Кіріспе

Литваның бұрынғы валютасы

Литва литасы (ISO валюта коды LTL, Lt символымен белгіленеді; көпше түрі litai (атоолым) немесе litų (иелік); 2015 жылдың 1 қаңтарына дейін Литваның валютасы болды, содан кейін ол евромен алмастырылды. Ол 100 centų-ға (иелік жайы; жекеше centas, атоолым көпше centai) бөлінді. Лита алғаш рет 1922 жылдың 2 қазанында, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Литва тәуелсіздік жариялағаннан кейін қолданысқа енгізілді және 1993 жылдың 25 маусымында, кеңестік рубльден литаға ауысу кезеңінен кейін, қолданысқа қайта енгізілді, сол кезде уақытша talonas қолданыста болды. Атауы ел атына ұқсас (Латвия мен оның латы сияқты) үлгіленді. 1994 жылдан 2002 жылға дейін лита АҚШ долларына 4:1 курсымен бекітілген. 2002 жылдан бастап лита 3,4528:1 курсымен евроға бекітілген. Евроның 2007 жылдың 1 қаңтарына дейін литаның орнын басуы күтілген, бірақ тұрақты жоғары инфляция және экономикалық дағдарыс ауысуды кейінге шегерді. 2015 жылдың 1 қаңтарында лита 3,4528 LTL бағасында 1 евроға ауыстырылды. Дегенмен, екінші литаның монеталары мен банкноттары Литва Банкінде белгісіз мерзімге дейін евроға айырбастала береді.

Тарих

Бірінші лит 1922 жылғы 2 қазанда енгізілді, ол ostmark және ostrubel валюталарын ығыстырды, екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оккупациялық неміс әскерлері тарапынан шығарылған еді. Литвада остмарк ауксинас деп аталды. Лит құны 10 лит = 1 АҚШ доллары болып белгіленді және 100 центке бөлінді. Әлемдік экономикалық депрессияға қарамастан, лит өте берік және тұрақты валюта болып көрінді, бұл депрессияның Литва экономикасына тигізген әсерінің шамалы екенін көрсетеді. Бір лит Литва банкі шетелде сақтаған 0,150462 грамм алтынмен қамтамасыз етілді. 1923 жылғы наурыз айында айналыста 39 412 984 лит болды, оның 15 738 964 литі алтынмен, ал 24 000 000 литі жоғары құнды қағаздық құралдармен қамтамасыз етілді. Айналыстағы жалпы соманың кем дегенде үштен бір бөлігі алтынмен, ал қалғаны басқа активтермен қамтамасыз етілуі қажет болды. 1938 жылға қарай 1 АҚШ доллары шамамен 5,9 литке тең болды, ал 1941 жылы жоғалып кеткенге дейін шамамен 20 АҚШ центіне дейін өсті.

Мемельгейт

1939 жылдың наурызында нацистік Германия Литвадан Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германиядан бөлінген Клайпеда аймағын (Мемел аймағы деп те аталады) беруді талап етті. Литва үкіметі талапқа бойын бұрды және 1939 жылдың 23 наурызында аймақ Германияға қосылды. Сол күні рейхсмарка аймақтың ресми валютасы ретінде литаны ығыстырды, 1 лита 40 пфеннигке бағаланды. 1939 жылдың 20 мамырына дейін Мемельгебиет тұрғындары литаларын рейхсмаркаға айырбастау мүмкіндігіне ие болды.

Кеңестер басқыншылығы

Лита 1941 жылғы сәуірде Литва Кеңес Одағына қосылғаннан кейін совет рублімен алмастырылды, 1 лита 0,9 рубльге тең болды, бірақ литаның нақты құны шамамен 3-5 рубльді құрады. Мұндай айырбас бағамы совет әскери және партия шенеуніктеріне үлкен пайда әкелді. Ақшаның құнын қорғауға тырысқан халық оны жаппай сатып ала бастады, бұл ұлттандырудан кейін өндіріс төмендегенімен бірге материалдық тапшылықтарға әкелді. Лита толығымен жойылғанға дейін қолма-қол ақша алу 250 литқа дейін шектелді. 1941 жылы лита айналымына толық тыйым салынды.

Монеталар

1925 жылы 1 цент, 2 цент, 5 цент, 10, 20, 50 цент және 1 лит, 2, 5 лит номиналындағы монеталар айналымға енгізілді, лит монеталары күмістен жасалған. 10 лит монетасы 1936 жылы енгізілді. Бұл монеталардың барлығын мүсінші Юозас Зикарас (1881–1944) салған. Лит монеталарында Ионас Басанавичус және Ұлы Витаутас суреті бейнеленген, кейіннен олар президент Антанас Сметонаның портретімен ауыстырылды.

