Екінші дүниежүзілік соғысының «Хэндли Пейдж Халифакс» бомбалаушысы

Кіріспе

Royal Air Force төрт моторлы ауыр бомбалаушы ұшағы Handley Page Halifax – Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің (RAF) екінші дүниежүзілік соғыстағы төрт моторлы ауыр бомбалаушы ұшағы. Ол Handley Page компаниясымен қазіргі екі моторлы Avro Manchester ұшағымен салыстырылатын сипаттамаларға сәйкес жасалды. Halifax ұшағының тамыры 1930 жылдардың соңындағы екі моторлы H. P.56 жобасында, ол «жалпы әлемдік қолдануға» арналған қабілетті орта бомбалаушы үшін Ұлыбритания Әуе министрлігінің P.13/36 талапнамасына жауап ретінде жасалды. H. P.56 Avro 679 ұшағының қосалқы нұсқасы ретінде тапсырылды, екі ұшақ та Rolls Royce Vulture қозғалтқышын пайдалануға арналған. Handley Page дизайны төрт Rolls Royce Merlin қозғалтқышын пайдалану үшін өзгертілді, ал бәсекелес Avro 679 екі моторлы Avro Manchester ретінде жасалды, ол негізінен Vulture қозғалтқышына байланысты сәтсіз деп есептелді, бірақ Avro Lancaster ұшағының тікелей алдын бағасы болды. Lancaster және Halifax екі ұшақ та қабілетті төрт моторлы стратегиялық бомбалаушылар ретінде пайда болды, олардың мыңдаған бірлігі соғыс кезінде қолданылды. Halifax 1939 жылдың 25 қазанында алғашқы рейсін жасады және 1940 жылдың 13 қарашасында RAF құрамына енді. Ұшақ тез арада Бомбалаушылар командасының маңызды бөлігіне айналды, негізінен түнде Орталық державаларға қарсы стратегиялық бомбалау миссияларын орындады. Бомбалаушылар командасының Бас қолбасшысы Артур Харрис Halifax ұшағын бәсекелес Lancaster ұшағына қарағанда нашар деп сипаттады (әсіресе оның кіші жүк көлеміне байланысты), бірақ бұл пікірді ұшқан көптеген экипаждар бөліспеді. Дегенмен, Halifax ұшағының өндірісі 1945 жылдың сәуір айына дейін жалғасты. Бомбалаушылар командасымен қызмет еткен кезінде Halifax 82 773 операцияны орындады және бомба тастады, ал 1833 ұшақ жоғалып кетті. Halifax сонымен қатар басқа одақтас және достық елдердің әуе күштерімен, мысалы, Канада Корольдік әуе күштері (RCAF), Австралия Корольдік әуе күштері (RAAF) және Францияның бос әуе күштерімен кеңінен қолданылды. Halifax ұшағының жақсартылған түрлері пайда болды, олар қуаттырақ қозғалтқыштармен, жаңартылған қорғаныс мұнарасымен және арттырылған жүк көлемімен жабдықталды. Ұшақ соғыс аяқталғанға дейін Бомбалаушылар командасының құрамында қызмет етті, бомбалаудан басқа да түрлі міндеттерді орындады. Halifax ұшағының арнайы түрлері әскерді тасымалдау және парашютпен тастау операциялары үшін жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін RAF Halifax ұшағын қызметтен шығарды, ал Lancaster ұшағының жетілдірілген түрі – Avro Lincoln стратегиялық бомбалаушы ретінде оның орнын басты. Соғыстан кейінгі жылдары Halifax Египет Корольдік әуе күштері, Франция әуе күштері және Пәкістан Корольдік әуе күштерімен пайдаланылды. Сондай-ақ, ол бірнеше жыл бойы коммерциялық қызметте қолданылды, негізінен жүк тасымалы үшін. Азаматтық тасымалдауға арналған Handley Page Halton түрі де әзірленді және әуе тасымалына енгізілді; Берлин әуе көпірі кезінде 41 азаматтық Halifax жүк ұшағы пайдаланылды. 1961 жылы соңғы Halifax бомбалаушылары операциялық қызметтен алынды.

Royal Air Force four engine heavy bomber of WWII

The Handley Page Halifax is a British Royal Air Force (RAF) four engined heavy bomber of the Second World War. It was developed by Handley Page to the same specification as the contemporary twin engine Avro Manchester. The Halifax has its origins in the twin engine H. P.56 proposal of the late 1930s, produced in response to the British Air Ministry's Specification P.13/36 for a capable medium bomber for "world wide use." The H. P.56 was ordered as a backup to the Avro 679, both aircraft being designed to use the Rolls Royce Vulture engine. The Handley Page design was altered to use four Rolls Royce Merlin engines while the rival Avro 679 was produced as the twin engine Avro Manchester which, while regarded as unsuccessful mainly due to the Vulture engine, was a direct predecessor of the Avro Lancaster. Both the Lancaster and the Halifax emerged as capable four engine strategic bombers, thousands of which were used during the War. The Halifax performed its first flight on 25 October 1939, and entered service with the RAF on 13 November 1940. It quickly became a major component of Bomber Command, performing strategic bombing missions against the Axis Powers, primarily at night. Arthur Harris, the Air Officer Commanding in Chief of Bomber Command, described the Halifax as inferior to the rival Lancaster (in part due to its smaller payload) though this opinion was not shared by many of the crews that flew it. Nevertheless, production of the Halifax continued until April 1945. During their service with Bomber Command, Halifaxes flew 82,773 operations and dropped of bombs, while 1,833 aircraft were lost. The Halifax was also flown in large numbers by other Allied and Commonwealth nations, such as the Royal Canadian Air Force (RCAF), Royal Australian Air Force (RAAF), and Free French Air Force. Various improved versions of the Halifax were introduced, incorporating more powerful engines, a revised defensive turret layout and increased payload. It remained in service with Bomber Command until the end of the war, performing a variety of duties in addition to bombing. Specialised versions of the Halifax were developed for troop transport and paradrop operations. After the Second World War, the RAF quickly retired the Halifax, the type being succeeded as a strategic bomber by the Avro Lincoln, an advanced derivative of the Lancaster. During the post war years, the Halifax was operated by the Royal Egyptian Air Force, the French Air Force and the Royal Pakistan Air Force. The type also entered commercial service for a number of years, used mainly as a freighter. A dedicated civil transport variant, the Handley Page Halton, was also developed and entered airline service; 41 civil Halifax freighters were used during the Berlin Airlift. In 1961, the last remaining Halifax bombers were retired from operational use.

