Кіріспе

Ацтектердің жаратылыс мифы – Ацтек мифологиясының негізгі қағидасы.

Жаратылыс мифтерінде "Бес Күн" термині белгілі бір науа мәдениеттері мен ацтек халқының әлем бес түрлі жаратылу және қырылу циклінен өтті деген сенімін көрсетеді, ал қазіргі заман – бесінші цикл. Бұл мифтер, космологиялар мен эсхатологиялық нанымдардың үйлесімінен туындаған, Колумбтан бұрынғы мезоамерикалық аймақта, оның ішінде Мексиканың орталық бөлігінде өмір сүрген халықтарға тән. Ол Бесінші Әлем немесе Бесінші Күн туралы кең таралған мифологияның бір бөлігі. Кейінгі постклассикалық ацтектер "Бес Күн" мифінің өзіндік нұсқасын жасап, дамытты. Олар бұрынғы мезоамерикалық жаратылыс мифтерінің элементтерін қабылдап, өзгертті, сонымен қатар өз мәдениетіне тән жаңа идеяларды енгізді. Ацтектер мен басқа науа халықтарының жаратылыс мифтерінде ғалам қазіргіге дейін төрт рет жаратылып, жойылғандығы айтылады. Әрбір бұрынғы әлемнің құлайтылуына сол әлемдегі адамдардың мінез-құлқы себеп болған, ал құдайлар осы мінез-құлықтан наразы болған. Қазіргі әлем – ацтектердің өздеріне жүктеген міндетінің нәтижесі. Олар Күнге Tlazcaltiliztli арқылы күш беріп, оның өмір сүруіне қажетті нәрсені сыйлап, ғаламның тепе-теңдігін сақтады. Осылайша, ацтектердің құрбандық шалу рәсімдері әлемнің қалыпты жұмыс істеуі үшін, тіпті оның жалғасуы үшін маңызды болды.

Аңыз

Аңыз бойынша, әлемнің қалған бөлігі болған бос кеңістіктен алғашқы құдай Ометеотл өзін жаратты. Ометеотлдың мәні, "екілік құдайы" болғандықтан, еркек және әйел сипаттарын қамтыды, оны "екілік Иесі" Ометекутли және "екілік Ханым" Омециуатл бөлісті. Ометеотл төрт бала тудырды, төрт Тезкатлипока, олардың әрқайсысы төрт тараптың біреуіне қадағалайды. Батысқа Ақ Тезкатлипока, жарық, мейірім және жел құдайы Кетцалькоатль билік етеді. Оңтүстікке Көк Тезкатлипока, соғыс құдайы Уицилопочтли басшылық етеді. Шығысқа Қызыл Тезкатлипока, алтын, егіншілік және көктем құдайы Шипе Тотек билік етеді. Ал Солтүстікке Қара Тезкатлипока, қарапайым Тезкатлипока деп те аталады, ол сот, түн, алдау, сиқыр және Жер құдайы. Ацтектер құдайлардың Теотиуакан қаласында әлемді жаратқанына сенген. Теотиуакан атауын науатл тілінде сөйлейтін ацтектер қала шамамен 550 жылы құлағаннан кейін ғасырлар бойы берген. Бұл термин "құдайлардың туған орны" немесе "құдайлар туған жер" деп аударылады, Теотиуаканда болған деп айтылатын науа жаратылыс мифтерін көрсетеді.

Бірінші күн

Төрт құдай соңында барлық басқа құдайларды және біз білетін әлемді жаратты, бірақ олар жаратуға кіріспес бұрын жоюға мәжбүр болды, себебі олар бір нәрсені жасауға әрекеттенген сайын, ол төмендегі суға түсіп, Cipactli, алып жер крокодилінің жеміне айналатын. Ол судың әр буынында аузымен жүзіп жүрді. Төрт Тезкатлипокадан бірінші алып адамдар пайда болды. Олар басқа құдайларды жаратты, олардың ең маңыздылары су құдайлары болды: жаңбыр мен құнарлылық құдайы Тлалок және көлдердің, өзендердің және мұхиттардың құдайы, сондай-ақ сұлулық құдайы Халхиухтликуе. Жарық беру үшін оларға күнге айналатын құдай қажет болды, және Қара Тезкатлипока таңдалды, бірақ ол бір аяғын жоғалтқандықтан немесе түн құдайы болғандықтан, тек жарты күнге айнала алды. Әлем біраз уақыт осылай жалғасты, бірақ Кетцалькоатль мен оның інісі, құдіретті Күн арасында араздық туды, Кетцалькоатль оны тас балғамен аспаннан құлатты. Күн болмағандықтан, әлем толығымен қараңғы болды, ал ашуланған Тезкатлипока өзінің яғуарларына барлық адамдарды жеуге бұйрық берді.

