Кіріспе
Ся әулетінің патшасы және негізін қалаушысы Ұлы Ю немесе Инженер Ю – ежелгі Қытайда "су тасқынын бақылаудағы алғашқы табысты мемлекеттік күш-жігерімен", Қытайда әулеттік билікті бастаған Ся әулетін құрғандығымен және жоғары моральдық қасиеттерімен танымал болған аңыз патша. Ол "Ұлы Ю суларды бақылайды" (p=Dà Yǔ zhì shuǐ) атты қытай жыр-дастанында маңызды рөлде бейнеленген. Ю және ежелгі Қытайдың басқа да "ақылды патшалары" Конфуций және басқа қытай ұстаздары тарапынан ізгіліктері мен моральдық қасиеттері үшін жоғары бағаланған. Ол өлімнен кейін "Ұлы" деген құрметті атаққа ие болған сирек қытай монархтарының бірі. Юның өмір сүргендігіне қазіргі заманға дейін дәлелдеме табылмаған, дәстүрлі түрде "Тарихшының жазбаларында" айтылған мәліметтерге сүйенсек. Ю б.з.б. III мыңжылдықтың соңында дана патша ретінде билік еткен деп есептеледі, бұл Шан әулетінің соңғы кезеңінде пайда болған күйдірілген сүйек жазуынан – Қытайдағы ең көне жазу түрінен – шамамен мың жыл бұрынғы оқиға. Юдың есімі оның өмір сүрген деп есептелетін дәуірге жататын ешқандай артефактта немесе кейінгі күйдірілген сүйектерде кездеспейді; оның есімі алғаш рет Батыс Чжоу кезеңіне (шамамен б.з.б. 1045–771 жылдар) жататын ыдыстарда пайда болды.
Yu the Great or Yu the Engineer was a legendary king in ancient China who was famed for "the first successful state efforts at flood control," his establishment of the Xia dynasty which inaugurated dynastic rule in China, and his upright moral character. He figures prominently in the Chinese legend titled "Great Yu Controls the Waters" (p=Dà Yǔ zhì shuǐ). Yu and other "sage kings" of ancient China were lauded for their virtues and morals by Confucius and other Chinese teachers. He is one of the few Chinese monarchs who is posthumously honored with the epithet "the Great". There is no contemporary evidence of Yu's existence as traditionally attested in the Records of the Grand Historian. Yu is said to have ruled as sage king during the late 3rd millennium BCE, which predates the oracle bone script used during the late Shang dynasty—the oldest known form of writing in China—by nearly a millennium. Yu's name was not inscribed on any artifacts which were produced during the proposed era in which he lived, nor was it inscribed on the later oracle bones; his name was first inscribed on vessels which date back to the Western Zhou period (c. 1045–771 BCE).
Атауы
Шуовэнь Цзецзы (шамамен 121 ж.б.э.) Ю 禹 сөзінің ең ерте қытай тіліндегі анықтамасын береді: "«бөгет, жорғалаушы», радикалдың астында пиктограмма." Тарихи тіл білімі маманы Аксель Шусслер Ю-дың көне қытай тіліндегі айтылуын *[шығу тілі көрсетілмейді] деп қайта жасайды және оны прототибет-бирма тіліндегі *was («ары», «бал») немесе протовайк тіліндегі *wak («қоңыз») (сондай-ақ протопалунг тіліндегі *ʋaːk) тілдерімен салыстырады.