Жағдайдың жақсаруы

Handley Page бастапқыда Halifax-тың өнімділігіне көңілі қалды, өйткені ол олардың болжамдарынан төмен болды, себебі олар ұшақтың кедергісін дұрыс бағаламаған. Mk. III Halifax 31,39 м-ге дейін қанаттары кеңейтілді және өнімділігі айтарлықтай жақсарды. Merlin қозғалтқышы Halifax-қа Hercules-тен (Mk. III-тен бастап орнатылған) гөрі нашар келді, ол Halifax-қа аэродинамикалық және қуат тұрғысынан жақсырақ сәйкес келді. Halifax Mk. I тез арада 25 дана Mk. I Series II ұшағымен толықтылды; олардың жалпы салмағы артты, бірақ максималды қону салмағы өзгеріссіз қалды. Halifax Mk. I Series III отын сыйымдылығын арттырды, сондай-ақ үлкен май салқындатқыштарын орнатты, соңғысы Merlin XX қозғалтқышына бейімделу үшін жасалды. Доңғалаққа орнатылған екі зеңбірекпен жабдықталған Boulton Paul Type C мұнарасы қанаттағы зеңбіректерді алмастырды. Merlin XX қозғалтқыштарын орнату және қанаттағы зеңбіректердің орнына қос доңғалақты мұнараны орнату Halifax B Mk. II Series I-ге әкелді. Mk. II Series I (Special) мұрын және доңғалақты мұнараларды алып тастау арқылы өнімділігін жақсартты. Halifax Mk. II Series IA қалыптасқан Perspex мұрынмен (бұл мұрын болашақ Halifax нұсқаларында стандарт болып қалады), Boulton Paul Defiant ұшағында қолданылған сияқты төрт зеңбірекпен жабдықталған Boulton Paul Type A доңғалақты мұнарасымен және Merlin 22 қозғалтқыштарымен жабдықталды. Қозғалтқыш істен шыққандағы рульдің тепе-тәуелсіздігі / бағытталмау мәселесі Mk. III нұсқасында үлкен D типіндегі қанатты (40% үлкен) және өзгертілген рульді орнату арқылы шешілді. Mk. III Halifax барлық осьтерде қанағаттанарлық тұрақтылыққа ие болды, тіпті суға батқанда Lancaster-дан да тұрақтырақ болды. Lancaster суға батқанда тереңдей түсетін, ал Halifax жылдамдық артқан сайын суға батуға қарсы тұратын, яғни ол табиғи түрде судан шығатын. Messier фирмасы жасаған қону шассиі мен гидравликалық жүйелердің жетіспеушілігіне байланысты кейбір ұшақтарда Dowty фирмасы жасаған қону шассиі қолданылды. Messier жабдығымен үйлесімсіз болғандықтан, бұл Halifax бомбалаушыларына жаңа белгілер берілді: Dowty шассиімен салынған Mark II, Mark V болып аталды. 1,966 Halifax Mk. II-мен салыстырғанда. Ең көп саны салынған Halifax нұсқасы – жақсартылған B Mk. III, оның 2,091 данасы салынды. 1943 жылы пайда болған Mk. III, Mk. II Series IA-ның Perspex мұрыны мен өзгертілген қанатын ұсынды, бірақ Merlin қозғалтқышын қуаттырақ Bristol Hercules XVI радиалды қозғалтқышымен алмастырды. Басқа өзгерістерге de Havilland Hydromatic винттерін орнату және дөңгелек ұштары бар кеңейтілген қанат енді. Halifax-тың түпкілікті нұсқасы B Mk. VI, Hercules 100 қозғалтқышымен жабдықталған. Бомбалаушының соңғы нұсқасы, Mk. VII, аз қуатты Hercules XVI қозғалтқышына қайта оралды. Алайда, бұл нұсқалар салыстырмалы түрде аз санда өндірілді. Қалған нұсқалар Halifax C Mk. VIII, бомба жинағының орнына жүк панелі орнатылған қарусыз көліктік ұшақ, ең көп дегенде 11 жолаушыны тасымалдай алатын және Mk A IX десанттық көлігі, ол 16 десантшы мен олардың жабдықтарына орын беретін. Сондай-ақ, Halifax-тың жүк-көліктік нұсқасы да өндірілді, ол Handley Page Halton деп аталды.