Екінші лита, 1993-2015

Лита 1993 жылғы 25 маусымда Литваның валютасы ретінде қайта қолданысқа енді, ол уақытша талондар валютасын 1 лита = 100 талон шарасымен алмастырды.

Банкноттар

1993 жылы (1991 жылғы) 1 лит, 2, 5 лит, 10, 20, 50, 100 лит номиналындағы банкноттар шығарылды. Нақтысыз дизайнға байланысты, олардың көшірмелерін жасау оңай болды, сондықтан 1 лит, 2, 5 лит, 10, 20, 50 лит номиналындағы банкноттардың екінші сериясы жылдам енгізілді, ал бірінші серияның 100 лит банкноттары ғана айналымда қалды. 1997 жылы 200 лит банкноты, ал 2000 жылы 500 лит банкноты енгізілді.

Номиналы | Еуроға баламасы | Енгізілген жылы | Суреті | Банкнот дизайнері | Банкнот ерекшеліктері | Басқан орны | Айналымнан алынған күні
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
1 Лит | 0,29 € | 1994 | | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Žemaitė, Сырт жағы: Palūšė қаласындағы Святого Юозапаса шіркеуі | De La Rue Ltd., Ұлыбритания | 2007 жылдың 1 наурызы
2 Лит | 0,58 € | 1993 | | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Motiejus Valančius, Сырт жағы: Trakai аралындағы сарай | De La Rue Ltd., Ұлыбритания | 2007 жылдың 1 наурызы
5 Лит | 1,45 € | 1993 | | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Jonas Jablonskis, Сырт жағы: P. Rimšas мүсіні "Қиындық мектебі" | De La Rue Ltd., Ұлыбритания | 2007 жылдың 1 наурызы
10 Лит | 2,90 € | 1991 | | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Steponas Darius & Stasys Girėnas, Сырт жағы: Lituanica ұшағы | American Banknote Corporation, АҚШ | 1996 жылдың 1 қаңтары
10 Лит | 2,90 € | 1993 | | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Steponas Darius & Stasys Girėnas, Сырт жағы: Lituanica ұшағы | American Banknote Corporation, АҚШ | 2007 жылдың 1 наурызы
10 Лит | 2,90 € | 1997 | | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Steponas Darius & Stasys Girėnas, Сырт жағы: Lituanica ұшағы | De La Rue Ltd., Ұлыбритания | 2012 жылдың 1 маусымы
10 Лит | 2,90 € | 2001 | | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Steponas Darius & Stasys Girėnas, Сырт жағы: Lituanica ұшағы | Orell Fussli Security Printing Ltd., Швейцария | 2015 жылдың 16 қаңтары
10 Лит | 2,90 € | 2007 | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Steponas Darius & Stasys Girėnas, Сырт жағы: Lituanica ұшағы | Giesecke & Devrient GmbH, Германия | 2015 жылдың 16 қаңтары
20 Лит | 5,79 € | 1991 | | Justas Tolvaišis | Бет жағы: Maironis, Сырт жағы: J. Zikaras мүсіні "Бостандық" | American Banknote Corporation, АҚШ | 1994 жылдың 1 маусымы
20 Лит | 5,79 € | 1993 | | Justas Tolvaišis | Бет жағы: Maironis, Сырт жағы: J. Zikaras мүсіні "Бостандық" | American Banknote Corporation, АҚШ | 2007 жылдың 1 наурызы
20 Лит | 5,79 € | 1997 | Justas Tolvaišis & Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Maironis, Сырт жағы: J. Zikaras мүсіні "Бостандық" | De La Rue Ltd., Ұлыбритания | 2012 жылдың 1 маусымы
20 Лит | 5,79 € | 2001 | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Maironis, Сырт жағы: J. Zikaras мүсіні "Бостандық" | Giesecke & Devrient GmbH, Германия | 2015 жылдың 16 қаңтары
50 Лит | 14,48 € | 1991 | | Rimvydas Bartkus | Бет жағы: Jonas Basanavičius, Сырт жағы: Vilnius соборы | American Banknote Corporation, АҚШ | 1996 жылдың 1 қаңтары
50 Лит | 14,48 € | 1993 | | Rimvydas Bartkus | Бет жағы: Jonas Basanavičius, Сырт жағы: Vilnius соборы | American Banknote Corporation, АҚШ | 2007 жылдың 1 наурызы
50 Лит | 14,48 € | 1998 | Giedrius Jonaitis & Rimvydas Bartkus | Бет жағы: Jonas Basanavičius, Сырт жағы: Vilnius соборы | Giesecke & Devrient GmbH, Германия | 2015 жылдың 16 қаңтары
50 Лит | 14,48 € | 2003 | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Jonas Basanavičius, Сырт жағы: Vilnius соборы | Giesecke & Devrient GmbH, Германия | 2015 жылдың 16 қаңтары
100 Лит | 28,96 € | 1991 | | Rytis Valantinas | Бет жағы: Simonas Daukantas, Сырт жағы: Vilnius университеті | Orell Fussli Security Printing Ltd., Швейцария | 2001 жылдың 1 шілдесі
100 Лит | 28,96 € | 2000 | Giedrius Jonaitis | Бет жағы: Simonas Daukantas, Сырт жағы: Vilnius университеті | Orell Fussli Security Printing Ltd., Швейцария | 2015 жылдың 16 қаңтары
100 Лит | 28,96 € | 2007 | Rytis Valantinas | Бет жағы: Simonas Daukantas, Сырт жағы: Vilnius университеті | Francois – Charles Oberthur Fiduciaire, Франция | 2015 жылдың 16 қаңтары
200 Лит | 57,92 € | 1997 | Rytis Valantinas | Бет жағы: Vydūnas, Сырт жағы: Klaipėda маягы | Giesecke & Devrient GmbH, Германия | 2015 жылдың 16 қаңтары
500 Лит | 144,81 € | 2000 | Rimvydas Bartkus | Бет жағы: Vincas Kudirka, Сырт жағы: Литва ландшафты | Giesecke & Devrient GmbH, Германия | 2015 жылдың 16 қаңтары

