Екілікті жоқ сананың жоғары жағдайы

Бірлік санасы: Екілік жоқ діни-философиялық дәстүрлер, «өзім-басқа» есімді қарама-қарсылықты жоққа шығарады. Тікелей тәжірибе арқылы шындықты тану.

31 мин оқу

100%

Дереккөз: Nondualism — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Жетілген сананың күйі, дуализмнен асып түсу – дуализм емес сананың рухани дәстүрлері.

Нондуализм – өмірдегі негізгі дуализмнің немесе бөлінудің жоқтығын баса көрсететін философиялық және рухани дәстүрлердің жиынтығы. Бұл көзқарас, әдеттегідей, өзіміз бен басқалар, сана мен дене, бақылаушы мен бақыланатын нысан және шындықты қабылдауымызды қалыптастыратын басқа да қарама-қарсылықтар арасындағы шекараларға күдік тудырады. Зерттеу саласы ретінде нондуализм, нондуалдық ұғым мен нондуалдық сананың күйін зерттейді. Бұл, нақты бір мәдени немесе діни контекстке шектелмей, алуан түрлі түсіндірмелерді қамтиды. Керісінше, нондуализм түрлі сенім жүйелерінде орталық орын алып, адамдарды дуалистік ойлау шеңберінен шығып, шындықты тануға шақырады. Нондуализмді ерекшелейтін нәрсе – түсінуге жету жолы ретінде тікелей тәжірибеге ұмтылысы. Интеллектуалдық түсінік маңызды болғанымен, нондуализм өмірдің жатқан бірлігімен тікелей кездесудің өзгерткіш күшін баса көрсетеді. Медитация және өзіңді зерттеу сияқты тәжірибелер арқылы, ізбасарлар тұжырымдамалық түсініктің шектеулерін асырып, сыртқы айырмашылықтардан асып түсетін өзара байланысты тікелей сезінуге ұмтылады. Нондуализмнің тәжірибелік жағы тіл мен рационалдық ойлаудың шектеулеріне қарсы тұрып, білімнің тез, интуитивті түріне ұмтылады. Нондуализм, шындықтың мәнімен айналысатын тағы бір философиялық ұғым – монизмнен ерекшеленеді. Екі философия да дуализм туралы дәстүрлі түсінікке қарсы болғанымен, оларға әртүрлі көзқараспен келеді. Нондуализм әртүрліліктегі бірлікті баса көрсетеді. Ал монизм, керісінше, шындықтың түпкілікті бір ғана затқа немесе принципке негізделгенін, өмірдің көп түрлілігін бір ғана негізге дейін азайтатынын айтады. Олардың арасындағы айырмашылық – көптік пен бірлік арасындағы қарым-қатынасқа деген көзқарасында. Әрбір нондуалистік дәстүр нондуалдық туралы ерекше түсініктер ұсынады. Адвайта Веданта – индуистік философияның мектебі, ол жеке жандардың (Атман) және жоғары шындықтың (Брахман) арасындағы бірлікті түсінуге бағытталған. Дзен буддизмінде негізгі назар, әдеттегі ой-құрылымдардан асып түсетін өзара байланысты тікелей сезінуге аударылған. Тибет буддизміндегі Дзогчен, дуалистік шектеулерден азат, туа біткен табиғатты тануды көрсетеді. Даоизм, барлық құбылыстардың үйлесімділігі мен өзара байланысын баса көрсетеді, дуалистік айырмашылықтардан асып, таза нондуалдық сана күйіне жетеді.

Nondualism includes a number of philosophical and spiritual traditions that emphasize the absence of fundamental duality or separation in existence. This viewpoint questions the boundaries conventionally imposed between self and other, mind and body, observer and observed, and other dichotomies that shape our perception of reality. As a field of study, nondualism delves into the concept of nonduality and the state of nondual awareness, encompassing a diverse array of interpretations, not limited to a particular cultural or religious context; instead, nondualism emerges as a central teaching across various belief systems, inviting individuals to examine reality beyond the confines of dualistic thinking. What sets nondualism apart is its inclination towards direct experience as a path to understanding. While intellectual comprehension has its place, nondualism emphasizes the transformative power of firsthand encounters with the underlying unity of existence. Through practices like meditation and self inquiry, practitioners aim to bypass the limitations of conceptual understanding and directly apprehend the interconnectedness that transcends superficial distinctions. This experiential aspect of nondualism challenges the limitations of language and rational thought, aiming for a more immediate, intuitive form of knowledge. Nondualism is distinct from monism, another philosophical concept that deals with the nature of reality. While both philosophies challenge the conventional understanding of dualism, they approach it differently. Nondualism emphasizes unity amid diversity. In contrast, monism posits that reality is ultimately grounded in a singular substance or principle, reducing the multiplicity of existence to a singular foundation. The distinction lies in their approach to the relationship between the many and the one. Each nondual tradition presents unique interpretations of nonduality. Advaita Vedanta, a school of thought within Hindu philosophy, focuses on the realization of the unity between the individual self (Ātman) and the ultimate reality (Brahman). In Zen Buddhism, the emphasis is on the direct experience of interconnectedness that goes beyond conventional thought constructs. Dzogchen, found in Tibetan Buddhism, highlights the recognition of an innate nature free from dualistic limitations. Taoism embodies nondualism by emphasizing the harmony and interconnectedness of all phenomena, transcending dualistic distinctions, towards a pure nondual state of awareness.

Этимология

"Дуал" латынша "duo" – екі сөзінен және "non" – емес деген префикстен шыққан; "non dual" – "екі емес" дегенді білдіреді. Дуальділік емес нәрсені атағанда, индуизм әдетте санскрит термині Адвайтаны, ал буддизм Адвайяны (тибетше: gNis med, қытайша: pu erh, жапонша: fu ni) қолданады. "Адвайта" (अद्वैत) сөзі санскрит тіліндегі "a" – емес, "dvaita" – дуал түбірлерінен құралған. Адвайта ретінде ол "екі емес" немесе "екіншісі жоқ" дегенді білдіреді және көбінесе "недуализм", "недуалдық" және "недуал" деп аударылады. "Недуализм" термині және одан шыққан "адвайта" термині – көп мағыналы сөздер. "Адвайя" (अद्वय) – санскрит сөзі, ол "бірлік, бірегейлік, екі емес, екіншісі жоқ" дегенді білдіреді және әдетте Махаяна буддизмінің, әсіресе Мадхьямаканың екі шындық туралы іліміне сілтеме жасайды. "Недуал" деген ағылшын термині 1775 жылдан бастап ағылшын тілінен басқа батыс тілдеріндегі Упанишадтардың алғашқы аудармаларынан пайда болды. Бұл терминдер ағылшын тіліне "адвайта" сөзінің тікелей ағылшын аудармалары арқылы енді. Бұл аудармалар Мюллердің (1823–1900) еңбегімен, "Шығыс қасиетті кітаптары" (1879) монументальді жинағымен басталды. Ол "адвайта" сөзін "монизм" деп аударды, және көптеген қазіргі ғалымдар да осылай аударады. Дегенмен, кейбір ғалымдар "адвайта" шын мәнінде монизм емес деп санайды.

Анықтамалар

Недуалдық – анықтамасы көп болатын тұжырымдама. Дэвид Лойдың сөзіне сүйенсек, ежелгі және заманауи рухани және діни сенімдерде ұқсас идеялар мен терминдер кездесетіндіктен, "недуалдық" сөзіне бір ғана анықтама жеткіліксіз. Оның орнына, әртүрлі "недуалдықтар" немесе недуалдық теориялары туралы айту дұрыс болар. Лой недуалдықты даосизм, Махаяна буддизмі және Адвайта Ведантадағы ортақ қағида ретінде қарастырады және "Недуалдықтың бес дәмін" бөліп көрсетеді: Недуалдық сана, субъект пен объектінің арасындағы айырмашылықтың болмауы, яғни субъект пен объект арасындағы дуализмнің жоқтығы. Бұл байқаушы мен байқалатын нысандарды қатаң түрде бөліп қарастыру мүмкін емес, олардың түпкілікті мәнінде бірлік құрайтындығын білдіреді. Әлемнің көптігі жоқ. Көрінетін әлемде көптеген нысандар болғанымен, шындығында олардың бәрі "бір матадан тігілген". Дуалистік ойлаудың қарама-қарсылық жұптардағы терістелуі. Даосизмдегі Инь-Ян символы осы дуалистік ойлаудан асып түсетіндігін көрсетеді. Құбылыстар мен Абсолюттің бірлігі, "дуалдық пен дуалдықсыздықтың дуалдықсыздығы", немесе Мадхьямака буддизміндегі және екі шындық туралы ілімдегі салыстырмалы және түпкілікті шындықтың дуалдықсыздығы. Мистицизм, Құдай мен адам арасындағы мистикалық бірлік. Лой өзінің "Недуалдық" кітабында олардың үшеуін талқылайды: дуалистік ұғымдарсыз ойлау, барлық нәрсенің өзара байланысы және субъект пен объектінің арасындағы айырмашылықтың болмауы. Лойдың пікірінше, "осы үш талап Махаяна буддизмі, Адвайта Веданта және даосизмде де кездеседі. Ол осы қарама-қайшы жүйелердің артындағы недуалдық тәжірибе бірдей екенін және олардың арасындағы айырмашылықтар тілдің табиғатына байланысты болуы мүмкін" дейді. Үнділік недуалдық сана идеялары б.э.д. 1-мыңжылдықта аскетикалық орталарда прото-Самкхья болжамдары ретінде, куәгер санасы немесе "таза сана" деп түсіндірілетін Пурша ұғымымен дамыды. Прото-Самкхья идеяларын ең ерте Упанишадтарда табуға болады, бірақ олар Веда дәстүрімен ғана шектелмейді. Б.э.д. бірінші мыңжылдықтағы брахманизмдік және брахманизмдік емес (буддизм, джайнизм) аскетикалық дәстүрлер тығыз өзара әрекеттесуде дамыды, тәжірибе табиғатына түсінік беретін медитативтік практикалар аясында тәжірибелерді талдау үшін прото-Самкхья санақтарын (тізімдерін) пайдаланды. Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында буддалық Мадхьямака және Йогакара мектептерінде де, Адвайта Ведантада да феноменалдық шындықты "бірден-бір субстратқа немесе негізгі қағидаға" айналдыру арқылы негізгі "бірліктің негізін" алға тарту қозғалысы пайда болды.