Handley Page were initially disappointed with the performance of the Halifax which was below their predictions, much of this was because they had under estimated the aircraft's drag. The Mk. III Halifax had a wider span of 31.39 m and had significantly improved performance. Arguably the Merlin engine did not suit the Halifax as much as the Hercules (fitted from the Mk. III on) which suited the Halifax better both aerodynamically and power wise. The Halifax Mk. I was quickly followed by 25 of the Mk. I Series II; these featured an increased gross weight from to but with maximum landing weight unchanged at The Halifax Mk. I Series III featured increased fuel capacity (, and larger oil coolers, the latter of which having been adopted in order to accommodate the Merlin XX engine. A dorsally mounted two gun Boulton Paul Type C turret replaced the beam guns. Introduction of Merlin XX engines and a twin dorsal turret instead of waist guns resulted in the Halifax B Mk. II Series I. The Mk. II Series I (Special) achieved improved performance via the removal of the nose and dorsal turrets. The Halifax Mk. II Series IA was fitted with a moulded Perspex nose (this nose became standard upon future Halifax variants), a four gun Boulton Paul Type A dorsal turret similar to that used in the Boulton Paul Defiant, and Merlin 22 engines. The rudder overbalance / directional instability with engine(s) out problem was solved on the Mk. III with the fitting of a larger D type fin (40% bigger) and modified rudder. The Mk. III Halifax had satisfactory stability in all axes, and in fact were more stable in a dive than a Lancaster. A Lancaster tended to go deeper into a dive whereas a Halifax had to be forced to stay in the dive as the speed increased, i. e. it naturally flew out of a dive. Owing to a shortage of Messier built landing gear and hydraulics, Dowty built landing gear were used on some aircraft instead. As it was incompatible with the Messier equipment, this led to these Halifax bombers being given new designations: a Mark II built with Dowty gear was the Mark V. compared to 1,966 Halifax Mk. IIs. The most numerous Halifax variant was the much improved B Mk. III of which 2,091 were built. First appearing in 1943, the Mk. III featured the Perspex nose and modified tail of the Mk. II Series IA but replaced the Merlin with the more powerful Bristol Hercules XVI radial engine. Other changes included the adoption of de Havilland Hydromatic propellers and a wider wing span with rounded wing tips. The definitive version of the Halifax was the B Mk. VI, powered by the Hercules 100. The final bomber version, the Mk. VII, reverted to the less powerful Hercules XVI. However, these variants were produced in relatively small quantities. The remaining variants were the Halifax C Mk. VIII, an unarmed transport that was fitted with an cargo pannier instead of a bomb bay, which could accommodate a maximum of 11 passengers and the Mk A IX paratroop transport, which had space for up to 16 paratroopers and their equipment. A transport/cargo version of the Halifax was also produced, known as the Handley Page Halton.

Шолу

Handley Page Halifax көбінесе дәстүрлі конструкцияға ие, орта қанатты моноплан, қос қабырғалы және рульді құйрық бөлігі бар. Halifax толығымен металлдан жасалған, сыртқы беттерінің көп бөлігін жабатын тегіс, жүктемеге төзімді қабықпен ерекшеленді; ұшуды басқару беттері матамен қапталған, ерекшелік құрады. Әдеттегі жағдайда бомбалар мен отынмен жабдықталған, қорғаныс қарулары әртүрлі болды. Halifax-тың әртүрлі модельдері мұнаралардың әртүрлі саны мен комбинацияларын қолданды, бұл тиімді түрде жылдамдықты атыс күшімен алмастырды және керісінше. Ұшқыш кабинада, радиооператордың үстінде сол жағында отырды. Ұшу инженеры маңызды маневрлер кезінде ұшқыштың оң жағындағы бүгілетін орындықта отырып, қосалқы ұшқыш ретінде жұмыс істеді. Ұшқыштың артында, одан төмен орналасқан инженерлік бөлімесі болды, оның басқару құралдары қабырғада орналасқан. Ұшу инженерының артындағы бөлімеде екі төсек орналасқан, бастапқыда экипаж мүшелерінің демалуына арналған, бірақ көбінесе жарақат алған экипаж мүшелерін емдеуге және жатқызуға қолданылды. Бұл аймақ екі зениттік мұнараға алып келетін. Артындағы артиллерияшы ұшақтың ең артқы бөлігінде төрт зениттік мұнараны иеленді. Halifax Mk. II Series IA және Mk. III-тен бастап мұрындық мұнарасы алынып тасталды; оның орнына бомба нысаналаушысы бір қолмен ұсталатын автоматты қаруы бар, ағынды перспективалық мұрынды иеленді. Кейінірек жасалған ұшақтарда екі зениттік мұнара төрт зениттік Бoulton Paul мұнарасымен ауыстырылды. Ең көп бомба жүгі – , жоғары сыйымдылықтағы (HC) 4000 фунт және 8000 фунт бомбаларды тасымалдағанда бомба бөлімінің есіктері толық жабыла алмады.

The Handley Page Halifax was a mostly orthodox design, a mid wing monoplane with a tail unit featuring twin fins and rudders. The Halifax featured all metal construction with a smooth, stressed skin covering the majority of the exterior surfaces; the flight control surfaces were an exception, being fabric covered instead. With a typical payload of of bombs and of fuel, it had a range of The defensive armaments included power assisted gun turrets in various positions located across the aircraft. Different models of the Halifax used different numbers and combinations of turrets, effectively trading speed for firepower and vice versa. The pilot sat on the left side in the cockpit above the wireless operator. The flight engineer filled in as a co pilot, seated on a folding seat to the right of the pilot, during crucial manoeuvres such as take off. Aft of the pilot and set lower than the pilot was the flight engineer's compartment with controls on the bulkhead. Another compartment aft of the flight engineer contained two bunks originally intended for resting crew members, but almost always used for treating and berthing injured crew. This area led to the two gun dorsal turret. The tail gunner occupied a four gun turret at the extreme aft end of the aircraft. Starting with the Halifax Mk. II Series IA and from the Mk. III onwards, the nose turret was deleted; instead the bomb aimer occupied a streamlined perspex nose containing a single hand held machine gun. On later built aircraft, the two gun dorsal turret was replaced by a four gun Boulton Paul turret. The maximum bomb load was , which was primarily carried in a bomb bay housed within the fuselage, divided into six separate bomb compartments, with three bomb compartments in the inboard sections of each wing; this division of the payload between multiple compartments limited the maximum size of the individual bombs which could be completely enclosed to ; when carrying the 4,000lb and 8,000lb high capacity (HC) bombs the bomb bay doors could not close fully.

