Қасиетті Рим Императоры: Тарих және маңызы

Кіріспе

Киелі Рим империясының императоры

Emperor of the Holy Roman Empire

the racehorse

The Holy Roman Emperor, originally and officially the Emperor of the Romans (Imperator Romanorum, Kaiser der Römer) during the Middle Ages, and also known as the Roman German Emperor since the early modern period

The Holy Roman Emperor title provided the highest prestige among medieval Catholic monarchs, because the empire was considered by the Catholic Church to be the only successor of the Roman Empire during the Middle Ages and the early modern period. Thus, in theory and diplomacy, the emperors were considered primus inter pares, regarded as first among equals among other Catholic monarchs across Europe. From an autocracy in Carolingian times (AD 800–924), the title by the 13th century evolved into an elective monarchy, with the emperor chosen by the prince electors. Various royal houses of Europe, at different times, became de facto hereditary holders of the title, notably the Ottonians (962–1024) and the Salians (1027–1125). Following the late medieval crisis of government, the Habsburgs kept possession of the title without interruption from 1440 to 1740. The final emperors were from the House of Habsburg Lorraine, from 1765 to 1806. The Holy Roman Empire was dissolved by Francis II, after a devastating defeat by Napoleon at the Battle of Austerlitz. The emperor was widely perceived to rule by divine right, though he often contradicted or rivaled the pope, most notably during the Investiture controversy. The Holy Roman Empire never had an empress regnant, though women such as Theophanu and Maria Theresa exerted strong influence. Throughout its history, the position was viewed as a defender of the Catholic faith. Until Maximilian I in 1508, the Emperor elect (Imperator electus) was required to be crowned by the pope before assuming the imperial title. Charles V was the last to be crowned by the pope in 1530. Even after the Reformation, the elected emperor was always a Catholic. There were short periods in history when the electoral college was dominated by Protestants, and the electors usually voted in their own political interest.

жарыс жотасы

Киелі Рим императоры, бастапқыда және ресми түрде Рим императоры (Imperator Romanorum, Kaiser der Römer) орта ғасырларда, ал жаңа заманның басынан бері Рим-Герман императоры деп те белгілі. Киелі Рим императоры атағы орта ғасырлық католик монархтары арасында ең жоғары мәртебеге ие болды, себебі Католик шіркеуі империяны орта ғасырлар мен жаңа заманның басында Рим империясының жалғыз мұрагері деп санады. Осылайша, теория және дипломатия тұрғысынан императорлар primus inter pares, яғни «бірінші теңдердің арасында» деп есептелді, және Еуропадағы басқа католик монархтары арасында алғашқылардың бірі саналды. Каролингтер дәуіріндегі (800-924 жж.) автократиядан бастап, 13 ғасырға қарай бұл атақ сайлаулы монархияға айналды, императорды ханзадалар сайлап тағайындады. Еуропаның әртүрлі патшалық үйлері әр кезде бұл атақты мұрагерлікпен иеленді, оның ішінде Оттондар (962-1024 жж.) және Салиандар (1027-1125 жж.) ерекше көзге түсті. Орта ғасырдың соңындағы үкіметтік дағдарыстан кейін Габсбургтер 1440 жылдан 1740 жылға дейін атақты үзіліссіз ұстап келді. Соңғы императорлар 1765 жылдан 1806 жылға дейін Габсбург-Лорен әулетінен шықты. Франциск II Наполеонға Аустерлиц шайқасында жеңілгеннен кейін Киелі Рим империясын таратып жіберді. Императордың құдайдан берілген құқықпен билегені қабылданғанмен, ол көбінесе Папамен қайшылыққа келіп, оған қарсылас болды, әсіресе инвеститура дауы кезінде. Киелі Рим империясында ешқашан әйел император болған емес, бірақ Теофана және Мария Тереза сияқты әйелдер зор ықпалға ие болды. Тарихының бар сағатында бұл лауазым католик дінін қорғаушы ретінде қарастырылды. Максимилиан I-ге дейін (1508 ж.) сайланған императордың (Imperator electus) императорлық атаққа ие болу үшін Пападан тәж киюі міндетті болды. Карл V 1530 жылы Пападан соңғы рет тәж киді. Реформациядан кейін де сайланған император әрқашан католик болып келді. Тарихта сайлаушылар алқасында протестанттардың басымдығы болған қысқа мерзімдер де болды, және сайлаушылар көбінесе өздерінің саяси мүдделеріне сәйкес дауыс берді.