Екінші күн

Құдайлар әлемге тепе-теңдік әкелу ниетімен, Кетцалькоатль жаңа өркениет үшін күндей болды, қалыпты бойлы адамдарды жаратты. Бірақ олардың тырысыстары сәтсіз аяқталды, себебі адамдар құдайлардың сенімдері мен үйретімдерінен суырып алып, ашкөздік пен сыбайлас жемқорлыққа бой алды. Соның салдарынан Тезкатлипока, сиқыр мен әділет құдайы ретінде, өзінің билігін және күшін көрсетіп, адамдарды маймылдарға айналдырды. Кемшіліктерімен болса да, сол адамдарды жоғары бағалаған Кетцалькоатль қатты қайғырып, маймылдарды зор күшті дауылмен қуды. Олар қуылған соң, Кетцалькоатль күн рөлінен бас тартып, жаңа, жетілген адамзатты жасады.

Үшінші күн

Тлалок жаңа күннің тажына отырды, бірақ тезкатлипока, әйелдерге құмар құдай, оны алдап, оның өмірінің сүйіктісі, сұлулық, гүлдер және жүгерінің құдайы Xochiquetzal-ды тартып алды. Тлалок өзінің қайғысы мен күйзелісіне соншалықты берілді, ол енді күннің міндеттерін атқара алмады; сондықтан әлем халқына зор құрғақшылық келді. Адамдар аяушылық тілеп, жаңбыр жаусын деп жалынып, тілектері ешкімге жетпеді. Ашуға булыққан Тлалок жерге от жаңбырын төкті, оны толығымен жойып, артында тек күл қалдырды. Осы қатаң оқиғадан кейін құдайлар бірігіп жаңа жерді жаратты, соның арқасында өмірсіз және шөлге айналған жерден жаңа өмір пайда болды.

Төртінші күн

Келесі күн, сондай-ақ Тлалоктың жаңа әйелі Халчиутликуе болды. Ол халыққа өте мейірімді болған, бірақ Тезкатлипока болмады. Халық та, Халчиутликуе де оның су құдайына шын мейірімділік танытпағанын және тек адамдардың мақтауын алу үшін өзімшілдікпен мейірімділік көрсеткенін айтқанда оның қаталдығын сезінді. Халчиутликуе осы сөздерден қатты қайғырып, келесі 52 жыл бойы қан жылап, жер бетіндегі барлық адамдарды қырып салған қорқынышты топан суға себеп болды. Адамдар тірі қалу үшін балыққа айналды.

Бесінші күн

Кетцалькоатль өз халқының жойылуын қабылдамады және жер астына барып, Миклантекухтли құдайынан олардың сүйектерін ұрлады. Ол бұл сүйектерді өз қанына малып, халқының көзін қайта ашты. Олар аспандағы күнге қарап, қазіргі күннің – Хуицилопочтлидің нұрымен тірілді. Цитзимехтер, яғни жұлдыздар, олардың жарқын әрі маңызды бауырлары Хуицилопочтлиден қызғанышпен қарады. Олардың көшбасшысы, Ай құдайы Койольксаухи, оларды күнге шабуылға бастады. Күн сайын олар аспанда жарқырап, жеңіске жақындап келеді, бірақ күндізгі аспанды билейтін қуатты Хуицилопочтли оларды кері қайтарады. Осы маңызды құдайдың үздіксіз соғысында көмектесу үшін ацтектер оған адамдық құрбандықтар шалады. Олар сондай-ақ Тезкатлипоканың үкімінен қорқып, оған да адамдық құрбандықтар шалады, Кетцалькоатлға өз қанын ұсынады – ол өлімге әкелетін құрбандықтарға қарсы, оның олар үшін жасаған қан құрбандығы үшін алғыс айтады, және көптеген мақсаттармен басқа да көптеген құдайларға құрбандықтар береді. Егер осы құрбандықтар тоқтаса немесе адамзат қандай да бір себеппен құдайларды қуанта алмаса, осы бесінші күн қараңғы болып, әлемді қатты жер сілкінісі қиратады, ал Цитзизимитл Хуицилопочтлиді және барлық адамзатты өлтіреді.