Операциялық қызмет

1940 жылдың қараша айында Handley Page Halifax ұшағы RAF Linton on Ouse әуе базасындағы 35-ші эскадрилья құрамына қабылданды. Оның алғашқы соғысқа қатысуы 1941 жылдың 10-11 наурызында болды, онда алты Halifax бомбалаушысы Le Havre қаласына қарсы бомбалау шабуылын жасады, доктар аймағы мен кез келген кемелерді нысанаға алды. Halifax ұшағының бар екендігі 1941 жылдың шілдесіне дейін ресми түрде мойындалмады, ол Франциядағы La Pallice қаласында неміс шайқас кемесі Scharnhorst-қа қарсы күндізгі шабуылда қолданылғаннан кейін ғана жарияланды. 1941 жылдың соңында Halifax күндізгі бомбалау операцияларынан алынып тасталды, өйткені күшейген жауынгерлік қарсылықтан салдарынан қаза тапқандардың саны көтере алмайтын деңгейге жетті. 1943 жылдың соңына қарай 4-ші топ толығымен Halifax ұшақтарымен жабдықталды және соғыс аяқталғанға дейін осы ұшақтарды пайдалануды жалғастырды. 1944 жылдың қаңтарына қарай Hercules қозғалтқышымен жабдықталған Halifax ұшақтары жеткілікті мөлшерде қолжетімді болды және неміс жауынгерлерінің қорғанысына қарсы жоғары өнімділік көрсетті. 1943 жылдан бастап Lancaster ұшақтарының саны артқан сайын, Halifax ұшақтарының саны оккупацияланған Еуропадағы алдыңғы қатарда азайды; көптеген эскадрильялар Lancaster ұшақтарына ауысты. Halifax ұшақтарының өндірісі жалғасты, себебі оны тоқтатып, басқа ұшақтарды құрастырудан гөрі оны жасау тиімдірек болды. Бірақ барлық жаңа құрылыстар Lancaster ұшақтарына бағытталды. Харрис Halifax ұшағына қатысты көзқарасын 1942 жылдың көктемінен кейін өзгертті. 1942 жылдың 2 маусымында Фредерик Хэндли Пейдж жіберген телеграммаға жауап ретінде, Харрис бірінші 1000 бомбалаушының Кельнге жасаған шабуылының табысқа ие болғаны үшін құттықтады, ол былай деді: "Құрметті Хэндли Пейдж. Сенбі күні жасаған жұмысыңызға байланысты құттықтау телеграммаңызды жоғары бағалаймыз, оның табысы бізге осындай қуатты қаруды берудегі сіздің қолдауыңыздың арқасында болды. Біз бұл істі аяқтаймыз." 1944 жылы Еуропаға шабуыл жасағаннан кейін, Halifax күндізгі бомбалау операцияларын қайта бастады, француз жағалауындағы Атлантикалық қабырға қорғанысының нығайып жатқан жерлеріне, жау әскерлерінің шоғырлануына және қару-жарақтар орналасқан жерлерге жартылай тактикалық шабуылдар жасады, бұл шабуылдардың жоғары дәлдікпен орындалғаны хабарланды. Басқа да мақсаттарға жаудың байланыс желілері мен V1 ұшқыш бомбаларын ұшыру орындалары кірді. 1944 жылдың соңында бомбалау белсенділігі күшейді, өйткені Люфтваффе одақтас әуе күштеріне тиімді қарсылық көрсете алмады. Соғыстың соңғы айларында Германиядағы мұнай өндіру нысандарына шабуылдар жиі жасалды. Соғыс барысында ол басқа да қолдау қызметтерінде кеңінен қолданылды, планерді сүйреуге, 100-ші топқа электрондық соғыс ұшағы ретінде және оккупацияланған Еуропаға агенттер мен қару-жарақтарды парашютпен түсіру сияқты арнайы операцияларды жүргізуге пайдаланылды. Глайдерді сүйреуге қолданылғанда Halifax, Lancaster-дан жоғары болды, Halifax Mk. III ұшағының "көтерілу салмағы" Lancaster Mk. II ұшағынан артық болды. 1945 жылдың басында Halifax ұшақтары Германияның қалаларына, соның ішінде Ганновер, Магдебург, Штутгарт, Кельн, Мюнстер, Оснабрюк және басқа қалаларға қарсы жиі жіберілді. 1945 жылдың 25 сәуірінде Halifax ұшағы Солтүстік теңіздегі Фризия аралдарындағы Вангероугедегі жағалаудағы қару батареяларына шабуыл жасаған кезде екінші дүниежүзілік соғыста жауға қарсы соңғы ірі операциясын жүргізді. Бұл оқиғадан кейін де ұшақтар операцияларға қатысты, бірақ олар негізінен басқа операцияларға аударылатын шабуылдар мен мақсаттарға кездейсоқ, үйлестірілмеген шабуылдар болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Бомбалау командасы Halifax ұшақтарымен жабдықталған эскадрильялардың көп бөлігін таратып жіберді; ұшақтардың өзі Көліктік командаға берілді. 1947 жылға қарай көптеген Halifax бомбалаушылары артық деп танылды және жойылды. 1997 жылдың қыркүйегінде Канаданың Halifax 57 Rescue ұйымы Бельгиядағы Дендер өзенінің жанындағы батпақтан Halifax LW682 ұшағын қазып шығарды. Ұшақ RCAF 426 эскадрильясының құрамында болды және 1944 жылдың 12 мамырында Бельгияның Левен қаласына жасалған шабуыл кезінде Гераардсберген маңында атып түсірілді. Қазба жұмыстары кезінде үш экипаж мүшесінің денесі табылды және кейін олар лайықты түрде жерленді. Ұшақтан алынған бірнеше заттар NA337 ұшағын қалпына келтіруге пайдаланылды, ал қалған заттар мұражайларға берілді. Ұшақтың қаңқасы ерітіліп, Лондондағы RAF Бомбалау командасының ескерткішінің төбесін салу үшін пайдаланылды, ол 2012 жылы ашылды.