Nonduality is a fuzzy concept, for which many definitions can be found. According to David Loy, since there are similar ideas and terms in a wide variety of spiritualities and religions, ancient and modern, no single definition for the English word "nonduality" can suffice, and perhaps it is best to speak of various "nondualities" or theories of nonduality. Loy sees non dualism as a common thread in Taoism, Mahayana Buddhism, and Advaita Vedanta, and distinguishes "Five Flavors Of Nonduality":
Nondual awareness, the nondifference of subject and object, or nonduality between subject and object. It is the notion that the observer and the 'things' observed cannot be strictly separated, but form, in the final analysis, a whole. The nonplurality of the world. Although the phenomenal world appears as a plurality of "things", in reality they are "of a single cloth". The negation of dualistic thinking in pairs of opposites. The Yin Yang symbol of Taoism symbolises the transcendence of this dualistic way of thinking. The identity of phenomena and the Absolute, the "nonduality of duality and nonduality", or the nonduality of relative and ultimate truth as found in Madhyamaka Buddhism and the two truths doctrine. Mysticism, a mystical unity between God and Human. In his book Nonduality, which focuses on nondual awareness, Loy discusses three of them, namely thinking without dualistic concepts, the interconnectedness of everything that exists, and the non difference of subject and object. According to Loy, "all three claims are found in Mahaya Buddhism, Advaita Vedanta, and Taoism, arguing that "the nondual experience 'behind' these contradictory systems is the same, and that the differences between them may be seen as due primarily to the nature of language." Indian ideas of nondual awareness developed as proto Samkhya speculations in ascetic milieus in the 1st millennium BCE, with the notion of Purusha, the witness conscious or 'pure consciousness'. Proto samkhya ideas can be found in the earliest Upanishads, but are not restricted to the Vedic tradition. Brahmanical and non Brahmanical (Buddhism, Jainism) ascetic traditions of the first millennium BCE developed in close interaction, utilizing proto Samkhya enumerations (lists) analyzing experience in the context of meditative practices providing liberating insight into the nature of experience. The first millennium CE saw a movement towards postulating an underlying "basis of unity", both in the Buddhist Madhyamaka and Yogacara schools, and in Advaita Vedanta, collapsing phenomenal reality into a "single substrate or underlying principle".

Екіліксіз сана

Ханли, Накамура және Гарландтың пікірінше, екілік емес сана – зерделілік дәстүрлерінің орталық тұсы болып табылады, "барлық саналы тәжірибенің арқасында тұратын сана күйі – біртұтас, өзгермейтін және ой-қиялы мазмұнынан бос, бірақ танымы бар шаттықтың сапасын сақтайтын сана өрісі. Бұл сана өрісі әрқашан қалыптасқан деп есептеледі, бірақ көбінесе танылмайды, ой-толғам, эмоция және қабылдаумен жасырылады". Жосиповичтің сөзіне сәйкес, "сана дегеніміз – ұғымдық емес, екілік емес сана, оның маңызды қасиеті – бейнелеу емес рефлексия. Осы қасиет сананы феноменологиялық, когнитивтік және нейробиологиялық тұрғыдан ерекше етеді, ол кез келген мазмұнға, функцияларға және күйлерге қарама-қарсы келеді және оларды қысқартуға болмайды". Бұл – Самкьяның Пурушасының таза санасы немесе куәгерлік санасы және Адвайта Ведантаның Атманы, ол пракритиді, шатасқан ой және танымдық құралдарды біледі.

Екілік емес шындық: Насадия Сукта

Сигн Коэннің айтуынша, барлық дуалистік құрылымдардан тыс жатқан ең жоғары шындық туралы түсінік ежелгі үнді философиялық ой-пікірінде бастау алады. Осы ұғымның ең алғашқы айқындалған түрлерінің бірі Ригведаның танымал Насадия ("Жоқ нәрсе") гимнінде көрінеді, ол болмыс пен болмаудың екеуінен де айырылған, ажыратылмаған бастапқы күйді зерделейді. Сонымен қатар, Īśā сияқты бірнеше Упанишадтар, адамның рухани ізденісінің соңғы мақсаты ретінде ажыратылмаған бірлікке ұқсас талпынысты көрсетеді. Īśā Упанишадаға сәйкес, бұл мақсат болу (самбхути) және болмау (асамбхути) процестерінен жоғары тұрады.

Екілік емес сана: Самкхья және йога

Самкхья – үнді философиясының дуалистік астика мектебі. Ол адам тәжірибесін екі тәуелсіз шындықтан – пуруша ("жаңару") және пракрити, таным, сана мен сезімдерден құралған деп қарастырады. Самкхья индуизмнің йога мектебімен тығыз байланысты, оған теориялық негіз болып табылады және Үнді философиясының басқа мектептеріне де әсер еткен.

Шығуы мен дамуы

Самкхья сияқты пайымдаулар Ригведада және кейбір ежелгі Упанишадтарда кездеседі, бірақ Самкхьяның ведалық емес бастаулары болуы мүмкін және ол аскетикалық ортада дамыған. Прото-самкхья идеялары б.з.д. 8/7 ғасырлардан бастап қалыптасты, орта Упанишадтар, Буддахарита, Бхагавад-гита және Махабхаратаның Мокшадхарма бөлімі осыны куәландырады. Ол ертедегі аскетикалық дәстүрлермен, медитациямен, рухани тәжірибелермен, діни космологиямен және дукха мен қайта туу циклын тоқтатуға мүмкіндік беретін бостандыққа жетелейтін білімге (видъя, джнана, вивека) әкелетін ойлау әдістерімен байланысты. Бұл «философиялық тұжырымдамалардың алуан түріне» жол ашты. Карикаға дейінгі жүйелі Самкхья бірінші мыңжылдықтың басында пайда болды. Самкхьяның ерекшеленетін әдісі Самкхьякарикамен (б.з. 4 ғасыры) белгіленді.

Буддизм

Буддизмнің әртүрлі көзқарастары бастапқы сана мен екілік емес немесе "екі емес" (адвайя) ұғымдарымен және тәжірибелерімен сәйкес келеді. Будда ең ерте буддалық мәтіндерде адвайя терминін қолданбаған, бірақ ол Вималакирти сияқты кейбір Махаяна сутраларында кездеседі. Будда медитативтік зерттеу (дхьяна) және ой-пікірге жүгінбейтін назар (самадхи) туралы үйретті, олардың баламалары Упанишадтардағы ой-санада табылады. Ол Упанишадтардың метафизикалық доктриналарын, әсіресе индуистік екілік емеспен байланысты идеяларды, мысалы, "осы ғалам – өзің" және "барлығы – бірлік" (сағ. SN 12.48 және MN 22) қабылдамады. Осы себепті буддалық екілік емес көзқарастар индуистік түсініктерден ерекшеленеді, олар идеалистік монизмге бейім.

Нирвана

Архаикалық буддизмде Нирвана – «тоқтаған» (ниродхена) түрдегі өзгерген және трансценденттік сана немесе түсінік (виньяна) болуы мүмкін. Харвидің айтуынша, бұл нирваникалық сана «объектісіз», «шексіз» (анантам), «тірегі жоқ» (апатитхита) және «көрінбейтін» (анидассана), сондай-ақ «уақыттан және кеңістіктік орналасқан жерден тыс» деп есептеледі. Польшалық ғалым Станислав Шаир 1930-шы жылдары Никаялар буддизмнің брахмандық сенімдерге жақын архаикалық түрінің элементтерін сақтап қалғанын және Махаяна дәстүрінде жалғасқанын дәлелдеді. Шаирдің пікірі, мүмкін, «сана» (виннана) соңғы шындық немесе негіз болып көрінетін мәтіндерге, сондай-ақ жарқын санаға сілтеме жасай отырып, нирвананы өлмейтін, өлімсіз сфера, трансмунданалық шындық немесе күй деп қараған. Ұқсас көзқарасты Ц. Линдтнер де қолдайды, ол канондық буддизмде нирвананың нақты бар екенін айтады. Нирвананың бастапқы және ерте буддалық түсініктері джайнизм және Упанишадтық Ведизм сияқты бәсекелес Шраманя (талапкерлер/аскеттер) дәстүрлеріндегілерге ұқсас болуы мүмкін. Эдвард Конзе және М. Фолк да ұқсас идеялар ұсынды, олар мәңгілік және «барлық жерде сәулеленетін көрінбейтін шексіз сана» туралы айтады, бұл нирвананың Абсолюттің бір түрі екенін көрсетеді, ал нирваникалық элемент, «мән» немесе таза сана, самсараның ішінде, праджняның «мекені» немесе «орны» ретінде жатыр, оны ағарғандар қол жеткізеді. Тхеравада дәстүрінде ниббана – «дүниеден тыс» және біздің қалыпты дуалистік түсініктерімізден асып түсетін, құрамасыз немесе шартты емес (асанкхата) дхамма (құбылыс, оқиға) ретінде қарастырылады. Тхеравада Абхидхамма мәтіндерінде, мысалы Вибханга, ниббана немесе асанхата дхату (шартсыз элемент) былайша анықталады:

Жарық ақыл

Үнді буддизміндегі тағы бір маңызды ұғым – Будда табиғатымен байланыстырылған жарқын сана. Ерте буддалық мәтіндерде медитацияда сананы дамытуға қатысты жарық немесе сәуле туралы әртүрлі айтылымдар бар. Мысалы, Сангити суттасында, бұл самадхиға қол жеткізумен байланысты, онда жарықты сезіну (алока санья) жарқындықпен (саппабхаса) қатар келген санаға алып келеді. Аналайоның сөзіне сәйкес, Упаккилеса суттасы және оған параллель мәтіндерде ластанулардың болуы "медитация кезінде сезілген ішкі жарық немесе жарқындық (обхаса) жоғалуына" себеп болады делінген. Әй, монахтар, сана жарқын. Ол келіп түсетін ластанулардан босатылады. Ұлылардың жақсы оқыған шәкірттері оны нақты болғанындай сезінеді, сондықтан мен сізге айтамын: Ұлылардың жақсы оқыған шәкірттері үшін сананың дамуы бар. Бұл термин Пали канонында тікелей доктриналық тұрғыдан түсіндірілмейді, бірақ кейінгі будда мектептері оны өздері жасаған әртүрлі ұғымдар арқылы түсіндірді. Тхеравада мектебі «жарқын сананы» бхавангамен теңестіреді, бұл тұжырым алғаш рет Тхеравада Абхидхаммада ұсынылған. Махаянаның кейінгі мектептері оны бодхичитта және татхагатагарбха махаяналық ұғымдарымен байланыстырады.

Будда табиғаты

Будда табиғаты немесе таттагата гарбха (сөзбе-сөз "Будданың жатыры") – сезімтал тіршілік иелерінің Будда болуына мүмкіндік беретін нәрсе. Таттагатагарбха сутралары сияқты әртүрлі Махаяна мәтіндері осы идеяға ден қояды және уақыт өте келе Үнді буддизмінде, сондай-ақ Шығыс Азия және Тибет буддизмінде ықпалды ілімге айналды. Будда табиғаты туралы үйретімдерді екілік емес көзқарас түрі ретінде қарастыруға болады. Салли Б. Кингтің айтуынша, барлық тіршілік иелері таттагата гарбханы иеленеді немесе онымен бірге болады, ол – екілік емес Татулық немесе Дхармакая. Кингтің сөзіне қарағанда, бұл шындық "өзім және өзім емес" екілігін, "форма мен босқалық екілігін" және "болу мен болмаудың екі полюсін" асып түседі. Будда табиғаты туралы әртүрлі түсініктер мен көзқарастар қалыптасты, бұл идея Үндістан, Қытай және Тибетте кең таралды, сонымен қатар көптеген пікірталастарға себеп болды. Кейінгі Үндістан Йогачара мектебінде таттагата гарбха ілімін Йогачара жүйесіне енгізген жаңа бағыт пайда болды. Санскрит тіліндегі Махаяна сутраларының бірі – Вималакирти Нирдеша сутрасы "Екіліксіз дхарма қақпасы" (адвайя дхарма двара правеша) туралы тарауды қамтиды, онда қарсы екі ұғымның көптеген жұптарын ұстанудың түрлері ретінде қабылдамау қажеттігі айтылады. Ақиқатты түсіну үшін осы шектен шығудан аулақ болу керек, олар мәтіндегі әртүрлі кейіпкерлер арқылы сипатталады және мыналарды қамтиды: туу мен жойылу, "мен" және "менікі", қабылдау және қабылдамау, ластану және тазалық, жақсы және жаман, жаратылған және жаратылмаған, дүниелік және дүниеден тыс, самсара мен нирвана, ағарту және надандық, форма мен босқалық және т.б. Соңғы шындықты сипаттауға тырысқан бодхисаттва Манжушри былай деді: "Ол барлық тіршілік иелерінде сөзсіз, үнсіз, ешқандай белгі көрсетпейді, тану мүмкін емес және барлық сұрақтар мен жауаптардан жоғары тұрады". Вималакирти осы мәлімдемеге жауап ретінде толығымен үндемейді, осылайша ақиқаттың табиғаты сөзбен айтуға келмейтін (анабилапиатва) және түсініксіз (ацинтята) екенін, ауызша белгіленуге (прапанка) немесе ой құрылымына (викалпа) жат екенін көрсетеді. Мадхьямака буддистік философиясында шындықты түсінудің екі жолы – адвайя (екі емес) деп аталады. Үнді философы Нагарджуна түсіндіргендей, дәстүрлі және ақиқат арасында, сондай-ақ самсара мен нирвана арасында екілік емес қарым-қатынас бар, яғни абсолютті бөліну жоқ. Екіліксіз ұғымның маңыздылығы басқа да маңызды Үндістан Махаяна дәстүрінде, Йогачара мектебінде де көрінеді, онда ол қабылдаушы субъект (немесе "ұстаушы") мен объект (немесе "ұсталған") арасындағы екіліксіздік ретінде қарастырылады. Бұл сонымен қатар босқалықтың түсіндірілуі және субъект-объект екілігінің иллюзиясы арқылы көретін оянған сананың мазмұнының түсіндірілуі ретінде қарастырылады. Алайда, екілік емес бұл тұжырымдамада әлі де жеке сана ағындарының көптігі (citta santana) бар, сондықтан Йогачара идеалистік монизмді үйретпейді. Бұл негізгі идеялар Дзогчен, Махамудра, Дзен, Хуаян және Тиантай сияқты Махаяна буддистік ілімдердің түсіндірмелеріне, сондай-ақ Будда табиғаты, жарқын сана, Индраның желісі, ригпа және шентонг сияқты ұғымдарға әсер етуді жалғастыруда.

Buddha nature or tathagata garbha (literally "Buddha womb") is that which allows sentient beings to become Buddhas. Various Mahayana texts such as the Tathāgatagarbha sūtras focus on this idea and over time it became a very influential doctrine in Indian Buddhism, as well in East Asian and Tibetan Buddhism. The Buddha nature teachings may be regarded as a form of nondualism. According to Sally B King, all beings are said to be or possess tathagata garbha, which is nondual Thusness or Dharmakaya. This reality, states King, transcends the "duality of self and not self", the "duality of form and emptiness" and the "two poles of being and non being". There various interpretations and views on Buddha nature and the concept became very influential in India, China and Tibet, where it also became a source of much debate. In later Indian Yogācāra, a new sub school developed which adopted the doctrine of tathagata garbha into the Yogācāra system. One of these Sanskrit Mahayana sutras, the Vimalakīrti Nirdeśa Sūtra contains a chapter on the "Dharma gate of non duality" (advaya dharma dvara pravesa) which is said to be entered once one understands how numerous pairs of opposite extremes are to be rejected as forms of grasping. These extremes which must be avoided in order to understand ultimate reality are described by various characters in the text, and include: Birth and extinction, 'I' and 'Mine', Perception and non perception, defilement and purity, good and not good, created and uncreated, worldly and unworldly, samsara and nirvana, enlightenment and ignorance, form and emptiness and so on. The final character to attempt to describe ultimate reality is the bodhisattva Manjushri, who states:It is in all beings wordless, speechless, shows no signs, is not possible of cognizance, and is above all questioning and answering. Vimalakīrti responds to this statement by maintaining completely silent, therefore expressing that the nature of ultimate reality is ineffable (anabhilāpyatva) and inconceivable (acintyatā), beyond verbal designation (prapañca) or thought constructs (vikalpa). In the Mahayana Buddhist philosophy of Madhyamaka, the two truths or ways of understanding reality, are said to be advaya (not two). As explained by the Indian philosopher Nagarjuna, there is a non dual relationship, that is, there is no absolute separation, between conventional and ultimate truth, as well as between samsara and nirvana. The concept of nonduality is also important in the other major Indian Mahayana tradition, the Yogacara school, where it is seen as the absence of duality between the perceiving subject (or "grasper") and the object (or "grasped"). It is also seen as an explanation of emptiness and as an explanation of the content of the awakened mind which sees through the illusion of subject object duality. However, in this conception of non dualism, there are still a multiplicity of individual mind streams (citta santana) and thus Yogacara does not teach an idealistic monism. These basic ideas have continued to influence Mahayana Buddhist doctrinal interpretations of Buddhist traditions such as Dzogchen, Mahamudra, Zen, Huayan and Tiantai as well as concepts such as Buddha nature, luminous mind, Indra's net, rigpa and shentong.