Түрлі нұсқалары мен баламалы аңыздар

Ежелгі ацтектер туралы білгеніміз испан жаулап алуынан аман қалған санаулы кодекстерден алынған. Аңыздары құжаттаманың жетіспеуінен және бір-біріне қайшы келетін көптеген танымал аңыздардың болуынан туындаған жағдайларға байланысты, шатастыру тудыруы мүмкін. Бұл, ацтектердің өздерінің құдайларын басқа тайпалардан қабылдауына, оларға жаңа қасиеттер сыйлауына және басқа мәдениеттердегі ұқсас құдайлардың сипаттарымен оларды байытуына байланысты болды. Ескі аңыздар жаңа аңыздарға ұқсас болуы мүмкін, бірақ бір-біріне қайшы келіп, әртүрлі құдайлардың бірдей іс-әрекеттер жасағанын көрсетеді, бұл, әдетте, аңыздардың белгілі бір уақытта әр құдайдың танымалдылығына байланысты өзгергенімен байланысты. Бұл мифтің басқа нұсқаларында жер анасы Коатлику төрт Тезкатлипока мен Цитзимитильдің анасы деп айтылады. Кейбір нұсқаларда Кетцалькоатль оның таза күйінде туған, ал оның егіз інісі Ксолотль, өлілердің жетекшісі және от құдайы екені айтылады. Содан кейін оған опсидиан пышағымен Тезкатлипока, одан кейін Цитзимитиль және соңында Уицилопочтли дүниеге келді. Коатликудің ең алдымен Цитзимитильді дүниеге әкелгені туралы ең танымал нұсқа бар. Кейін ол, құпия қауырсын шары пайда болған кезде, Уицилопочтлиді дүниеге әкелді. Цитзимитиль жүкті Коатликудің басын кесіп, оның тағы бір бала туғанын қорлау деп санайды. Содан кейін Уицилопочтли оның жатырынан отты жыланмен шығып, Цитзимитильмен, сондай-ақ Центзон Уицнахуалар деп те аталатын эпикалық соғыс бастады. Кейде ол Койольксаукидің басын кесіп, одан ай жасаған немесе оны қапқа лақтырған делінеді. Мифтің кейбір нұсқаларында бұл қауырсын шары Уицилопочтлидің немесе Кетцалькоатльдің, кейде Ксолотльдің әкесі ретінде бейнеленген. Бұл мифтің басқа нұсқаларында тек Кетцалькоатль мен Тезкатлипока ғана Ометеотлдан туған, ал Коатлику осы мифте оны ауыстырған, себебі испандықтар келген кезде оған ешқандай ғибадатханалар немесе храмдар болмаған. Ометеотлдың еркек жағы Ометекухтли, ал әйел жағы Омецихуальт деп аталатыны да айтылады. Мифтің басқа нұсқаларында тек Кетцалькоатль мен Тезкатлипока ғана Ципактлиді, сонымен қатар Тлальтекухтли деп те аталатын, бөліп тастады, ал Сипе Тотек пен Уицилопочтли оның денесінен әлемді құрды. Кейбір нұсқаларда Тезкатлипока Ципактлиді жемге салу үшін аяғын қолданған, содан кейін оны бөліп тастады. Алғашқы төрт күннің реті де әр түрлі, бірақ жоғарыда көрсетілген нұсқа ең көп таралған. Әр әлемнің соңы сол кездегі күн болған құдаймен мифтің барлық нұсқаларында сәйкес келеді, бірақ Хочикиуэтцальдің жоғалуы әрқашан Тлалоктың от жаңбырының себебі ретінде көрсетілмейді, және кейде Халчиухтлику әлемді Тезкатлипоканың қатысысыз мақсатпен суға батқан деп айтылады. Сондай-ақ, Тезкатлипока жарты күн жасады, оны оның яғуарлары алыптарды жеп болғаннан кейін жеді. Бесінші күн кейде Нанауатцин деп аталатын құдай болды. Бұл мифте құдайлар қараңғыда жиналып, жаңа күн таңдады, ол өзін алып отқа секіріп құрбандыққа шалуға тиіс болды. Екі ерікті Тлалок пен Халчиухтликудің жас ұлы Текуцизтекатл мен қарт Нанауатцин болды. Нанауатцин күн болуға тым ескі деп саналды, бірақ екеуіне де отқа секіру мүмкіндігі берілді. Текуцизтекатл бірінші болып тырысты, бірақ оттың жанына жақын ыстыққа шыдамай, кері қайтты. Содан кейін Нанауатцин баяу жақындап, отқа секіріп, жанып кетті. Текуцизтекатл одан кейін секірді. Батыл Нанауатцин қазіргі күнге айналды, ал Текуцизтекатл айға айналды, бірақ оның жарқырауы аз болды. Нанауатцин мен Уицилопочтли арасындағы байланысты қамтамасыз ететін құдай - Тонатиух, ол ауырған, бірақ өзін тірідей өртеп, жауынгер күнге айналып, шайқаста қаза тапқандардың жандарымен аспанда саяхаттап, жеткілікті құрбандықтар ұсынбаса, қозғалмайтын.