In November 1940, the Handley Page Halifax entered service with No. 35 Squadron at RAF Linton on Ouse. Its operational debut occurred on the night of 10–11 March 1941, when six Halifax bombers flew a bombing raid against Le Havre, targeting the area around the docks and any shipping that might be present. The existence of the Halifax was not officially acknowledged until July 1941, after it was used in a daylight attack on La Pallice, France, against the German battleship Scharnhorst. At the end of 1941, the Halifax was withdrawn from daylight bombing operations after intensifying fighter opposition had increased the casualty rates to unsustainable levels. By the end of 1943, No. 4 Group had been entirely equipped with the Halifax, and would continue to operate the aircraft until the end of the war. By January 1944, the Hercules powered Halifax was available in quantity and quickly proved to have superior performance in the face of German fighter defences. The Halifax was progressively outnumbered in front line service over occupied Europe as more Lancasters became available from 1943 onwards; many squadrons converted to the Lancaster. Production of the Halifax continued, supposedly because it was more efficient to keep building it than to stop its production and convert to building another aircraft. But any new facilities were devoted to the Lancaster. Harris's view of the Halifax changed sometime after spring 1942. On 2 June 1942, in a response to a telegram sent by Frederick Handley Page, congratulating Harris on the success of the first 1000 bomber Cologne raid, he stated: "My Dear Handley Page. We much appreciate your telegram of congratulation on Saturday night's work, the success of which was very largely due to your support in giving us such a powerful weapon to wield. Between us we will make a job of it." Following the invasion of Europe in 1944, the Halifax resumed daylight bombing operations, performing semi tactical strikes upon enemy troop concentrations, gun emplacements, and strongpoints of the Atlantic Wall defences along the French coast with a reportedly high degree of accuracy. Other common targets were enemy communications and the launch sites for V 1 flying bombs. Bombing activity became increasingly brazen throughout late 1944 as the Luftwaffe became incapable of putting up effective opposition against allied air forces. Attacks upon oil production facilities throughout Germany would become commonplace within the remaining months of the war. It served increasingly in other support capacities as the war progressed, being used as a glider tug, an electronic warfare aircraft for No. 100 Group and to conduct special operations, such as parachuting agents and arms into occupied Europe, for the Special Operations Executive (SOE). As a glider tug the Halifax was superior to the Lancaster, the Halifax Mk. III's "tug weight at take off" was higher than a Lancaster Mk. II's
Throughout early 1945, the Halifax was frequently dispatched against cities within the German homeland, including Hannover, Magdeburg, Stuttgart, Cologne, Münster, Osnabrück and others. On 25 April 1945, the Halifax performed its last major operation against the enemy in WWII during an attack upon coastal gun batteries on Wangerooge in the Frisian Islands of the North Sea. While the type continued to fly operations after this, these were primarily diversions to other operations and sporadic, uncoordinated attacks against targets of opportunity. Upon the end of the conflict, Bomber Command quickly disbanded the majority of its Halifax equipped squadrons; the aircraft themselves were transferred to Transport Command. By 1947, the majority of Halifax bombers were deemed to be surplus and scrapped. In September 1997 Halifax 57 Rescue of Canada excavated Halifax LW682 from a bog near the River Dender in Belgium. The plane was part of RCAF 426 Squadron, and had been shot down near Geraardsbergen during a raid on Leuven, Belgium on 12 May 1944. During the excavation, the bodies of three crew members were recovered and later given proper burial. Several items from the plane were used in restoration of NA337, while other items were transferred to museums. The airframe was melted down and used to construct the ceiling of the RAF Bomber Command Memorial in London, which was unveiled in 2012.

Азаматтық пайдалану

Кейбір бұрынғы RAF Halifax C.8 ұшақтары 1945 жылдан бастап сатылды және көбінесе британдық авиакомпаниялар жүк тасымалдау үшін пайдаланды. 1948 жылы Берлин әуе көпірісі кезінде 41 азаматтық Halifax жүк көлігі қолданылды, олар 4,653 рейспен жүк, ал 3,509 рейспен дизель отынын тасымалдады. Әуе көпірісі барысында тоғыз ұшақ жоғалды. Төмен бағалы авиакомпаниялардың пионері Фредди Лейкер Берлин әуе көпірісіндегі Bond Air Services операциялары үшін соғыстан қалған Halifax ұшақтарын сатып алып, күтіп ұшқызып жүрді. Әуе жүктері нарығының төмендеуіне байланысты, көптеген азаматтық Halifax ұшақтары Англияға оралғаннан кейін жарамсыз деп танылды. Соңғы азаматтық Halifax ұшақтары 1952 жылдың соңында қызметтен алынды.

Галифакстан бұрынғы үлгілер

H. P.55 Ұсынылған екі қозғалтқышты бомбалаушы ұшақ, құрылысы аяқталмаған. H. P.56 Ұсынылған екі Rolls Royce Vulture қозғалтқыштарымен жабдықталған екі қозғалтқышты бомбалаушы ұшақ, құрылысы аяқталмаған.