Атау

Константин I-ден бастап Рим императорлары, өте сирек ерекшеліктермен, христиан дінін қолдаушы және қорғаушы рөлін атқарды. Константиннің билеуі шіркеудегі христиан императорларының орны үшін үлгі құрды. Императорлар өздерінің рухани денсаулығы үшін Құдай алдында жауапты екенін санады, және Константиннің соңынан шіркеудің доктринасын анықтауға және сақтауға көмектесуге міндетті болды. Императордың міндеті – доктринаны күштеп жүзеге асыру, ерестіктерді жою және шіркеу бірлігін сақтау болды. Император мен шіркеу арасындағы атақ және байланыс орта ғасырлар бойы Шығыс Рим империясында сақталды (1204–1261 жылдарығы эмиграция кезеңінде). 5-8 ғасырлардағы экуменикалық кеңестерді Шығыс Рим императорлары шақырды. Батыс Еуропада император титулы 480 жылы Юлий Непостың қайтысымен жойылды, бірақ варварлық патшалықтардың билеушілері, кемінде 6 ғасырға дейін, Шығыс императорының билігін номиналды түрде мойындады. Юстиниан I-нің қайта басып алуы Италияда Византияның болуын қалпына келтірді, бірақ Константинополь шіркеуіне үстемдік етуді көздеген Папамен діни шиеленістер болды. 8 ғасырдың соңында Папа Рим императоры ретінде Константинопольдегі билеушіні мойындады, бірақ Италиядағы Византияның әскери қолдауы азайды, нәтижесінде Папа қорғаныс үшін франктарға жүгінді. 800 жылы Папа III Лео Франктар королі және Италия королі Карл Ұлының өмірін және лауазымын сақтағаны үшін оған үлкен қарыз болды. Осы кезде Шығыс императоры VI Константин 797 жылы тақтан алынып, оның орнына анасы Ирена монарх ретінде билік құрды. Әйел империяны билей алмайды деген сылтаумен Папа III Лео тақты бос деп жариялады және Карл Ұлыны римдік император (Imperator Romanorum) деп тағайындады, ол VI Константиннің орнын басатын римдік император болды, translatio imperii тұжырымын пайдаланды. Батыста император титулы Папаның мойындауын білдірді. Орта ғасырларда Папаның билігі күшейген сайын, Папалар мен императорлар шіркеу басқаруы мәселесінде қақтығысқа түсті. Ең белгілі және ащы жанжал – 11 ғасырда IV Генрих пен VII Григорий Папасы арасында болған инвеституралық дау. Карл таққа отырғаннан кейін оның мұрагерлері 924 жылы Италияның I Беренгарының қайтысына дейін титулды сақтады. 924 және 962 жылы Ұлы Оттонның таққа отыруы арасындағы салыстырмалы түрде қысқа кезең Франк империясынан Киелі Рим империясына өтуді белгілейді. Оттондықтардың тұсында бұрынғы Каролингтер патшалығының Шығыс Францияның көп бөлігі Киелі Рим империясының шегіне кірді. 911 жылдан бастап неміс князьдері өздерінің қатарластарынан неміс королін сайлады. Неміс королі содан кейін Карл Ұлының үлгісімен 962–1530 жылдар аралығында император болып тажына киді. V Карл Папа тажына отырғызған соңғы император болды, ал оның ізбасары I Фердинанд 1558 жылы тек «сайланған император» деген атақты қабылдады. Соңғы Киелі Рим императоры II Франциск 1806 жылы Наполеон соғыстары кезінде империяның толық ыдырауына куә болды. Германия Рим империясына қатысты «сакрум» (яғни «қасиетті») термині алғаш рет 1157 жылы I Фридрих Барбаросса тұсында қолданылды. Киелі Рим императорының стандартты атағы «Рим императоры Август» (Romanorum Imperator Augustus) болды. 800 жылы Карл Ұлы таққа отырғанда, ол «Құдаймен таж кигізілген, ұлы және бейбіт император, Рим империясын басқаратын, ең қадірлі Август» деп аталды, осылайша императорлық титулда «қасиетті» және «римдік» элементтерін құрады. «Римдік» сөзі translatio imperii (немесе осы жағдайда restauratio imperii) қағидатын көрсетеді, ол (германдық) Киелі Рим императорларын Батыс Рим империясының императоры титулының мұрагерлері ретінде қарастырды, Шығыс Рим империясының әлі де бар екеніне қарамастан. Немец тіліндегі тарихнамада Römisch deutscher Kaiser («Римдік неміс императоры») термині бір жағынан римдік императордың, екінші жағынан неміс императорының (Deutscher Kaiser) атауын ажырату үшін қолданылады. «Киелі Рим императоры» ағылшынша термині – «Киелі Рим империясының императоры» сөзінің қазіргі қысқартылған түрі, ол тарихи стильге немесе атауға сәйкес келмейді, яғни «қасиетті» сөзі «император» сөзін өзгертуге арналмаған; «Киелі Рим императоры» ағылшынша термині соғыстар аралық кезеңде (1920–1930 жылдар) кең тарады; бұрын бұл атақ ағылшын тілінде «Герман Рим императоры» деп аударылған.