Қысқаша қорытынды

Нахуй Оселотл (Ягуар Күн) – Тұрғындары ягуарлар жеген алыптар болды. Әлем құрылды. Нахуй Эхекатл (Жел Күн) – Тұрғындары маймылға айналды. Бұл әлемді дауылдар жойды. Нахуй Кияхуитл (Жаңбыр Күн) – Тұрғындары от жаңбырымен жойылды. Тек құстар ғана аман қалды (немесе тұрғындары құстарға айналып аман қалды). Нахуй Атл (Су Күн) – Бұл әлем суға батып, тұрғындары балыққа айналды. Бір жұп қашып құтылды, бірақ олар итке айналды. Нахуй Олин (Жер сілкінісі Күн) – Қазіргі адамдар осы әлемнің тұрғындары. Егер құдайлар ашуланып, қаһарланса, бұл әлем жер сілкінісімен (немесе бір үлкен жер сілкінісімен) құрылады және Цитзимиме барлық тұрғындарын жояды.

Танымал мәдениетте

Нанахуатзинмен мифтің нұсқасы 1991 жылы Хуан Мора Кэтлетттің «In Necuepaliztli in Aztlan (Азтланға қайта оралу)» атты мексикалық фильмінде сюжеттік құрылымдық элемент ретінде қолданылады. Мифтің Нанахуатзинмен нұсқасы 1996 жылы Патрисия Амлиннің «Бес күн: Мексиканың қасиетті тарихы» фильмінде де кездеседі. Rage Against the Machine тобының «Evil Empire» альбомындағы «People of the Sun» әнінде мәдениеттер аралық зорлық-зомбылық «бесінші күннің батуы» деп сипатталады. Томас Харланның «Алтыншы Күннің уақытында» атты ғылыми-фантастикалық сериясы осы мифті орталық сюжеттік желі ретінде пайдаланады, онда ежелгі жұлдыздық өркениет («Бірінші Күннің халқы») жоғалып, галактиканы көптеген қауіпті артефакттармен қалдырған. Shadowrun рөлдік ойыны «Алтыншы Әлемде» өтеді. Бес күннің концепциясы Onyx Equinox анимациялық сериалында да айтылады, онда Кетцалькоатль құдайлар адамзатты бұрын төрт рет жаратқанын мәлімдейді. Тезкатлипока қазіргі адамзат дәуірін аяқтауға тырысады, себебі ол адамдардың ашкөз екенін және олардың қанын құрбандық ретінде емес, шайқаста ысырап ететініне сендіреді. «Виктор мен Валентино» мультсериалының соңғы эпизоды «Бесінші Күннің құлауы» деп аталады, және онда Тезкатлипока да маңызды рөлде ойнайды.