Кіріспе

Заңда талап қоюға тыйым салу

Res judicata немесе res iudicata, сондай-ақ талап қоюға тыйым салу деп аталады, бұл латын тілінде "қаралған мәселе" деген мағынаны білдіретін термин. Ол азаматтық іс жүргізудегі екі ұғымның бірін көрсетеді: соңғы үкім шығарылған және шағымдану мерзімі өткен іс; және бірдей тараптар арасындағы талапты қайта қарауды (немесе болдырмауды) мақсат ететін құқықтық қағида. Res judicata қағидасы бойынша, мәселе қайтадан көтерілмейді, ол бірдей сотта да, басқа сотта да қарастырылмайды. Сот мәселені қайта қараудан бас тарту үшін res judicata-ны қолданады. Res judicata қағидасы – бұл сот ісінің аяқталғаны туралы айтылған тараптарға әділетсіздіктің алдын алудың және сот ресурстарын қажетсіз шығындаудан сақтаудың бір жолы. Res judicata болашақ шешімдердің бұрынғы шешімдерге қайшы келуіне ғана емес, сонымен қатар дауласқан тараптардың бір мәселе бойынша бірнеше шешім алуына да жол бермейді. Бұл қылмыстық құқықтағы екі рет жазалау қаупінен қорғауға (double jeopardy) және non bis in idem қағидасына ұқсас. Алайда, қылмыстық қудалаудағы қорғау тек бірдей қылмыс үшін бірдей қудалауды болдырмайды, бірақ екінші сот процесінде бірдей дәлелдер бойынша басқа қылмыс бойынша айыптау мүмкін. Ал res judicata бұрын сотта қарастырылған мән-жайларға байланысты туындайтын кез келген талаптарды немесе шағымдарды қабылдамайды.

Қолданылу аясы

Res judicata екі байланысты ұғымды қамтиды: талап алдымен қарастырылмауы және мәселе алдымен қарастырылмауы (осылайша, кепілдік беру немесе мәселе бойынша шешім қабылдау деп те аталады), бірақ кейде res judicata тек талап алдымен қарастырылмауын білдіру үшін ғана қолданылады. Талап алдымен қарастырылмауы бұрынғы сот ісінде тараптар немесе олармен байланысты тұлғалар арасында түпкілікті шешілген оқиға бойынша жаңа талап ашуға кедергі келтіреді. Мәселе алдымен қарастырылмауы бұрынғы сотта немесе қазылар алдында қажетті түрде шешілген фактілік немесе құқықтық мәселелерді қайта қарауға тыйым салады. Көптеген талаптардың себептері бір фактілік жағдайға және керісінше қолданылуы мүмкін болғандықтан, кейінірек туындаған, көрінетіндей байланысты сот процесіне осы ұғымдардың қайсысы қолданылатынын анықтау көбінесе қиындық тудырады. Бұрынғы сот шешімінің қолданылу ауқымы – судьялардың res judicata қолдану кезінде шешуге тиіс ең қиын мәселе. Кейде тек іс-әрекеттің бір бөлігіне ғана әсер етеді. Мысалы, шағымнан бір ғана талап алынып тасталуы мүмкін, немесе жаңа сот процесінде қайта қараудан бір ғана фактілік мәселе алынып тасталуы мүмкін. Res judicata бұрынғы істе нақты шешілген мәселелерді, сондай-ақ шешілуі мүмкін болған мәселелерді де қамтиды.