Монеталар

1993 жылы 1 цент, 2, 5 цент, 10, 20, 50 цент және 1 лит, 2, 5 лит номиналындағы монеталар (1991 жылғы үлгіде) айналымға енгізілді. 1 цент, 2, 5 цент монеталар алюминийден, 10, 20, 50 цент монеталар қоладан, ал лит монеталары мыс-никельден жасалған. 1997 жылы никельді латуньдан жасалған 10, 20, 50 цент монеталар, ал 1998 жылы мыс-никельден жасалған 1 лит және екі металдан жасалған 2, 5 лит монеталары енгізілді. Олардың барлығының бет жағында орталықта мемлекеттік елтаңба және ірі әріптермен жазылған "Лиетува" мемлекетінің атауы бейнеленген. Алғашқы монеталар Ұлыбританияда соғылып, 1990 жылдың 31 қазанында Литваға жеткізілді. Кейіннен барлық монеталар мемлекеттік "Литва монетасы" зауытында соғыла бастады, ол 1992 жылдың қыркүйегінде жұмысын бастап, литтерді айналымға енгізудің шығындарын азайтуға көмектесті.

Дайындық жұмыстары

Литва тәуелсіздігін жариялағанға дейін литаның енгізілуіне дайындық жұмыстары басталды, тіпті егер Литва Кеңес Одағының құрамында қалған жағдайда да лита рубльмен қатар қолданылуы мүмкін деп есептелді. 1989 жылдың желтоқсан айында суретшілерден монеталар мен банкноттардың мүмкін болатын дизайнының эскиздерін ұсыну сұралды. Сондай-ақ, валютада кімнің суреті бейнеленетінін анықтау үшін танымал адамдардың тізімі жасалды. Литва банкі 1990 жылдың 1 наурызында құрылды. Он күннен кейін Литва Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады. Бастапқыда Литва үкіметі Францияда орналасқан баспа компаниясы – Франсуа Шарль Обертурмен банкноттарды басып шығару туралы келіссөздер жүргізді, бірақ келісімге келе алмады. 1990 жылдың қарашасында Литва банкі АҚШ банкноталар корпорациясымен (қазіргі Америка банкноталар корпорациясы) жұмыс істеуге шешім қабылдады. 1991 жылдың күзінде Литваға лита банкноттары мен монеталарының алғашқы партиялары жеткізілді. 1991 жылдың қарашасында Валюталық шығарылым туралы заң қабылданды және Лита комитеті құрылды. Ол литаның айналысқа ену күнін, рубльді айналымнан шығару шарттарын, литаның айырбас бағамын және басқа да шарттарды белгілеуге өкілеттік алды. Билік өкілдері жас лита инфляцияға ұшырамауы үшін экономиканың тұрақталуын күтті. Литваның саудасының шамамен 80% Ресеймен жүзеге асырылды, сондықтан үкімет рубль аймағынан өтуді жеңілдетудің жолын табуы қажет болды. Сонымен қатар, Литваға тұрақтандыру қорын құру үшін қаражат жинау қажет еді.