From the time of Constantine I , the Roman emperors had, with very few exceptions, taken on a role as promoters and defenders of Christianity. The reign of Constantine established a precedent for the position of the Christian emperor in the Church. Emperors considered themselves responsible to God for the spiritual health of their subjects, and after Constantine they had a duty to help the Church define and maintain orthodoxy. The emperor's role was to enforce doctrine, root out heresy, and uphold ecclesiastical unity. Both the title and connection between Emperor and Church continued in the Eastern Roman Empire throughout the medieval period (in exile during 1204–1261). The ecumenical councils of the 5th to 8th centuries were convoked by the Eastern Roman Emperors. In Western Europe, the title of Emperor in the West lapsed after the death of Julius Nepos in 480, although the rulers of the barbarian kingdoms continued to recognize the authority of the Eastern Emperor at least nominally well into the 6th century. While the reconquest of Justinian I had reestablished Byzantine presence in Italy, religious frictions existed with the Papacy who sought dominance over the Constantinople Church. Toward the end of the 8th century the Papacy still recognised the ruler at Constantinople as the Roman Emperor, though Byzantine military support in Italy had increasingly waned, leading to the Papacy to look to the Franks for protection. In 800 Pope Leo III owed a great debt to Charlemagne, the King of the Franks and King of Italy, for securing his life and position. By this time, the Eastern Emperor Constantine VI has been deposed in 797 and replaced as monarch by his mother, Irene. Under the pretext that a woman could not rule the empire, Pope Leo III declared the throne vacant and crowned Charlemagne Emperor of the Romans (Imperator Romanorum), the successor of Constantine VI as Roman emperor, using the concept of translatio imperii. The title of emperor in the West implied recognition by the pope. As the power of the papacy grew during the Middle Ages, popes and emperors came into conflict over church administration. The best known and most bitter conflict was that known as the investiture controversy, fought during the 11th century between Henry IV and Pope Gregory VII. After the coronation of Charlemagne, his successors maintained the title until the death of Berengar I of Italy in 924. The comparatively brief interregnum between 924 and the coronation of Otto the Great in 962 is taken as marking the transition from the Frankish Empire to the Holy Roman Empire. Under the Ottonians, much of the former Carolingian kingdom of Eastern Francia fell within the boundaries of the Holy Roman Empire. Since 911, the various German princes had elected the King of the Germans from among their peers. The King of the Germans would then be crowned as emperor following the precedent set by Charlemagne, during the period of 962–1530. Charles V was the last emperor to be crowned by the pope, and his successor, Ferdinand I, merely adopted the title of "Emperor elect" in 1558. The final Holy Roman emperor elect, Francis II, abdicated in 1806 during the Napoleonic Wars that saw the Empire's final dissolution. The term sacrum (i. e., "holy") in connection with the German Roman Empire was first used in 1157 under Frederick I Barbarossa. The Holy Roman Emperor's standard designation was "August Emperor of the Romans" (Romanorum Imperator Augustus). When Charlemagne was crowned in 800, he was styled as "most serene Augustus, crowned by God, great and pacific emperor, governing the Roman Empire," thus constituting the elements of "Holy" and "Roman" in the imperial title. The word Roman was a reflection of the principle of translatio imperii (or in this case restauratio imperii) that regarded the (Germanic) Holy Roman emperors as the inheritors of the title of emperor of the Western Roman Empire, despite the continued existence of the Eastern Roman Empire. In German language historiography, the term Römisch deutscher Kaiser ("Roman German emperor") is used to distinguish the title from that of Roman emperor on one hand, and that of German emperor (Deutscher Kaiser) on the other. The English term "Holy Roman Emperor" is a modern shorthand for "emperor of the Holy Roman Empire" not corresponding to the historical style or title, i. e., the adjective "holy" is not intended as modifying "emperor"; the English term "Holy Roman Emperor" gained currency in the interbellum period (the 1920s to 1930s); formerly the title had also been rendered as "German Roman emperor" in English.