Тантралық буддизм

Буддистік тантра, сондай-ақ Ваджраяна, Мантраяна немесе Эзотерикалық буддизм деп те аталады, бұл бұрынғы Үнді буддистік идеяларының барлығын және екі дүниелік емес философияларды пайдаланып, буддистік практиканың жаңа дәстүрлерін және буддистік тантралар деп аталатын жаңа діни мәтіндерді (6-шы ғасырдан бастап) дамытуға мүмкіндік берді. Тантрикалық буддизм Қытайда ықпалды болды және Гималай аймақтарындағы, әсіресе Тибет буддизміндегі буддизмнің басты түрі болып табылады. Адвайя ұғымы буддистік тантрада түрлі мағыналарға ие. Тантралық түсіндіруші Лилаваджараның айтуынша, буддистік тантраның "ең үлкен құпиясы және мақсаты" – Будда табиғаты. Бұл "екі дүниелік емес, өзінен пайда болған даналық (джняна), жақсы қасиеттердің күш жұмсамайтын көзі" ретінде қарастырылады. Буддистік тантрада қасиетті (нирвана) мен жалпыға ортақ (самсара) арасында қатаң шекара жоқ, және барлық тіршілік иелері оянудың немесе Будда болудың ішкі тұқымын қамтиды деп есептеледі. Буддистік тантралар бос және мейірім (каруна) арасындағы екі дүниелік емес қарым-қатынас бар екенін үйретеді, бұл бірлік бодхичитта деп аталады. Олар сондай-ақ "күлкі мен босқалықтың екі дүниелік емес таза даналығын" үйретеді. Адвайя – Праджня (даналық) және Упаяның (шеберлік) бірге болуы деседі. Бұл екі дүниелік емес қасиеттер сондай-ақ юганаддха, яки тантрадағы "бірлік" идеясымен байланысты. Бұл "табиғи үлкен бақыттың (шеберлік) және айқын жарықтың (бос) ажырамас бірігуі" және сонымен қатар тандар практикасы кезінде салыстырмалы және абсолютті шындықтардың, білушінің және білінетіннің бірігуі болып табылады. Буддистік тантралар сондай-ақ сексуалдық ритуалдар немесе жиренішті немесе ұнатпайтын заттарды (намыс, зәр, қан, сперма және сүйек кемігі сияқты "бес амброзия") тұтыну сияқты антиномиялық тәжірибелерді қолдайды. Бұлар таза және лас (және ұқсас ұғымдық екіліктер) арасындағы екі дүниелік емес сезімді дамытуға мүмкіндік береді, соның арқасында екі дүниелік емес білімге (адвайя джнана) қол жеткізгенін дәлелдеуге болады. Үнді буддистік тантрасы да адамды макрокосмосты көрсететін микрокосмос ретінде қарастырады. Оның мақсаты – әртүрлі тәжірибелер арқылы Будданың оянған энергиясына немесе санасына қол жеткізу, ол екі дүниелік емес.

Buddhist Tantra, also known as Vajrayana, Mantrayana or Esoteric Buddhism, drew upon all these previous Indian Buddhist ideas and nondual philosophies to develop innovative new traditions of Buddhist practice and new religious texts called the Buddhist tantras (from the 6th century onwards). Tantric Buddhism was influential in China and is the main form of Buddhism in the Himalayan regions, especially Tibetan Buddhism. The concept of advaya has various meanings in Buddhist Tantra. According to Tantric commentator Lilavajra, Buddhist Tantra's "utmost secret and aim" is Buddha nature. This is seen as a "non dual, self originated Wisdom (jnana), an effortless fount of good qualities". In Buddhist Tantra, there is no strict separation between the sacred (nirvana) and the profane (samsara), and all beings are seen as containing an immanent seed of awakening or Buddhahood. The Buddhist Tantras also teach that there is a non dual relationship between emptiness and compassion (karuna), this unity is called bodhicitta. They also teach a "nondual pristine wisdom of bliss and emptiness". Advaya is also said to be the co existence of Prajña (wisdom) and Upaya (skill in means). These nondualities are also related to the idea of yuganaddha, or "union" in the Tantras. This is said to be the "indivisible merging of innate great bliss (the means) and clear light (emptiness)" as well as the merging of relative and ultimate truths and the knower and the known, during Tantric practice. Buddhist Tantras also promote certain practices which are antinomian, such as sexual rites or the consumption of disgusting or repulsive substances (the "five ambrosias", feces, urine, blood, semen, and marrow.). These are said to allow one to cultivate nondual perception of the pure and impure (and similar conceptual dualities) and thus it allows one to prove one's attainment of nondual gnosis (advaya jñana). Indian Buddhist Tantra also views humans as a microcosmos which mirrors the macrocosmos. Its aim is to gain access to the awakened energy or consciousness of Buddhahood, which is nondual, through various practices.

Қытай

Қытай буддизміне үнді буддистік екілік емес (нодуализм) философиясының түрлері әсер етті, мысалы, Мадхимака мектебінің бос екендігі туралы ілімі және екі шындық, сондай-ақ Йогакара және Татхагата Гарбха. Мысалы, Джизан сияқты қытай Мадхимака философтары екі шындықтың екілік еместігін талқылады. Қытай Йогакарасы да үнді Йогакарасының екілік емес көзқарастарын қолдады. Қытай буддизмінде Татхагата Гарбха мен Йогакара көзқарастарын біріктіретін маңызды мәтін – Махаянадағы Сенімнің оянуы, бұл қытай туындысы болуы мүмкін. Қытай буддизмінде абсолюттік және салыстырмалы шындықтардың қарама-қарсылығы «мән-функция» ретінде де көрінеді. Бұл екі шындықтың онтологиялық тұрғыдан түсіндірілуінің, сондай-ақ туған даосизм мен конфуций метафизикасының ықпалынан туындады. Бұл теорияда абсолюттік – мән, салыстырмалы – функция. Олар жеке шындықтар ретінде қарастырылмайды, бірін-бірі аралап жатады. Екі шындықты екі онтологиялық шындық ретінде түсіндіру Шығыс Азия метафизикасының кейінгі формаларына әсер етті. Қытай буддизмі жаңа, инновациялық бағыттарда дамуын жалғастыра келе, Тиантай және Чан (Дзен) сияқты жаңа дәстүрлерді тудырды, олар да екілік емес туралы өз бірегей ілімдерін ұстанып қалды. Мысалы, Тиантай мектебі үнді Мадхимакасының дәстүрлі «екі шындығы» орнына үш шындықты үйретті. Оның «үшінші шындығы» екі шындықтың екілік емес бірігісі ретінде қарастырылды, ол екеуінен де жоғары тұрады. Тиантай метафизикасы – бұл ішкі холизм, ол әрбір құбылысты, сәтті немесе оқиғаны шындықтың толықтығымен шартталған және көрініс тапқан деп санайды. Әрбір сәт – басқа барлық сәттердің көрінісі, сондықтан азап пен нирвана, жақсылық пен жамандық, Буддалық және зұлымдық, барлығы бір-бірімен «бүтіндей байланысты». Бұл теорияға сәйкес, кез келген құбылыс тек шындықтың жалпы байланысының бір бөлігі ретінде ғана бар, оның болуы барлық басқа нәрселердің толық желісіне байланысты, олардың барлығы бір-бірімен тең байланысты және бір-біріне кіріктірілген. Мән-функция метафорасы – «шам мен оның жарығы», бұл «Платформа сутрасынан» алынған сөз тіркесі, онда Мән – шам, ал Функция – жарық.

Chinese Buddhism was influenced by the philosophical strains of Indian Buddhist nondualism such as the Madhymaka doctrines of emptiness and the two truths as well as Yogacara and tathagata garbha. For example, Chinese Madhyamaka philosophers like Jizang, discussed the nonduality of the two truths. Chinese Yogacara also upheld the Indian Yogacara views on nondualism. One influential text in Chinese Buddhism which synthesizes Tathagata garbha and Yogacara views is the Awakening of Faith in the Mahayana, which may be a Chinese composition. In Chinese Buddhism, the polarity of absolute and relative realities is also expressed as "essence function". This was a result of an ontological interpretation of the two truths as well as influences from native Taoist and Confucian metaphysics. In this theory, the absolute is essence, the relative is function. They can't be seen as separate realities, but interpenetrate each other. This interpretation of the two truths as two ontological realities would go on to influence later forms of East Asian metaphysics. As Chinese Buddhism continued to develop in new innovative directions, it gave rise to new traditions like Tiantai and Chan (Zen), which also upheld their own unique teachings on non duality. The Tiantai school for example, taught a threefold truth, instead of the classic "two truths" of Indian Madhyamaka. Its "third truth" was seen as the nondual union of the two truths which transcends both. Tiantai metaphysics is an immanent holism, which sees every phenomenon, moment or event as conditioned and manifested by the whole of reality. Every instant of experience is a reflection of every other, and hence, suffering and nirvana, good and bad, Buddhahood and evildoing, are all "inherently entailed" within each other. According to this theory, any phenomenon exists only as part of the total nexus of reality, its existence depends on the total network of all other things, which are all equally connected to each other and contained in each other. A metaphor for essence function is "a lamp and its light", a phrase from the Platform Sutra, where Essence is lamp and Function is light.