Қолданудан шығу

Res judicata апелляциялық сот сатысында жоғары (және төмен) жүгінетін сол сот ісі бойынша сызықтық жалғастыру болып саналатын апелляциялық процеске шектеу қоймайды. Апелляция – сот шешімін қайта қараудың орнына, оны даулаудың ең қолайлы тәсілі. Апелляциялық үдеріс аяқталғаннан кейін немесе одан бас тартқаннан кейін, res judicata тіпті заңға қайшы келетін шешімге де қолданылады. Сот шешімінің жаңартылуына рұқсат беретін штаттарда, сот шешімін жаңартуға іс қозғау res judicata-мен шектелмейді, бірақ іс-әрекет арқылы жаңартуға рұқсат бермейтін штаттарда (scire facias немесе өтініш арқылы жаңартуға қарсы), мұндай іс-әрекет соттар тарапынан мазасыздық тудыратын болып есептеледі. Res judicata-ға шектеулі ерекшеліктер бар, олар тарапқа апелляциядан тыс уақытта да бастапқы шешімнің заңдылығына шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Бұл ерекшеліктер – әдетте, қосалқы шабуылдар деп аталады – процессуалдық немесе юрисдикциялық мәселелерге негізделеді, бұрынғы соттың шешімінің дұрыстығына емес, оның өкілеттігіне немесе осы шешімді шығаруға бұрынғы соттың құзыретіне негізделеді. Қосалқы шабуыл көп юрисдикциялы сот жүйелерінде, мысалы, федералды үкіметтерде, немесе ішкі соттан шетелдік соттың шешімін орындау немесе тану сұралғанда қол жетімді (және табысты) болуы мүмкін. Сонымен қатар, процессуалдық кепілдіктерді қамтитын мәселелерде, res judicata болып көрінетін істер қайта қаралуы мүмкін. Мысалы, адвокатқа құқығы бар екендігін анықтау. Бостандығынан айырылған (яғни, түрмеге қамалған) адамдарға әділдік үшін адвокатпен қайта сотталуға рұқсат етілуі мүмкін. Res judicata Англия резервіне қатысты жағдайларда қолданылмайды. Егер талапкер федералды сотта іс қозғаса және сот штаттық құқық мәселелерін қарау үшін штаттық сотқа іс жүргізуді тоқтатса, талапкер штаттық сотқа федералды құқық мәселелерін федералды сотқа қарау үшін резервтейтіні туралы хабарлай алады. Егер ол мұндай резерв жасаса, res judicata оған штаттық сот ісі аяқталғаннан кейін істі федералды сотқа қайтаруына кедергі келтірмейді. Res judicata-ға декларативтік шешім бойынша ерекшелік бар. «Декларативтік іс-қимыл тек нақты шешім қабылдағанды анықтайды және басқа да талаптарға қарсы іс-қимыл жасамайды». Сондықтан, «декларативтік сот шешімінде жеңіліске ұшыраған талапкер декларативтік іс-әрекетте жасалған анықтамалар бойынша шектеулерге байланысты басқа да көмек үшін кейінгі іс-әрекетті бастауы мүмкін». Техас және АҚШ-тың көптеген штаттарында, талапкерге штаттық соттың шешкен мәселесін сотқа берудің толық және әділ мүмкіндігі берілмесе, res judicata жойылуы мүмкін. Ол штаттық процедуралардың дұрыстығын даулау үшін федералды сотқа шағымдануы мүмкін. Бұл жағдайда федералдық сот ісі бірінші істің жауапкеріне емес, мемлекетке қарсы болады. Егер талапкер сот ісінің барысында ерекше немесе негізді себептермен талапты бөліп тастаса, онда бұл іс бойынша шығарылған шешім талапты толық жоюға әкеп соқтырмауы мүмкін. Алайда, іс апелляциялық сатыға жеткеннен кейін, апелляциялық сот шешімінің түпкіліктілігі осы іс жүргізуде ақталады, осы мәселеге қатысты кейінгі іс жүргізуде күшін жоя отырып, апелляциялық немесе төменгі сатыдағы соттарда да оның күші күшінде болады. Бұл – сот ілімінің заңы.

Қолданбау

Келесі сот бұрынғы сот шешімін қолданбаса және бірдей талап немесе мәселе бойынша қайшы келетін үкім шығарса, үшінші сот сол іспен айналысса, ол көбінесе "соңғы уақытта" қағидасын қолданады, тек соңғы үкімді ғана күшіне енгізеді, тіпті екінші рет нәтиже басқаша болған жағдайда да. Мұндай жағдай сирек емес, себебі бұрынғы істі соттың назарына жеткізу міндеті әдетте даудың тараптарына жүктеледі, ал судья оны қаншалықты кең ауқымда қолдануға немесе оны мойындау қажеттігіне өзі шешім қабылдауы тиіс.

Азаматтық құқық

Азаматтық құқық жүйесіне ие елдерде res judicata туралы ілім, жалпы құқық жүйесіне ие елдерге қарағанда көлемі әлдеқайда тар. Жапон және Тайвань сияқты неміс құқығын қабылдаған азаматтық құқық елдерінде, res judicata (Rechtskraft) талап нысанымен (Streitgegenstand) тығыз байланысты. Дегенмен, талап нысанының өзі Германия, Жапон және Тайваньда әртүрлі болғандықтан, аталған елдерде res judicata көлемі де әртүрлі.

Халықаралық құқық

Res judicata халықаралық төрелік және басқа да іс жүргізулерде қолданылады. Халықаралық сот Статутының 59-бабында «Соттың шешімі тек тараптар арасында және осы нақты бір іс бойынша ғана міндетті күшке ие» делінген; бұл бап 60-баппен («Сот шешімі апелляциясыз соңғы болып табылады») бірге қарастырылғанда, res judicata принципін – яғни, бірдей тараптар бұрынғы шешім шығарылған істі қайта қарауға құқығы жоқ екенін нақты көрсетеді. Бұдан өзге, осы Статуттың 38(1)(c) бабында ол «цивилизацияланған елдер мойындаған жалпы құқықтық принцип» ретінде қарастырылады. Бұл принциптің қолданылуы Корфу арнасы ісінде (1947-49) және Барселона тракция компаниясы ісінде (1970) расталды.