H.P.57

H. P.57 L7244 – Төрт Merlin 10 қозғалтқышы және қару-жарағы жоқ алғашқы Halifax прототипі алғаш рет ұшты. L7245 – Екінші прототип 1940 жылдың 17 тамызында Радлетттен алғаш ұшып, қару-жарақпен бірге өндіріс конфигурациясын толығырақ бейнеледі. Halifax B. I Series I Rolls Royce Merlin X қозғалтқыштарымен жабдықталған төрт қозғалтқышты, ұзақ қашықтыққа ұшатын ауыр бомбалаушы; алғашқы өндіріс үлгісі. Қару-жарағына екі зеңбірекпен жабдықталған алдыңғы мұнара, төрт зеңбірекпен жабдықталған артқы мұнара және екі бүйірлік зеңбірек кірді. Үлкен, терең радиаторлық кірістерімен, ішінде дөңгелек Галлей радиаторлары мен май салқындатқышы бар ерекшеленеді. 50 данасы өндірілді. Halifax B. I Series II Жоғары жалпы салмақта жұмыс істеуге бейімделген. 25 данасы өндірілді. Halifax B. I Series III Merlin XX қозғалтқыштарымен қайта жабдықталды, жұқарақ салқындатқыштармен, арқалық зеңбіректердің орнына жаңа екі зеңбірекпен жабдықталған Boulton Paul типті C жоғарғы мұнарасы, жаңартылған шасси және қосымша орталық бөлімдегі жанар май бактері қосылды. 9 данасы өндірілді.

H.P.58

Галифакс Mk. II
Құралдануы өзгертілген, оның ішінде зеңбіректер қосылған және артындағы мұнарасы жоқ жобаланған нұсқа. Жаңа құралданумен байланысты туындаған мәселелерге байланысты жоба тоқтатылды және Mk. II атауы H. P. 59-ға берілді.

H.P.59

Галифакс Mk. II
Жаңа нұсқа, ұшу салмағы, отын және қару-жарақ тасымалы жоғары. Halifax B. II I сериясы
Бомбардировщик нұсқасының алғашқы сериясы; 1942 жылдың наурыз айынан бастап, олар TR1335 навигациялық құралдарымен жабдықталды. Halifax B. II I сериясы (арнайы), SOE
Еуропаға жабдықтарды тастау үшін қолданылатын, Арнайы операциялар атқарушы тобына (SOE) арналған арнайы нұсқа. Мұрындық қарулануы және жоғарғы мұнарасы алынып тасталды, мұрындық бөлігі тегістелді, сондай-ақ отын желдеткіш құбырлары мен қанатты қозғалтқыш жабындары өзгертілді. Halifax B. II Series I (Special)

Жалпы алғанда, SOE қолданған ұшақтарға ұқсас, олар бомбалау міндетінде қолданылды. Бұл ұшақтардың сыртқы түрі әртүрлі болды, әсіресе жоғарғы мұнараның орнатылуы бойынша – кейбір ұшақтарда стандартты Boulton Paul "Type C" мұнарасы әртүрлі бекіткіштерде сақталған, ал басқаларында "Type A" мұнарасы орнатылған. SOE ұшақтарына ұқсас, жоғарғы мұнарасы жоқ үлгілер де болды. Halifax B. II Series IA
Жаңа шыныланған мұрын бөлігі, Merlin XX немесе 22 қозғалтқыштары, жаңа шаршы Morris радиаторлары және жаңа "D" қанат ұшы және рульмен жаңартылды. Жоғарғы мұнара төрт зеңбіректі Boulton Paul Type A Mk. VIII мұнарасына ауыстырылды, сондай-ақ бомба бөлімінің есігін жабу жүйесі жақсартылды. Кейбір ұшақтар H2S радарымен жабдықталды. Halifax B. II Series I, жүк тасымалдаушы
Бірнеше Mk. II ұшақтары Ұлыбританияда (өзгертілмеген SOE ұшақтары) және Таяу Шығыста (қозғалтқыштарды немесе Spitfire фюзеляждарын тасымалдауға мүмкіндік беретін қарапайым өзгертулермен) көліктік рөлде қолданылды. Halifax B. II Series II
HR756 нөміріндегі жалғыз ұшақ үш пернелі Rotol винттерімен және Merlin 22 қозғалтқыштарымен жаңартылды. Mk. III пайдасына қабылданбады. Halifax A. II
Кейбір дереккөздерге сәйкес, әуе күштерінің бірнеше Галифакстары B. II нұсқасына айналдырылды. Егер бұл рас болса, олар A. II деп белгіленген болуы мүмкін немесе бомбалаушы ұшақтары ретінде қалған болуы мүмкін. Halifax GR. II
Halifax B. II нұсқасының жағалау күзетіне арналған модификациясы. Halifax GR. II Series I
I сериясынан немесе арнайы сериядан GR. II стандартына түрлендірілген бірнеше ұшақ, жоғарғы қарулануда айырмашылықтары бар. Басты айырмашылық – H2S типті кабельдегі ASV. Mk 3 радарының орнатылуы. Кейде мұрындық бөлігіне пулемет орнатылды. Halifax GR. II Series IA
Жағалау күзетіне арналған GR. II нұсқасы, машиналық қаруы бар шыныланған мұрындық, Merlin XX немесе 22 қозғалтқыштары, B P A типті жоғарғы мұнара және фюзеляждағы ұзақ қашықтыққа арналған қосымша отын бактері. Көптеген ұшақтарда бір пулеметпен бірге төменгі мұнара орнатылған, бірақ кейбіреулері оның орнына ASV. Mk 3 радары қолданылды. Halifax Met. II
Кейбір дереккөздер B. II нұсқасының метеорологиялық модификациясы болғанын, ол Met деп белгіленгенін көрсетеді. II, бірақ бұл күмәнді.