Адьява: Гелугпа мектебі Прасангика Мадхьямака

Гелгугпа мектебі Цонкхападан кейін, адьява Прасангика Мадхиамака көзқарасын ұстанады, онда барлық құбылыстар суньята, өзіндік мәнінен бос, ал бұл "бослықтың" өзі тек қана сипаттама, нақты "абсолютті" шындық емес.

Шэнтонг

Тибет буддизмінде эссенциалистік позиция Шентонгпен, ал номиналистік немесе эссенциалистік емес позиция Рангтонгпен бейнеленеді. Шентонг – Тибет буддизміндегі философиялық бағыт. Оның жақтастары әдетте сананың табиғаты (svasaṃvedana), сана ағынының негізі, «басқа» нәрселерден бос, яғни, өздігінен бар, сөзбен жеткізілмейтін табиғаттан басқа барлық қасиеттерден бос деп санайды. Шентонг көбінесе Циттаматра (Йогакара) көзқарасымен қате байланыстырылады, бірақ шындығында ол Мадхьямака да болып табылады және негізінен Джонанг мектебінің басты философиялық теориясы ретінде танылады, сонымен қатар Сакия және Кагью мектептерінде де оқытылады. Шентонгпа (Шентонгты жақтаушылар) пікірінше, соңғы шындықтың бостығын көзге көрінетін құбылыстардың бостығымен бірдей сипаттауға болмайды, себебі ол прабхашвара самтана, яғни шексіз Будда қасиеттерімен дарыған «жарық сана ағыны». Ол жалғанның бәрінен бос, бірақ оның ішкі табиғаты болып табылатын шексіз Будда қасиеттерінен бос емес. Прасангиканың қарама-қарсы көзқарасы бойынша барлық құбылыстар – суньята, өздігінен тумаған табиғатынан бос, ал бұл «бостық» нақты «абсолютті» шындық емес, ол Рангтонг, «өздігінен тумаған табиғатынан бос» деп аталады. Шентонг көзқарасы Ратнаготравибхага сутрасымен және Сантаракшитаның Йогакара-Мадхьямака синтезімен байланысты. Суньятаның шындығы мойындалса да, ол сананың бос табиғаты болып табылатын ең жоғары шындық деп есептелмейді. Суньятаны түсіну сананың табиғатын тануға дайындық жасайды.

Дзогчен

Дзогчен «табиғи жағдайға» қатысты және тікелей тәжірибеге баса назар аударады. Екілік емес сананың күйі ригпа деп аталады. Бұл бастапқы табиғат – таза жарық, тумаған және өзгермейтін, барлық бұзылыстардан құтырылған. Медитация арқылы Дзогченді тәжірибелеуші ойлардың мәні жоқ екенін сезінеді. Ақыл-ой құбылыстары санада пайда болып, жоғалады, бірақ түбінде олар бос. Содан кейін тәжірибелеуші сананың өзі қайда орналасқанын ойлайды. Күтімді зерттеу арқылы сананың бос екеніне жетеді. Карма Лингпа (1326–1386) «Жылаңаш санамен көру арқылы өзін-өзі босату» (rigpa ngo sprod) ашты, ол Падмасамбхаваға жатқызылады. Бұл мәтін ригпаға, болу және сананың жағдайына кіріспе немесе көрсетілген нұсқау (ngo spro) береді. Бұл мәтінде Карма Лингпа екілік емес әртүрлі терминдердің біртүтастығы туралы былай деп жазады:

Гараб Дорьедің үш сөзі

Гараб Дорже (шамамен 665 ж.) Дзогчен ілімін үш қағидада, «Үш мәлімдемедегі маңызды нүктені көрсету» (Цик Сум Не Дек) деп атады, бұл оның соңғы сөзі деп есептеледі. Бұл үш мәлімдеме оның ілімінің мәнін жеткізеді деп сендіріледі және Дзогченнің көзқарасын, ойша тану практикасын және мінез-құлқының рөлін қысқаша, бірақ терең түсіндіреді. Олар студенттің өтуі керек даму жолын қысқаша көрсетеді:

Гараб Доржедің үш мәлімдемесі Ньингтиг дәстүрлеріне енгізілді, олардың ең танымалдары Джигме Лингпаның (1730–1798) Лонгчен Ньингтигінде кездеседі. Мәлімдемелер:

Ригпаның бетін тікелей көрсету (ngo rang tok tu tré). Дуджом Ринпоче бұл туралы былай дейді: «Жылаңаш сананың бет-бейнесін ригпаның өзі, туа біткен бастапқы даналық ретінде тікелей көрсету». Бір ғана нәрсені шешімді түрде қабылдау (tak chik tok tu ché). Дуджом былай дейді: «Самсара немесе нирвана болсын, барлық құбылыстар ригпаның өзінің ойыны болғандықтан, ригпаның үздіксіз ағынынан басқа ештеңе жоқ деген толық және тікелей шешімге келу керек». Көтерілген ойлардың босатылуына тікелей сенім (deng drol tok tu cha). Дуджом мынадай түсіндірме береді: «Намтокты (көтерілген ойларды) тануда, пайда болатын әрбір нәрсе, оның қалың немесе нәзік болуына қарамастан, ригпа мен шүньятаның бірлігі болып табылатын дхармакая кеңістігінде пайда болу мен ыдыраудың бір мезгілде жүзеге асуына тікелей сенім керек».

Веданта

Ведантаның бірнеше мектептері Самкхьямен байланысты және бірліксіздік (недуализм) ілімін үйретеді. Ең танымал – Адвайта Веданта, бірақ басқа да бірліксіз Веданта мектептерінің де маңызды ықпалы мен жақтастары бар, мысалы Вишиштадвайта Веданта және Двайтадвайта, екеуі де бхедабхеда болып табылады. "Адвайта" Атман-Брахманды әлемнің көптігінен тыс, жалғыз ғаламдық болмыс ретінде қарастырады, ол Веданта, Шактизм және Шавизмдегідей таза сана немесе куәгерлік сана ретінде танылады. Бұл термин ең жақсы Адвайта Веданта мектебінен белгілі болғанымен, "адвайта" көптеген ортағасырлық үнді ғалымдарының, сондай-ақ қазіргі мектептер мен ұстаздардың еңбектерінде қолданылады. Индуизмдегі Адвайта тұжырымы бүкіл ғалам бір маңызды шындық екендігі және ғаламның барлық қырлары мен аспектілері түпкілікті осы бір шындықтың көрінісі немесе туындысы екендігі туралы идеяны білдіреді. Дасгупта мен Мохантаның айтуынша, бірліксіздік (недуализм) Веда және Буддизмдегі, соның ішінде Упанишадтар кезеңінен бастап үнді ойдың әртүрлі бағыттарында дамыған. Үнді ой-пікіріндегі бірліксіздіктің ең ерте іздері Чандогья Упанишадада кездеседі, ол ертедегі буддизмге дейінгі кезеңде жазылған. Буддизмнің секталық емес кезеңі де Чандогья Упанишаданың ілімдеріне жауап ретінде пайда болған болуы мүмкін, оның Атман-Брахманға байланысты метафизикасының кейбір аспектілерін қабылдамаған. Адвайта индуизмнің әртүрлі мектептерінде әртүрлі түстерде кездеседі, мысалы Адвайта Веданта, Вишиштадвайта Веданта (вайшнавизм), Суддхадвайта Веданта (вайшнавизм), бірліксіз Шавизм және Шактизм. Ади Шанкараның Адвайта Ведантасында адвайта барлық шындықтың Брахманмен біртұтас екенін, Атман (өзі) және Брахман (соңғы өзгермейтін шындық) бір екенін көрсетеді. Кейбір индуистік дәстүрлердің адвайталық идеялары дуализмді немесе Двайтаны қорғайтын мектептермен қарама-қайшы келеді, мысалы, Мадхвачарья тәжірибелік шындық пен Құдай екі (дуалдық) және ерекше екенін айтқан.

Адвайта Веданта

Адвайта Ведантаның ерекшелігі – Брахман мен Атманның бірлігінде. Самкья сияқты, Атман – бұл сана, куәгерлік сезім. Адвайта үнді мәдениеті мен діндерінде кең таралған ағымға айналып, Кашмир шаивизмі сияқты келесі дәстүрлерге әсер етті. Адвайта Веданта бойынша ең көне қолжазбаның авторы Гаудапада (б.з. 6-ғасыры), ол дәстүрлі түрде Говинда Бхагаватпаданың ұстазы және Ади Шанкараның атасы саналады. Адвайта ең жақсы Ади Шанкараның (788-820 ж.б.) Адвайта Веданта дәстүрі арқылы танылады, ол Брахман – жалғыз, біртұтас, мәңгілік шындық, таза Болу, Сезіну және Ғашықтық (Сат Чит Ананда) деп мәлімдейді. Муртидің сөзіне сүйенсек, Адвайта – Брахман және өзіндік сана (Вижнана) туралы білім, ешқандай айырмашылық жоқ. Ведантаның мақсаты – «шынайы шындықты» білу және осылайша онымен біртұтас болу. Адвайта философиясы бойынша, ғалам Брахманнан ғана пайда болған жоқ, ол – Брахман. Брахман – әлемдегі барлық әртүрліліктің артындағы біртұтас байланыс. Брахман – «бүкіл әлемде іске асырылған жаратушы принцип». Адвайтаның екілік еместігі индуистік Атман түсінігіне негізделген, бұл санскрит сөзі, ол жеке тұлғаның «мәні» немесе «нағыз өзі» дегенді білдіреді; сондай-ақ ол «жан» деп те аталады. Атман – бұл бірінші принцип, құбылыстармен байланыстырудан тыс жеке тұлғаның нағыз өзі, жеке тұлғаның мәні. Атман – әмбебап принцип, мәңгілік, ешқандай айырмашылықсыз, өзін-өзі жарқырататын сана, – деп мәлімдейді Хиндуизмнің Адвайта Веданта мектебі. Адвайта-Веданта философиясы Атманды өзінен-өзі бар, шексіз, екілік емес және Брахманмен бірдей санайды. Адвайта мектебінің пікірінше, әрбір тірі жанда Брахманмен толықтай сәйкес келетін «жан, өзіндік» бар. Бұл бірлік барлық тірі жандарды байланыстыратын және олардың пішіндеріне қарамастан бар екенін көрсетеді, ешқандай айырмашылық жоқ, жоғары, төмен, жеке жандар (Атман), жеке Құдай (Брахман) жоқ. Адвайта Ведантаның екілік еместігінің тұжырымдамасы әрбір жанның шексіз Брахманнан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін көрсетеді.