Ұлы топан су туралы аңыз
Император Яо билік құрған кезде Қытайдың орталық аймағы жиі су тасқынына ұшырады, бұл экономикалық және әлеуметтік дамуға кедергі келтірді. Юдың әкесі Гунға су тасқынын бақылау жүйесін жасау міндеті жүктелді. Ол тоғыз жылдан астам уақыт бойы өзендердің жағалауларында көптеген бөгеттер мен тоғандар салды, бірақ бұл бөгеттердің саны мен мөлшеріне қарамастан, тіпті арнайы кеңейетін топырақ қолданылса да (немесе соның салдарынан) нәтиже бермеді. Есейген соң Ю әкесінің жұмысын жалғастырып, өзен жүйелерін мұқият зерттеді, әкесінің күшті күш-жігерінің неліктен сәтсіз аяқталғанын анықтауға тырысты. Ху Цзи, жартылай мифтік егіс шеберімен бірлесіп, Ю Қытайдың орталық аймағының гүлденуіне үлкен үлес қосатын су тасқынын бақылау жүйесін ойлап тапты. Өзендердің ағысын тікелей тоқтатудың орнына, Ю суару арналарынан құрылған жүйені жасады, ол су тасқынын далаларға бағыттап, сонымен қатар өзендердің төсегін қазуға көп күш жұмсады. Тағы бір жергілікті аңыз бойынша, Ю Сары өзендегі Санменксияны жасау үшін, су тасқынын тоқтату үшін құдайдың балтасымен таудың қырқасын кесіп өткен. Бұл, мүмкін, метеорит тасына сілтеме болып табылады – Лонгмен тауының берік тас түбін ойып шығуға жеткілікті қатты зат. Дәстүрлі әңгімелерде Ю су тасқынын бақылау үшін денесінің көп бөлігінен айныды делінеді. Мысалы, оның қолындарында қалың қабықшалар, ал аяқтарында толыққанды қабықшалар болған. Бір кең таралған әңгімеде Ю әйелмен некелескенге дейін төрт күн өткен соң, су тасқынымен күресу міндеті тапсырылды. Ол әйелімен қоштасып, қашан қайта оралатынын білмейтінін айтды. Он үш жылдық су тасқыны кезінде ол үш рет өз үйінің алдынан өтті, бірақ әр жолы үйіне кірмеді. Бірінші рет өткенде, әйелі босанатынын естіді. Екінші рет өткенде, баласы әкесін шақыра бастады. Оның отбасы оны үйіне қайтуға шақырды, бірақ ол су тасқыны тоқтағанша бұл мүмкін емес екенін айтты. Үшінші рет Ю өткенде, оның ұлы оннан астам жаста болды. Ю әр жолы кіруден бас тартты, өйткені су тасқыны көптеген адамдарды үйсіз қалдырғандықтан, ол тыныға алмады. Ю Гонгонның министрі, тоғыз басты жылан – Сянлюді өлтірген.
Тоғыз провинция
Яодан кейін билік құрған император Шунь Юдың инженерлік еңбегі мен еңбеқорлығына қатты әсерленіп, тақты өз ұлына емес, Юға тапсырды. Ю бастапқыда таққа отырудан бас тартты, бірақ басқа жергілікті билеушілер мен басшылар арасында оның беделі зор болғандықтан, 53 жасында жаңа император болуға келісті. Ол Анью қаласында астана құрды, оның қираған орындары бүгінгі Шанси провинциясының оңтүстігіндегі Ся округінде сақталған. Юдың су тасқынына қарсы күресі оған сол кездегі Хуася жерінің барлық аймақтарымен жақсы танысуға мүмкіндік берді. «Документтер кітабындағы» Ю Гонг трактатында айтылғандай, Ю қытай «дүниесін» тоғыз жуға немесе провинцияға бөлді: Джичжоу (冀州), Янчжоу (兗州), Цинчжоу (靑州), Сючжоу (徐州), Янчжоу (揚州), Цзинчжоу (荆州), Ючжоу (豫州), Лянчжоу (梁州) және Йонгчжоу (雍州). «Жоу ритуалдарына» сәйкес, Сючжоу мен Лянчжоу болған жоқ, олардың орнына Ючжоу және Бинчжоу болды. Ал «Эрьяға» сәйкес, Цинчжоу мен Лянчжоу болған жоқ, олардың орнына Ючжоу (幽州) және Инчжоу (營州) болды. Содан кейін Ю астанасын Ян қаласында (陽城) орнатты. «Документтер кітабында» Миао халқының басшыларына қарсы көтерілгені айтылады, бірақ ол оларға қаталдық танытты, сондықтан көптеген адамдар оны тастап кетті. Ол Юмен соғысты, оны өлтіруді жоспарлаған, бірақ жеңгеннен кейін оны өлтірмей, үш жыл бойы тәрбиеледі. Ол даналықпен билік етті, халық қайта оралды. «Бамбук жылнамаларында» Ю солтүстік басшыларының бірі Фанфенгті патшалық тақтадағы билігін нығайту үшін өлтіргені жазылған.