Қаражатты жинау

Бастапқыда Литва литты қорғау үшін алтын немесе басқа да құнды қағаздарға ие болған жоқ. Литваға тұрақтандыру қорын құру үшін шамамен 200 миллион АҚШ долларын табу қажет болды. Біріншіден, ол Франция, Ұлыбритания, Швейцария сияқты елдерден соғысқа дейінгі алтын қорын (шамамен 10 тонна) қайтаруға тырысты. Литва соғыс аралық кезеңде алтын қорын шетелдік банктерде сақтаған. 1940 жылы оккупациядан кейін бұл қорлар «ешкімдікі емес» деп есептелді: Литва болмады, ал көптеген батыс елдері оккупацияны заңсыз деп айыптады және Кеңес Одағын мұрагер ретінде танымады. Мысалы, Англия банкі 1967 жылы осы қорларды кеңестіктерге сатты. Бірақ 1992 жылдың қаңтарында бұл әрекет «Балтық елдері халқына жасалған сатқындық» екенін жария етіп, бастапқыда сақталған алтынның шамамен 90 миллион фунт стерлинг сомасын үш Балтық мемлекетіне қайтаратынын мәлімдеді. Литва 18,5 миллион фунт стерлинг немесе 95 000 унция алтын алды және банк клиенті болып қала берді. Сол сияқты, 1992 жылдың наурыз айында Литва Франция банкінен, ал кейін Швеция банкінен алтынды қайтарып алды. 1992 жылдың қазан айында Халықаралық валюта қоры (Литва осы ұйымға 1992 жылдың 29 сәуірінде қосылды) тұрақтандыру қорын құру үшін 23,05 миллион АҚШ долларын құрайтын алғашқы қарыз берді. Дегенмен, жаңа валюта енгізілген кезде Литва тұрақтандыру қорына бар болғаны 120 миллион доллар жинаған деп есептеледі. Бұл ақпарат литтың беделін нашарлатуға жол бермеу үшін қысқа мерзімге құпия сақталды.

Литаларды енгізудің кешіктірілуі

Lietuvos Rytas журналистері литтың өндірісін зерттеп, оның біраз уақытқа дейін қасақана тоқтатылғанын анықтады. Мысалы, банкноттарды басып шығаруға арналған 6 миллион лит Швециядағы банкте бір жыл бойы пайызсыз есепшотта жатты. 1992 жылға қарай лит енгізуге дайын болды, бірақ банкноттардың сапасы өте төмен болды, оларды қарапайым түсті принтермен оңай жалғандауға болар еді; әсіресе 10, 20 және 50 литтық банкноттар. Жаңадан сайланған президент Алгирдас Бразаускас лит енгізілуіне екі ай қалғанда Литва Банкінің төрағасы Вилиус Балдишисті қабілетсіздігі үшін қызметтен босатып жіберді. Кейін Балдишиге Литваға 3 миллион долларлық зиян келтіргені үшін немқұрайлылық тағылды. Кейбір деректер бойынша, бұл істің артында Ресейдің арнайы қызметтері тұрған көрінеді. Балдишис банкноттарды басып шығарудың құнын төмендету үшін қауіпсіздік элементтерін жетілдіруге тапсырыс бермегенін түсіндірді. Сонымен қатар, "U.S. Banknote Corporation" келісімшарт талаптарын бұзғаны үшін айыпталды. Бірақ 1993 жылдың маусым айында лит банкноттарының жаңа үлгісі қайта жобаланып, қайта басылып, қолданысқа енгізілген кезде ақша сапасының әлі де жеткіліксіз екені және банкноттарды болашақта тағы да қайта жобалау қажеттігі анықталды. Осы жанжалдардың бәрі және алтын қорының аздығы (200 миллион доллардың орнына шамамен 120 миллион доллар) литтың беделін түсірді. Жаңа тағайындалған төраға Ромуальдас Високавичус жылдам әрекет етіп, халықтың сенімін жеңіп алды. Алайда, қазан айында ол "Litimpex" жеке банкімен байланысы болғандықтан отставкаға келуі сұралды.