The nonduality of the Advaita Vedanta is of the identity of Brahman and the Atman. As in Samkhya, Atman is awareness, the witness consciousness. Advaita has become a broad current in Indian culture and religions, influencing subsequent traditions like Kashmir Shaivism. The oldest surviving manuscript on Advaita Vedanta is by Gauḍapāda (6th century CE), who has traditionally been regarded as the teacher of Govinda bhagavatpāda and the grandteacher of Adi Shankara. Advaita is best known from the Advaita Vedanta tradition of Adi Shankara (788 820 CE), who states that Brahman, the single unified eternal truth, is pure Being, Consciousness and Bliss (Sat cit ananda). Advaita, states Murti, is the knowledge of Brahman and self consciousness (Vijnana) without differences. The goal of Vedanta is to know the "truly real" and thus become one with it. According to Advaita Vedanta, Brahman is the highest Reality, The universe, according to Advaita philosophy, does not simply come from Brahman, it is Brahman. Brahman is the single binding unity behind the diversity in all that exists in the universe. Brahman is the "creative principle which lies realized in the whole world". The nondualism of Advaita, relies on the Hindu concept of Ātman which is a Sanskrit word that means "essence" or "real self" of the individual; it is also appropriated as "soul". Ātman is the first principle, the true self of an individual beyond identification with phenomena, the essence of an individual. Atman is the Universal Principle, one eternal undifferentiated self luminous consciousness, asserts Advaita Vedanta school of Hinduism. Advaita Vedanta philosophy considers Atman as self existent awareness, limitless, non dual and same as Brahman. Advaita school asserts that there is "soul, self" within each living entity which is fully identical with Brahman. This identity holds that there is One Aawareness that connects and exists in all living beings, regardless of their shapes or forms, there is no distinction, no superior, no inferior, no separate devotee soul (Atman), no separate God soul (Brahman). The nondualism concept of Advaita Vedanta asserts that each soul is non different from the infinite Brahman.

Вишиштадвайта Веданта

Вишиштадвайта Веданта – Ведантаның тағы бір маңызды мектебі және Брахман ғана бар, бірақ көптеген қасиеттерімен сипатталатын біртұтастық туралы үйретеді. Оны «білікті монизм», «білікті екілік емес», немесе «қасиеттік монизм» деп сипаттауға болады. Осы мектеп бойынша, әлем нақты, бірақ барлық айырмашылықтардың астында барлық нәрсені қамтитын бірлік жатыр, және барлық «заттар» осы бірліктің «қасиеттері» болып табылады. Вишиштадвайта философиясының негізгі қолдаушысы Рамануджа, Прастханатрай – атап айтқанда Упанишадтар, Бхагавад Гита және Брахма Сутралар – осы әртүрліліктегі бірлікті көрсететіндей етіп түсіндірілуі керек деп санайды, себебі басқаша түсіндіру олардың үйлесімділігін бұзуы мүмкін. Веданта Десика Вишиштадвайтаны былай анықтайды: Асеша Чит Ачит Пракаарам Брахмаикамева Татвам – «Сезімтал және сезімсіз режимдермен (немесе қасиеттерімен) білікті Брахман – жалғыз ғана шындық».

Нео-Веданта

Нео-Веданта, сондай-ақ "нео-индуизм" деп аталады – индуизмнің қазіргі заманғы түсіндірмесі, ол батыс отаршылдығы мен шығыстануға жауап ретінде дамыды және индуизмді "біртұтас индуизм идеалы" ретінде ұсынуды мақсат етеді, оның негізгі доктринасы Адвайта Веданта болып табылады. Унитариандық универсализм Рам Мохан Рой мен Брахмо Самаджға, содан кейін Свами Вивеканандаға күшті әсер етті. Вивекананда – батыс эзотерикалық дәстүрлеріне, әсіресе трансцендентализмге, Жаңа Ой және Теософияға сәйкес индуизмнің қазіргі заманғы түсіндірмесі – Нео-Ведантаның басты өкілдерінің бірі. Оның қайта түсіндіруі өте сәтті болды, Үндістанның ішінде де, сыртында да индуизмді жаңаша түсіну мен бағалауды қалыптастырды және батыста йога, трансценденттік медитация және басқа да үнді рухани өзін-өзі жетілдіру формаларын ынталы қабылдаудың басты себебі болды. Нарендранатх Датта (Свами Вивекананда) 1884 жылға дейін масондық ложаның мүшесі болды және жиырма жасында Кешаб Чандра Сен мен Дебендранат Тагор басқарған Брахмо Самадждың бөлігі – Садхаран Брахмо Самаджға қосылды. Брахмо Самадждың негізін қалаушы Рам Мохан Рой (1772-1833) трансценденталистермен тығыз байланыста болған унитариандарға ықылас танытты, олар өз кезегінде үнді діндеріне ертеден қызығушылық танытып, оларға әсер етті. Осы діни ортада Нарендра батыс эзотерикасымен танысты. Дебендранат Тагор бұл "нео-индуизмді" батыс эзотерикасына жақындатты, бұл дамуды Кешаб Чандра Сен одан әрі дамытты, оған жеке діни тәжірибеге, қарапайым қисынға және теологияға қарағанда басымдық берілген трансцендентализм әсер етті. Сеннің ықпалы Вивекананды батыс эзотерикасымен толық байланысқа әкелді, сондай-ақ ол Сен арқылы Рамакришнамен танысты. Вивекананданың батыс эзотерикасымен танысуы оны 1893 жылы Діндер Парламентінде сөйлеген сөзінен бастап батыс эзотерикалық айналымдарында өте табысты етті. Вивекананда дәстүрлі индуистік идеялар мен дінділікті батыс аудиториясының қажеттіліктері мен түсініктеріне бейімдеді, олар әсіресе батыс эзотерикалық дәстүрлері мен трансцендентализм және Жаңа Ой сияқты қозғалыстармен таныс болды. 1897 жылы ол батыста Нео-Ведантаны таратуға ықпал еткен және Алан Уоттс сияқты адамдарды тартқан Рамакришна миссиясын құрды. "Мәңгілік философия" кітабының авторы Олдос Хаксли Свами Прабхавананда құрған және басқарған Оңтүстік Калифорнияның Веданта қоғамы деген тағы бір нео-Веданта ұйымымен байланысты болды. Джеральд Хирд, Кристофер Ишервуд және басқа да жақтастарымен бірге ол Свамиден бастама алды және медитация мен рухани тәжірибелерге үйренді. Вивекананда мен Радхакришнанның бейнесіндегі Нео-Веданта Адвайта Ведантаға қарыз, бірақ сонымен қатар Адвайя философиясын көрсетеді. Неоадвайтаға басты ықпал жасаған Рамакришна, өзі бхакта және тантрика, сондай-ақ Вивекананданың гуруы болды. Майкл Тафттың айтуынша, Рамакришна формасыздық пен форманың дуализмін татуластырды. Рамакришна Жоғарғы Күшті жеке де, бейжеке де, белсенді де, белсенді емес те деп қарастырды: Жоғарғы Күшті белсенді емес деп ойлағанда, яғни жаратпай, сақтап, жоймайтын болса, мен оны Брахман немесе Пурша, тұлғасыз Құдай деп атаймын. Мен оны құдіретті деп санаймын, яғни жаратушы, сақтаушы және жоюшы деп санаймын. Мен оны Шакти, Майя немесе Пракрити деп атаймын, яғни жеке Құдай. Бірақ олардың арасындағы айырмашылық айырмашылықты білдірмейді. Жеке және жеке емес бір нәрсе, сүт пен оның ақтығы, алмас пен оның жылтырлығы, жылан мен оның қимыл-қозғалысы сияқты. Екеуін де бір-бірімен байланыстыра алмаймыз. Құдай ана мен Брахман – бір. Радхакришнан тәжірибе әлемінің шынайылығын және әртүрлілігін мойындады, оны абсолютті немесе Брахман негізге алатындай және қолдап отырғанын көрді. Анил Суклалдың айтуынша, Вивекананданың неоадвайтасы "двайта немесе дуализмді және адвайта немесе дуализмді татуластырады": Радхакришнан Шанкараның майя туралы түсінігін қайта түсіндірді. Радхакришнанның айтуынша, майя – бұл қатаң абсолюттік идеализм емес, "әлемді түпкілікті шындық ретінде субъективті қате қабылдау". Оны әртүрлі ғалымдар монистикалық идеализм (абсолюттік идеализм, теистік монизм, реалистік идеализм, трансценденттік физикализм немесе нақты монизм) деп жіктейді. Монисттік саивизмнің алғашқы теологы Сомананда Абинавагуптаның ұлы ұстазы болған Утпаладеваның ұстазы болды, ол өз кезегінде Ксемараджаның ұстазы болды. Кашмир шаивизмінің философиясы Шанкараның Адвайтасымен қарама-қарсы көрінеді. Адвайта...