Мұрагерлік

Германия Корольдігінің сайлаулы монархиясы 10 ғасырдың басына, Германияның соңғы Каролинг билеушісі Людовик Баланың ұрпақсыз қазасына байланысты 911 жылы Конрад I-нің Германия тағына сайлануына дейін жетеді. Сайлаулар Германия корольдігінің мұрагерлік билігі Англия корольдігінен өзгеше, тек ішінара тұқым қуалаушылықпен жүзеге асырылатынын білдірді, алайда егемендік көбінесе еркек мұрагерлері таусылғанша әулетте қалатын. Сайлау процесінде басты үміткердің жеңілдіктер жасауы қажет болды, осы арқылы сайлаушылардың қолдауын қамтамасыз ететін Wahlkapitulationen (сайлаушылық капитуляция) жасалды. Конрадты неміс герцогтары сайлады, ал жеті ханзада сайлау жүйесінің қашан құрылғандығы нақты белгісіз. Иннокентий III (1202) Бертольд V, Царинге герцогына жолдаған «Venerabilem» папалық жарлығы патшалықтың (аты аталмаған) князьдері арқылы сайлау тәртібін белгіледі, кандидаттарды бекіту құқығын Папаға қалдырды. Папа Урбан IV-тің (1263) 1256 жылғы дауыстың даулылығы мен одан кейінгі тәжсіздік кезеңіне байланысты жазған хатында «ежелгі дәстүрге» сәйкес жеті ханзаданың патша мен болашақ императорды сайлау құқығы болғаны айтылған. 1356 жылғы Алтын бұқада жеті сайлаушы ханзаданың есімдері көрсетілген: Майнц архиепискобы, Трир архиепискобы, Кельн архиепискобы, Богемия королі, Рейн граф-палатині, Саксония герцогы және Бранденбург маркграфы. 1438 жылдан кейін корольдер Габсбургтер және Габсбург-Лотарингия үйінен шықты, тек қысқа мерзімге Виттельсбах әулетінен шыққан Карл VII болды. Максимилиан I (1508-1519 жылдардағы император) және оның ізбасарлары Римге Папаның қолынан императорлық тәж кию үшін бармады. Сондықтан Максимилиан 1508 жылы Папаның келісімімен өзін сайланған Рим императоры (Erwählter Römischer Kaiser) деп жариялады. Бұл аталым оның тәж кимеген барлық ізбасарлары қолданды. Оның орнын басушылардың ішінде тек Карл V Пападан тәж алды. 1621 жылы сайлаушы орын Бавария герцогына берілді, бірақ 1648 жылы, отыз жылдық соғыстың салдарынан сайлаушы орын қайта қалпына келтіріліп, сегізінші сайлаушы болды. 1692 жылы Ганноверлік электорат тоғызыншы сайлаушы ретінде қосылды, 1708 жылы Императорлық диетамен бекітілді. 1803 жылы Германиядағы медиатизация кезінде барлығы он сайлаушы болды, Империя тарағанға үш жыл қалғанда.

The elective monarchy of the Kingdom of Germany goes back to the early 10th century, the election of Conrad I of Germany in 911 following the death without issue of Louis the Child, the last Carolingian ruler of Germany. Elections meant the kingship of Germany was only partially hereditary, unlike the kingship of England, although sovereignty frequently remained in a dynasty until there were no more male successors. The process of an election meant that the prime candidate had to make concessions, by which the voters were kept on his side, which was known as Wahlkapitulationen (electoral capitulation). Conrad was elected by the German dukes, and it is not known precisely when the system of seven prince electors was established. The papal decree Venerabilem by Innocent III (1202), addressed to Berthold V, Duke of Zähringen, establishes the election procedure by (unnamed) princes of the realm, reserving for the pope the right to approve of the candidates. A letter of Pope Urban IV (1263), in the context of the disputed vote of 1256 and the subsequent interregnum, suggests that by "immemorial custom", seven princes had the right to elect the king and future emperor. The seven prince electors are named in the Golden Bull of 1356: the archbishop of Mainz, the archbishop of Trier, the archbishop of Cologne, the king of Bohemia, the count palatine of the Rhine, the duke of Saxony and the margrave of Brandenburg. After 1438, the kings remained in the House of Habsburg and Habsburg Lorraine, with the brief exception of Charles VII, who was a Wittelsbach. Maximilian I (emperor 1508–1519) and his successors no longer travelled to Rome to be crowned as emperor by the pope. Maximilian, therefore, named himself elected Roman emperor (Erwählter Römischer Kaiser) in 1508 with papal approval. This title was in use by all his uncrowned successors. Of his successors, only Charles V, the immediate one, received a papal coronation. The elector palatine's seat was conferred on the duke of Bavaria in 1621, but in 1648, in the wake of the Thirty Years' War, the elector palatine was restored, as the eighth elector. The Electorate of Hanover was added as a ninth elector in 1692, confirmed by the Imperial Diet in 1708. The whole college was reshuffled in the German mediatization of 1803 with a total of ten electors, a mere three years before the dissolution of the Empire.