Литаның енгізілуі

1993 жылдың 25 маусымында лита 100 талонға 1 лита курсымен енгізілді. 1 АҚШ доллары 4,5 литқа тең болды және бірнеше аптадан кейін шамамен 4,2 литқа дейін төмендеді. Лита енгізілуімен бірге скандал да болды. Үкімет талондардың көзі көрсетілмей, талондарды литаға шексіз сомада айырбастауға рұқсат берді. Бұл қылмыстық топтарға қаражаттарын заңдастыруға мүмкіндік берді. Шілде айында талондардың айналысы тоқтатылды және 1 тамыздан бастап лита жалғыз заңды төлем құралы болды. Лита қайта енгізілгеннен кейін, АҚШ долларын нарықтан ығыстыруға тырысты. Халық талондарға сенімсіздікпен қарады, ал рубль өте тұрақсыз болды. Сондықтан, адамдар АҚШ долларын тұрақты валюта ретінде пайдалана бастады. Балама ретінде неміс маркасы да қарастырылды, бірақ ол жеткілікті көлемде қолжетімді болған жоқ. Көптеген дүкендер бағаларды бірнеше валютада, соның ішінде долларда көрсетті, экономика шетелдік валютамен кеңінен "долларландырылды", себебі шетелдік валютада сауда жасау заңмен рұқсат етілген. Талондардың және алғашқы литалардың нашар сапасы оларды жасауды жеңілдетті. Көптеген дүкендер жалған ақшаны тексеру үшін ультракүлгін шамдар сатып алуға мәжбүр болды. Мысалы, бір топ Түркияда 500 талондық банкноттар басып шығарды. Олардың басып шығарған ақшасының жалпы сомасы 140 000 литқа бағаланды. 1994 жылдың 1 сәуірінен 2002 жылдың 1 ақпанына дейін лита АҚШ долларына 4:1 курсымен бекітілді (курс белгіленгенге дейін жарты жыл бойы лита шамамен 3,9 деңгейінде тұрақты болды). Мұның басты себептері – жаңа ақша жүйесіне сенімсіздік, валюта бағамының күрт өзгеруінен қаушеу, шетелдік инвесторларды тарту ниеті және Халықаралық валюта қорының ұсынымдары болды. Бекітілім жыл сайын жаңаланатын. Бір кезде валюталар себетіне – Еуропалық валюта бірлігіне бекітуді қарастырды. Осы кезеңде Литвада валюталық кеңес құрылды.

Лита мен евро

1998 жылы Еуропалық комиссиямен сәтті келіссөздер аяқталды, нәтижесінде Еуроодақтың болашақ валютасына қатысу идеясы пайда болды. 1999 жылы Литва Банкі АҚШ доллары мен еуроны қолданатын валюталық кеңес ұсынды. Лита мен еуроның шартты байланысын 2001 жылдың екінші жартысына дейін іске асыру жоспарланды. 2002 жылдың 2 ақпанында лита еуроға 3,4528:1 курсымен (1 LTL = 0,28962 EUR) (сол кездегі лита мен еуроның нақты бағамы) бекітілді; бұл курс лита толығымен еуромен алмастырылған 2015 жылғы 1 қаңтарға дейін өзгермейтіні күтілді және осылай болды. Шартты байланыс орнатылғаннан кейін Литва де-факто Еуроаймақтың мүшесіне айналды. Лита 2004 жылдың 28 маусымында Еуроодақтың валюта бағамын реттеу механизмі ERM II-ге қосылды. Литваның еуро монеталарының дизайны бұрыннан дайындалған болатын. Литва еуроны енгізуді бірнеше рет кейінге шегерді, себебі ел конвергенция критерийлеріне сай келмеді. 2008 жылдың қазан айында 11%-ға жеткен жоғары инфляция (сол кездегі қабылданатын шек – 4,2%) Литваның критерийлерді орындамауына себеп болды. 2011 жылы жүргізілген сауалнамалар валютаға қатысты қарсылықтың жоғары еместігін көрсетті. 2014 жылдың 23 шілдесінде Еуропалық Одақ Кеңесі Литваға 2015 жылғы 1 қаңтарда еуроны ресми валютасы ретінде қабылдауға рұқсат беретін шешім қабылдады. Литвада лита мен еуро 2015 жылдың 16 қаңтарына дейін бірдей төлем құралы болып саналды.