Neo Vedanta, also called "neo Hinduism" is a modern interpretation of Hinduism which developed in response to western colonialism and orientalism, and aims to present Hinduism as a "homogenized ideal of Hinduism" with Advaita Vedanta as its central doctrine. Unitarian Universalism had a strong impact on Ram Mohan Roy and the Brahmo Samaj, and subsequently on Swami Vivekananda. Vivekananda was one of the main representatives of Neo Vedanta, a modern interpretation of Hinduism in line with western esoteric traditions, especially Transcendentalism, New Thought and Theosophy. His reinterpretation was, and is, very successful, creating a new understanding and appreciation of Hinduism within and outside India, and was the principal reason for the enthusiastic reception of yoga, transcendental meditation and other forms of Indian spiritual self improvement in the West. Narendranath Datta (Swami Vivekananda) became a member of a Freemasonry lodge "at some point before 1884" and of the Sadharan Brahmo Samaj in his twenties, a breakaway faction of the Brahmo Samaj led by Keshab Chandra Sen and Debendranath Tagore. Ram Mohan Roy (1772 1833), the founder of the Brahmo Samaj, had a strong sympathy for the Unitarians, who were closely connected to the Transcendentalists, who in turn were interested in and influenced by Indian religions early on. It was in this cultic milieu that Narendra became acquainted with Western esotericism. Debendranath Tagore brought this "neo Hinduism" closer in line with western esotericism, a development which was furthered by Keshab Chandra Sen, who was also influenced by transcendentalism, which emphasised personal religious experience over mere reasoning and theology. Sen's influence brought Vivekananda fully into contact with western esotericism, and it was also via Sen that he met Ramakrishna. Vivekananda's acquaintance with western esotericism made him very successful in western esoteric circles, beginning with his speech in 1893 at the Parliament of Religions. Vivekananda adapted traditional Hindu ideas and religiosity to suit the needs and understandings of his western audiences, who were especially attracted by and familiar with western esoteric traditions and movements like Transcendentalism and New thought. In 1897 he founded the Ramakrishna Mission, which was instrumental in the spread of Neo Vedanta in the west, and attracted people like Alan Watts. Aldous Huxley, author of The Perennial Philosophy, was associated with another neo Vedanta organisation, the Vedanta Society of Southern California, founded and headed by Swami Prabhavananda. Together with Gerald Heard, Christopher Isherwood, and other followers he was initiated by the Swami and was taught meditation and spiritual practices. Neo Vedanta, as represented by Vivekananda and Radhakrishnan, is indebted to Advaita vedanta, but also reflects Advaya philosophy. A main influence on neo Advaita was Ramakrishna, himself a bhakta and tantrika, and the guru of Vivekananda. According to Michael Taft, Ramakrishna reconciled the dualism of formlessness and form. Ramakrishna regarded the Supreme Being to be both Personal and Impersonal, active and inactive:

When I think of the Supreme Being as inactive – neither creating nor preserving nor destroying – I call Him Brahman or Purusha, the Impersonal God. When I think of Him as active – creating, preserving and destroying – I call Him Sakti or Maya or Prakriti, the Personal God. But the distinction between them does not mean a difference. The Personal and Impersonal are the same thing, like milk and its whiteness, the diamond and its lustre, the snake and its wriggling motion. It is impossible to conceive of the one without the other. The Divine Mother and Brahman are one. Radhakrishnan acknowledged the reality and diversity of the world of experience, which he saw as grounded in and supported by the absolute or Brahman. According to Anil Sooklal, Vivekananda's neo Advaita "reconciles Dvaita or dualism and Advaita or non dualism":

Radhakrishnan also reinterpreted Shankara's notion of maya. According to Radhakrishnan, maya is not a strict absolute idealism, but "a subjective misperception of the world as ultimately real". It is categorized by various scholars as monistic idealism (absolute idealism, theistic monism, realistic idealism, transcendental physicalism or concrete monism There was additionally a revelation of the Siva Sutras to Vasugupta. Somananda, the first theologian of monistic Saivism, was the teacher of Utpaladeva, who was the grand teacher of Abhinavagupta, who in turn was the teacher of Ksemaraja. The philosophy of Kashmir Shaivism can be seen in contrast to Shankara's Advaita. Advaita Vedanta holds that Brahman is inactive (niṣkriya) and the phenomenal world is a false appearance (māyā) of Brahman, like snake seen in semi darkness is a false appearance of Rope lying there. In Kashmir Shavisim, all things are a manifestation of the Universal Consciousness, Chit or Brahman. Kashmir Shavisim sees the phenomenal world (Śakti) as real: it exists, and has its being in Consciousness (Chit). Kashmir Shaivism was influenced by, and took over doctrines from, several orthodox and heterodox Indian religious and philosophical traditions. These include Vedanta, Samkhya, Patanjali Yoga and Nyayas, and various Buddhist schools, including Yogacara and Madhyamika, but also Tantra and the Nath tradition.

Қазіргі заманғы үнді дәстүрлері

Бастапқы сана басқа да үнді дәстүрлерінің құрамына кіреді, олар монахтық және институционалдық ұйымдарда одан аз немесе ешқандай ұйымдастырылмаған. Көбінесе "Адвайта Веданта" деп аталса да, бұл дәстүрлердің бастаулары халықтық қозғалыстар мен "үй шаруашылығын жүргізушілер" дәстүрлерінде жатыр және Нат, Наянар және Сант Мат дәстүрлерімен тығыз байланыста.

Ната Сампрадая және Инчегери Сампрадая

Ната Сампрадая, Горахнат сияқты Ната йогтары сахаджаны – спонтанды руханилық тұжырымын енгізді. Кен Уилбердің сөзіне сәйкес, бұл күй екілік емес. Натх дәстүрі батысқа Инчагири Сампрадая арқылы әсер етті. Инчагири Сампрадая – Махараштрадан шыққан индуист Навнатх және Лингяат ұстаздарының тізбегі, олар Нисаргадатта Махарадждың танымалдылығы арқасында кеңінен белгілі.

Неоадвайталық

Неоадвайта – Адвайта Ведантаның, әсіресе Рамана Махарши ілімдеріне негізделген, қазіргі заманғы батыстық түсіндірмесіне құрылған жаңа діни қозғалыс. Артур Верслюистің пікірінше, неоадвайта – ол «тікелейлік» деп аталатын үлкен діни ағымның бір бөлігі. Неоадвайта осы тікелейлік қағидасы және алдын ала дайындық практикаларының болмауы үшін сыналған. Белгілі неоадвайта ұстаздары – Х. В. Л. Пунья және оның шәкірттері Гангаджи, Эндрю Коэн мен Экхарт Толле.

Сикхизм

Көптеген жаңа, қазіргі сикхтер адам жаны мен монотеистикалық Құдай екі бөлек шындық (дуализм) екенін ұсынады, бұл оларды басқа үнді діндерінің моноистік және әртүрлі бейдуализм философияларынан ерекшелендіреді. Дегенмен, кейбір сикх ғалымдары, мысалы, Бхаи Вир Сингхтің неоколониалдық реформаторлық қозғалысы кезінде, сикх кітаптарының бейдуализмді түсіндіруін зерттеуге тырысты. Мандаирдің сөзіне қарағанда, Сингх сикх кітаптары бейдуализмді үйретеді деп түсіндіреді. Сикх ғалымы Бхай Мани Сингх сикхтің Веданта философиясының барлық мәнін қамтитынын айтқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, сикхтердің Ик Оанкаар символы моноистік мағынаға ие болған, бірақ қазірде оны "Бір ғана Құдай бар" деп қарапайымдап түсіндіру дұрыс емес. Сикх кітаптарының ескі түсіндірмелері, мысалы, Фаридкот Тикасы, сикх метафизикасын әрқашан бейдуалистік, пантеистік әлем ретінде сипаттаған.

Даоизм

Даоизмнің ву-вейі (қытайша ву – жоқ, вей – істеу) – бұл оны бейқұлықтан ажырату мақсатында жасалған түрлі аудармалар мен түсіндірмелері бар ұғым. Көбінесе «күшсіз әрекет» деп түсінілетін бұл принцип, нондуализмнің негізгі идеяларымен байланысты. Ву-вей адамдарды өмірдің табиғи ағынымен үйлесімде болуға, дуалистік көзқарастың шегінен шығып, ғаламмен бірлікке ұмтылуға шақырады. Өмірге деген осы толыққанды көзқарас, спонтанды және күш қолданбастан жасалатын әрекеттермен сипатталады, бұл өзара байланыс, бірлік және дуалистік шекаралардың жойылуын көрсетеді, нондуализмнің мәнімен үндеседі. Денелік іс-әрекеттер мен ой-сезімдердегі күшсіз әрекетті үйлесімді түрде қолдану арқылы ву-вей, дуальді емес философияның өзегін көрсетеді. Инь мен Ян ұғымы, жиі дуализм символы ретінде қате түсініледі, бірақ шындығында барлық көрінетін қарама-қарсылықтар – бұл дуальді емес толықтықтың бір-бірімен байланысқан бөліктері екенін көрсетеді.