Императорлар тізімі

Бұл тізімде Шарльден бастап Киелі Рим империясының тарауына дейін (800–1806) таққа отырған барлық 47 неміс монархы бар. Бірнеше билеушілер римдіктердің патшасы (Германияның патшасы) болып тажына киді, бірақ император болмаған, әйтсе де олар өздерін солай атады, солардың ішінде: 10 ғасырда Конрад I және Генрих Құсшы, ал 13 ғасырдың соңындағы тақ мұрагерлік кезеңінде Конрад IV, Рудольф I, Адольф және Альберт I. Дәстүрлі тарихнама Каролингтер империясы мен Киелі Рим империясы арасындағы үзіліссіздік принципін қабылдайды, ал қазіргі заманғы келісім 962 жылы Отто I-нің тажына киюін Киелі Рим империясының бастауы деп есептейді (бірақ Sacrum Imperium Romanum термині 13 ғасырға дейін қолданылмаған).

Франк императорлары

Рождество күні 800 жылы франктердің патшасы Карл I Рим императоры (Imperator Romanorum) атанды, бұл Константинопольден Рим империясын билеген императрица Иренаға қарсы болды. Карл I-нің Каролингтер әулетінен тараған ұрпақтары 899 жылға дейін императорлық тәж киді, бірақ Споллет герцогтарының Видонид әулетіне императорлық тәжді қысқа мерзімге берген кездерді есептемегенде. Киелі Рим империясы Карл I заманынан бастала ма деген мәселеде дау бар, кейбір тарихшылар Каролинг империясын кейіннен Отто I-нің 962 жылы құрған Киелі Рим империясынан бөлек саяси бірлік деп қарастырады.

Киелі Рим императорлары

Алдыңғы франк және итальян монархтары Рим императорлары ретінде тәж кигізілген болса, қазіргі Киелі Рим империясы сол кездегі Саксония герцогы және Германия королі Отто I-нің тәж кигізілуімен басталды деп саналады. Германия королі сайланбалы лауазым болғандықтан, Германия королі болып сайлану, қасиетті Рим императорына тәж киюдің алғы шарты болды. 13 ғасырда Принц-электорлар үш епископ пен төрт рухани емес князьдан тұратын жеті сайлаушының белгілі бір органы ретінде қалыптасты. 15 ғасырдың ортасына дейін сайлаушылар бірнеше әулеттердің ішінде еркін таңдау жасады. 13 ғасырдың екінші жартысында Германия патшалығы үшін болған дау-жанжал бірнеше онжылдыққа императордың тәж кигізілмеуіне әкелді, бірақ бұл 1312 жылы Генрих VII-нің, Киелі Рим императорының тәж кигізілуімен аяқталды. Еркін сайлау кезеңі Австриялық Габсбург әулетінің билікке келуімен аяқталды, себебі Габсбургтердің үзіліссіз желісі 18 ғасырға дейін императорлық тақты ұстады. Кейіннен Габсбург-Лорен әулеті деп белгіленген тармақ, 1806 жылы империя жойылғанға дейін әкесінен ұлына мұра етіп берді. Ерекше айта кететін жайт, 16 ғасырдан бастап Габсбургтер императорлардың билікке келуіне дейін Папаның тәж кигізу қажеттілігінен бас тартты. Фердинанд I-ден бастап, барлық императорлар дәстүрлі тәж кигізу рәсімінен жаңылды.