Generally similar to the aircraft used by the SOE, these were employed in the bombing role. These aircraft were more varied in appearance, especially concerning the fitting of dorsal armament with some aircraft retaining the standard Boulton Paul "Type C" turret in different mounts with others mounting a "Type A" turret. There were also examples with no dorsal turret, similar to the SOE aircraft. Halifax B. II Series IA
Modified with new glazed nose section, Merlin XX or 22 engines, new square Morris radiators and new "D" fin and rudder. The dorsal turret was changed to a four gun Boulton Paul Type A Mk. VIII, and there were improvements to the bomb bay door sealing. Some aircraft were fitted with the H2S radar. Halifax B. II Series I, Freighter
A few Mk. IIs were employed in the transport role in Great Britain (unmodified SOE aircraft) and in the Middle East (simple modifications to allow carriage of engines or Spitfire fuselages). Halifax B. II Series II
Single aircraft (HR756) modified with three blade Rotol propellers and Merlin 22 engines. Rejected in favour of Mk. III. Halifax A. II
According to some sources, a handful of the airborne forces Halifaxes were converted into B. IIs. If this is true they might have been designated A. II or may have retained their bomber designations. Halifax GR. II
Coastal Command variant of the Halifax B. II. Halifax GR. II Series I
A handful of aircraft converted from Series I or Special to GR. II standard, having differences in dorsal armament. The main difference was the fitting of a ASV. Mk 3 radar in an H2S type fairing. Sometimes, a machine gun was fitted in the faired nose. Halifax GR. II Series IA
Definitive Coastal Command variant of the GR. II with glazed nose mounting machine gun, Merlin XX or 22 engines, B P A type dorsal turret and extra long range fuel tanks in fuselage. A ventral turret with a single machine gun was mounted on most aircraft although some employed the ASV. Mk 3 radar in its place. Halifax Met. II
Some sources suggest that there were a meteorological variant of the B. II, designated Met. II, but this is unlikely.

H.P.61

Halifax B. III
Bristol Hercules қозғалтқыштарымен жабдықталған негізгі өндіріс үлгісі. B. III бомбалаушыларында бір машиналық пулеметі, төрт пулеметтік Boulton Paul жоғарғы мұнарасы және төрт пулеметтік құйрық мұнарасы бар мөлдір мұрын куполы болды. Алғашқы бірнешесінен басқа барлықтарында қанат ұзындығы 31,75 метрге дейін ұзартылған, дөңгелек ұштары бар ұзын қанаттар болды. 2,091 данасы өндірілді. Halifax A. III
Halifax B. III бомбалаушылары планер сүйрегіш және десантты тасымалдау ұшақтарына түрлендірілді. Halifax C. III
Halifax B. III бомбалаушылары әскери тасымалдау ұшақтарына түрлендірілді.

H.P.63

Halifax B. V Төрт қозғалтқышлы ұзақ қашықтықты ауыр бомбалаушы, төрт Rolls Royce Merlin XX қозғалтқыштарымен, шаршы эпеннаж және қанат ұштарымен жабдықталған. Қару-жарақтары B. III-ке сәйкес. 904 дана өндірілген. Halifax B. V I сериясы (арнайы)
Halifax A. V
Halifax B. V бомбалаушылары планер сүйрегіштерге және десантты тасымалдауға қолданылған ұшақтарға айналдырылды. Halifax GR. V
Жағалау әскерлерінің нұсқасы. Halifax B. V бомбалаушылары теңіздік барлау ұшақтарына айналдырылды. Halifax B. VI
Төрт қозғалтқышлы ұзақ қашықтықты ауыр бомбалаушы, төрт Bristol Hercules XVI радиалды қозғалтқыштарымен және H2S радарымен жабдықталған. Арқа мұнарасы жоқ. Шаршы эпеннаж, дөңгелек қанат ұштары. 643 дана өндірілген. Halifax C. VI
Halifax B. VI бомбалаушылары әскери тасымалдау ұшақтарына айналдырылды. Halifax GR. VI
Жағалау әскерлерінің нұсқасы. Halifax B. VI бомбалаушылары теңіздік барлау ұшақтарына айналдырылды. Halifax B. VII
Төрт қозғалтқышлы ұзақ қашықтықты ауыр бомбалаушы, төрт Bristol Hercules XVI радиалды қозғалтқыштарымен жабдықталған. Дөңгелек қанат ұштары. Қару-жарақтары B. III-ке сәйкес.
Halifax A. VII
Halifax B. VII бомбалаушылары десантты тасымалдауға және планер сүйреуге қолданылған ұшақтарға айналдырылды. Halifax C. VII
Halifax B. VII бомбалаушылары әскери тасымалдау ұшақтарына айналдырылды.

H.P.70

Halifax C. VIII жүк және жолаушы тасымалына арналған ұшақ.

H.P.71

Halifax A. IX Парашюттік әскер тасымалдаушы, планерді буксирлейтін ұшақ.