Өлім
Бамбук жылнамасына сәйкес, Ю Ся әулетін қырық бес жыл бойы басқарды және Юэ Цзюэшу (越絕書) бойынша, ол аурудан қайтыс болды. Ол қазіргі Шаосин қаласының оңтүстігіндегі Куайжи тауында, империясының шығыс шебіне аң аулау сапарында қайтыс болды және сол жерде жерленді. Бүгінгі күні белгілі Юй кесенесі (大禹陵) біздің заманымыздың 6-шы ғасырында (Оңтүстік және Солтүстік династиялар дәуірінде) оның құрметіне салынған. Ол Шаосин қаласының оңтүстік-шығысында 4 шақырым қашықтықта орналасқан. Сима Цян бірде "Куайжиге барып, Юдің үңгірін зерттеді". Қабір шығыс және батысқа қарап тұр, оның кіреберісі торлы, арнасы және Ұлы Ю кесенесіне арналған павильоны бар. Көптеген мүсіндерде ол көне соқаны (耒耜) ұстап тұрған күйде бейнеленген. Императорлық дәуірдегі көптеген императорлар, әсіресе Цинь Ши Хуан, оның құрметіне рәсімдер өткізу үшін сол жерге сапар шекті. Мысалы, 20-ғасырдың басындағы тарихшылардың күмәнді антикалық мектебі Юдің ертедегі аңыздардағы адам емес, сумен және, мүмкін, мифтік Аждаһа патшаларымен және олардың суды басқаруымен байланысты құдай немесе мифтік жануар болған деп болжады. Бұл теорияға сәйкес, Ю (құдай немесе жануар ретінде) ертедегі Ся халқының салтанатты қолаларында бейнеленген, ал Чжоу әулетінің басталуында аңыз фигурасы суды басқара алатын алғашқы адамға айналды, және тек Чжоу әулетінің кезінде ғана Ю-дан бұрынғы аңыз фигуралар ортодоксалды аңыздар тізіміне қосылды. Қытай аңызына сәйкес, Ұлы Ю адам-құдай болған. Сары өзендегі Жиши шатқалында болған үлкен су тасқынының археологиялық дәлелі шамамен б.з.б. 1920 жылға датирленген. Бұл Сары өзеннің бойында жаңа мәдениеттердің пайда болуымен бірге орын алды. Бастапқы су тасқынынан кейінгі суды бақылау мәселелері шамамен жиырма жылға созылуы мүмкін. Ву және авторлар бұл Ұлы Ю туралы әңгімелер тарихи тұлғадан бастау алған болуы мүмкін деген пікірді қолдайды.
Мұра
Юй ежелгі қытайлықтар тарапынан ұзақ уақыт бойы идеалды билеуші және философ патша ретінде құрметтелді. Сычуань провинциясындағы Бейчуань, Вэньчуань және Дуцзяньян қалалары оның туған жері деп санайды. Қытайдың мифтік Ұлы топан суын тоқтатуға қатысқандығы үшін Ю даосизм және қытай халық діндерінде су құдайы ретінде қадірленді. Ол "Судың бес патшасы" деп аталатын су әруақтарының басшысы және Мацу храмдарындағы киелі орындарда кемелерді сақшы ретінде құрметтеледі. Оның жеке есімі қытай тегімен бірдей жазылады, бұл Ю ([[:zh:鄅國, қазіргі Шандоң провинциясы]) кіші мемлекетінің қысқартылған түрі. Ю мемлекеті Көктем және күз кезеңінде Лу мемлекетіне бағындырылғаннан кейін, оның халқы осы текті атауын сақтап қалды.