Тірі қалған әуе кемелері

Салынған 6176 «Халифакс» ұшағының үш данасы толық сақталған. Сериясы Географиялық орналасуы Орналасқан жері Тарихы Суреті NA337 Трентон, Онтарио Канаданың Ұлттық Әуе күштері мұражайы «Rootes Motors» компаниясы салған. 1945 жылдың 5 наурызында «RAF Tarrant Rushton» әуе базасындағы 644-ші эскадрильяға жеткізілді. 1945 жылдың 24 наурызында «Operation Varsity» әрекетінің аясында, Рейн өзенін кесіп өтуге көмектесу үшін желкенді сүйреп әкетті. 1945 жылдың наурыз және сәуір айларында Норвегия мен Данияға үш рет жабдықтап берді. Төртінші рет, 1945 жылдың 23 сәуірінде, Александр Тернбулл басқарған NA337 ұшағы Норвегияның Миккелсбергетинде 13 контейнер мен екі жұманы тастауға жіберілді. Сәтті түсірілгеннен кейін, 24 сәуірде сағат 01:31-де оң жақ қанатына қарсы әуе шабуылы тиді. Екі оң жақ қозғалтқышы да өртенгеннен кейін NA337 сағат 01:45-те Мёса көліне құлады. Экипаж мүшелерінің бірі, Томас Вейтманды қоспағанда, барлығы гипотермиядан қайтыс болды. 1991 жылы Торе Марсо және Рольф Либерг оны тауып алды, ал 1995 жылы «Halifax 57 Rescue» тобы көтерді. Толық қалпына келтіру жұмыстары 2005 жылдың қараша айында аяқталды. HR792 Эльвингтон, Солтүстік Йоркшир Йоркшир әуе мұражайы «Handley Page» компаниясы салған. 58-ші эскадрилья. 1943 жылдың 15 шілдесінен 1944 жылдың 9 желтоқсанына дейін 67 рет ұшқан. 1945 жылдың 13 қаңтарында Сторнуэй маңында апатқа ұшырады. Құрамын тауық шаруасы сатып алып, оны тауықтарға арналған үй ретінде пайдаланды. 1984 жылы «Halifax LW687» және «JP158» ұшақтарының бөліктерін, сондай-ақ «Hastings TG536» ұшағының қанаттарын пайдаланып қалпына келтірілді. 158-ші эскадрильяның «LV907 "13-ші жұма"» деген жазуы бар. W1048 Колиндейл, Лондон RAF мұражайы Лондон «English Electric» компаниясы салған. 1942 жылдың 27 наурызында «RAF Topcliffe» әуе базасындағы 102-ші эскадрильяға бекітілді. 1942 жылдың 9 сәуірінде «RAF Linton on Ouse» әуе базасындағы 35-ші эскадрильяға жіберілді. 27 сәуірде ол «RAF Kinloss» әуе базасынан шығып, неміс «Tirpitz» әскери кемесіне шабуыл жасаған 31 «Halifax» ұшағының бірі болды. W1048 сағат 03:00-де шабуыл жасады, осы кезде қарсы әуе шабуылына ұшырап, оң жақ сыртқы қозғалтқышы өртенді. Ұшқыш Дон Макинтайр Норвегиядағы Хоклинген көлінің мұзды бетіне қонуға мәжбүр болды, бірақ ұшақ 12 сағаттан кейін суға батты. 1971 жылы су астында жүзушілер оны тауып алды және 1973 жылдың 30 маусымында «RAF Sub Aqua Association» тобы қайта қалпына келтірді. Ол қалпына келтірілмеген күйде қалды.

Of the 6,176 Halifaxes built, three complete examples remain. SerialGeographic locationInstitutional locationHistoryPhotoNA337Trenton, OntarioNational Air Force Museum of CanadaBuilt by Rootes Motors. Delivered to 644 Squadron at RAF Tarrant Rushton 5 March 1945. On 24 March 1945 it towed a glider as part of Operation Varsity – the airborne operation in support of crossing the Rhine. Completed three supply drops in Norway and Denmark in March and April 1945. On the fourth sortie, 23 April 1945, piloted by Alexander Turnbull, NA337 was sent to drop 13 supply containers and two packages at Mikkelsberget, Norway. After a successful drop, it was hit by flak in the starboard wing at 0131 hours on 24 April. After both starboard engines caught fire, NA337 ditched in Lake Mjøsa at 0145 hours. All but one crew member, Thomas Weightman, died of hypothermia. It was discovered in 1991 by Tore Marsoe and Rolf Liberg, and further raised in 1995 by Halifax 57 Rescue. Restoration was completed in November 2005. HR792 Elvington, North YorkshireYorkshire Air MuseumBuilt by Handley Page. 58 Squadron. Flew 67 sorties between 15 July 1943 and 9 December 1944. Crash landed near Stornoway, 13 January 1945. Fuselage was purchased by a chicken farmer and used as a coop. Recovered and restored in 1984 using parts from Halifaxes LW687 and JP158 as well as wings from Hastings TG536. Painted as LV907 "Friday the 13th" of 158 Squadron. W1048 Colindale, LondonRAF Museum LondonBuilt by English Electric. Assigned to 102 Squadron at RAF Topcliffe on 27 March 1942. Sent to 35 Squadron at RAF Linton on Ouse on 9 April 1942. On 27 April, it was one of 31 Halifaxes that flew from RAF Kinloss as part of raid on the German battleship Tirpitz. W1048 made her attack at 03:00 hours, during which she was hit by the intense flak which set the starboard outer engine on fire. Pilot Don MacIntyre made a wheels up landing on frozen Lake Hoklingen in Norway but the aircraft sank 12 hours later. It was discovered by divers in 1971 and recovered on 30 June 1973 by the RAF Sub Aqua Association. It has been left unrestored.

Галифакс 57 құтқару

Halifax 57 Rescue – Halifax ұшақтарын іздеу, құтқару және қалпына келтіретін канадалық ұйым. Олар екі ұшақты – Halifax NA337 және LW682 – құтқарып алған. Halifax NA337 1995 жылы Норвегиядағы Мьоса көлінің түбінен 228,60 метр тереңдіктен табылып, кейін Канаданың Ұлттық Әуе Күштері мұражайында, Онтарио штатының Трентон қаласында қалпына келтірілді. 1997 жылы LW682 Бельгияның Гераардсберген қаласының жанындағы батпақтан табылды, сондай-ақ үш экипаж мүшесінің денелері табылып, олар жерленді. NA337 ұшағын қалпына келтіруге бөлшектері қолданылды, ал қалғандары Лондондағы RAF Бомбалаушылар командасының ескерткіші үшін балқытылды. Сонымен қатар, LW170 Шотландияның жанынан да құтқарылды. HR871 ұшағы құтқарылғаннан кейін, қалпына келтіру үшін Канаданың Альберта штатындағы Нэнтон қаласындағы Бомбалаушылар командасы мұражайына жеткізіледі.

Видео түсіру

Халифакс соғыста: Бомбалаушының тарихы (76 мин. DVD). Торонто: Nightfighters Productions, 2005 жыл.