Батыс дәстүрлері

Қазіргі заманғы ой-пікірлер "екілік емес сананы" – барлық адамдарға ортақ психологиялық күй ретінде қарастырады, ол әртүрлі рухани дәстүрлердегі ортақ негіз және бірдей мәнге ие. Бұл идея Нео-Веданта мен Нео-Адвайтадан туындаған, бірақ тарихи тұрғыдан неоплатонизм, батыс эзотерикасы және мәңгілік философия (перениализм) сияқты көзқарастарда тамыр алады. "Орталық мән" ретіндегі екілік емес сана идеясы – универсалистік және мәңгілік философияның бір бөлігі болып табылады, ол батыс рухани және эзотерикалық дәстүрлері мен Азиядағы діни жаңару және реформалық қозғалыстар арасындағы идеялардың қазіргі заманғы өзара алмасуы мен синтезінің нәтижесі. Батыс дәстүрлерінің негізгі элементтері – христиандық медитациясы немесе мистикасына күшті әсер еткен неоплатонизм және онымен байланысты апофатикалық теология.

Христиандық ойлану және мистика

Христиан мистикасында ойға дамытушы дұға мен Апофатикалық теология негізгі элементтер болып табылады. Ойға дамытушы дұғада, сана бір фразаны немесе сөзді үнемі қайталау арқылы шоғырландырылады. Әйгілі Иоанн Кассиан «О, Құдай, мені құтқаруға асығып кел, О, Раббым, маған көмектесуге асығып кел!» фразасын қолдануды ұсынды. Тағы бір қайталау формуласы – Исаның аты немесе Иса дұғасы, ол «Православ шіркеуінің мантрасы» деп аталды. «Білмеудің бұлты» кітабының авторы «Құдай» немесе «Махаббат» сияқты бір буынды сөздерді қолдануды ұсынды. Апофатикалық теология Псевдо-Дионисий Ареопагит арқылы неоплатонизмнен туындаған. Бұл тәсілде Құдай туралы ұғым барлық позитивті сипаттамалардан айырылып, «қарлылық» немесе «негізсіздік» қалдырады, ол батыс мистикасына зор әсер етті. Ерекше мысал – Мейстер Экхарт, ол буддалық ой және неоплатонизм арасындағы ұқсастықтарға байланысты қазіргі заманда Д.Т. Судзуки сияқты дзен буддистерінің назарын аударды. «Білмеудің бұлты» – 14 ғасырдың екінші жартысында орта ағылшын тілінде жазылған христиан мистикасының анонимді еңбегі, ол Құдаймен мистикалық қарым-қатынасты жақтайды. Мәтін Құдаймен рухани бірігудің жүрек арқылы жүзеге асатынын сипаттайды. Мәтіннің авторы ішкі тыныштық, яғни орталық дұғаны жақтады. Мәтінге сәйкес, Құдайды білім немесе зиялылық арқылы тану мүмкін емес. Біз тек сананы барлық жаратылыс бейнелері мен ойлардан босату арқылы Құдайды сезінуге жете аламыз. Осы ойды жалғастыратын болсақ, Құдай сана үшін толығымен белгісіз. Құдай зиялылық арқылы емес, махаббатпен ынталандырылған, барлық ойлардан арылған және терең ойға дамыту арқылы танылады. Томизм, әдеттегі мағынада дуализм емес, Құдайдың бірлігін өте абсолютті деп санайды, тіпті оны сипаттау үшін субъект пен предикаттың дуализмі де тек аналогия арқылы ғана шындыққа айналуы мүмкін. Томистік ойда, тіпті Тетраграмматон да тек шамамен ғана атау, өйткені «Менмін» деген сөз өзінің субъектісі болып табылатын предикатты қамтиды. Бұрынғы монах және ойшыл Бернадетт Робертс Джерри Катц тарапынан дуалист емес деп есептеледі. Гипостатикалық одақ – субъективті өзін-өзі елемейтін үшінші тұлғаға қолданылатын, дуализм емес толық емес форма.

In Christian mysticism, contemplative prayer and Apophatic theology are central elements. In contemplative prayer, the mind is focused by constant repetition a phrase or word. Saint John Cassian recommended use of the phrase "O God, make speed to save me: O Lord, make haste to help me". Another formula for repetition is the name of Jesus or the Jesus Prayer, which has been called "the mantra of the Orthodox Church", The author of The Cloud of Unknowing recommended use of a monosyllabic word, such as "God" or "Love". Apophatic theology is derived from Neo Platonism via Pseudo Dionysius the Areopagite. In this approach, the notion of God is stripped from all positive qualifications, leaving a "darkness" or "unground", it had a strong influence on western mysticism. A notable example is Meister Eckhart, who also attracted attention from Zen Buddhists like D. T. Suzuki in modern times, due to the similarities between Buddhist thought and Neo Platonism. The Cloud of Unknowing – an anonymous work of Christian mysticism written in Middle English in the latter half of the 14th century – advocates a mystic relationship with God. The text describes a spiritual union with God through the heart. The author of the text advocates centering prayer, a form of inner silence. According to the text, God can not be known through knowledge or from intellection. It is only by emptying the mind of all created images and thoughts that we can arrive to experience God. Continuing on this line of thought, God is completely unknowable by the mind. God is not known through the intellect but through intense contemplation, motivated by love, and stripped of all thought. Thomism, though not non dual in the ordinary sense, considers the unity of God so absolute that even the duality of subject and predicate, to describe him, can be true only by analogy. In Thomist thought, even the Tetragrammaton is only an approximate name, since "I am" involves a predicate whose own essence is its subject. The former nun and contemplative Bernadette Roberts is considered a nondualist by Jerry Katz. Hypostatic union is an incomplete form of non duality applied to a tertiary entity, neglecting the subjective self.

Батыс философиясы

Барух Спинозаның 17 ғасырда пантеизмді қалыптастыруы еуропалық екіұстамалықтың (нондуализмнің) маңызды көрінісі болып табылады. Оның философиялық еңбегі, әсіресе "Этика" еңбегінде кеңінен баяндалған, құдайлық пен материалдық әлемді біріктіретін радикалды идеяны ұсынады, бұл Құдай мен ғаламның жекеленген емес, бір жатқан негізгі субстанцияның әртүрлі жақтары екенін көрсетеді. Оның дүниетанымында шекті және шексіз үйлесімді байланысқан, Рене Декарттың екіұстамалық көзқарасына қарсы тұрады. Фридрих Ницшенің философиялық ойларының бірі де екіұстамалықпен (нондуализммен) сәйкес келеді. Ницше: «Тілдің шектеуімен ойлаудан бас тартқанда біз ойлауды тоқтатып қоямыз» деп жазған. Бұл идея оның "Адамгершіліксіз мағынадағы ақиқат және жалған" атты кітабында зерттелген. Оның дәстүрлі ой және тілге қатысты талдауы тілдік шекаралардан арылуға шақырады. Бұл көзқарас екіұстамалық ұғымдардан өту және шындықпен тікелей, сезімдік деңгейде байланысудың екіұстамалық емес түсінігімен үйлеседі.

Жалпы мән ретінде екілік емес сана

Ортақ негізгі тезиске сәйкес, әртүрлі сипаттамалар өте ұқсас, тіпті бірдей тәжірибелерді жасыра алады: Перенниализмнің қазіргі заманғы ықпалды жақтаушысы Альдус Хаксли болды, оған Вивекананданың Нео-Веданта және Универсализм әсер етті және ол өзінің "Мәңгі философиясы" кітабында ортақ мистикалық ядро туралы түсінікті танымал етті. Э. Амидон бұл ортақ ядроны "барлық болмыстың негізі болып табылатын, сөзбен айтуға келмейтін, бірақ анық танылатын шындық" деп сипаттайды. Амидонның сөзіне қарағанда, бұл шындық "дүниежүзіндегі рухани дәстүрлерден" алынған "көптеген аталымдармен" белгіленеді: Ренардың айтуынша, бұл аталымдар "Нақты" тәжірибесінен немесе сезімінен туындайды. Ренардың пікірінше, ортақ мән ретінде нондализм монизмнің орнына "нондализм" терминін қалайды, себебі бұл түсінік "концепциялық емес", "идеямен ұстауға келмейді". Тіпті осы "нақтылық негізі", "Бірлік" немесе "Біртұтастық" деп атау да осы нақтылық негізіне қасиет тағу болып табылады. Бір ғана айта алатыны – бұл "екі емес" немесе "дуалдық емес": Ренардың айтуынша, Алан Уоттс "нондализмнің" монистік емес түсінігін танымал етуге үлкен үлес қосты.

Көпжылдық философия

Көпжылдық философияның тамыры Ренессанс дәуірінде неоплатонизмге болған қызығушылықта және барлық жаратылыстың бастауы саналатын Бірлік идеясында жатыр. Марсилио Фичино (1433–1499) грек және еврей-христиан ойларымен герметизмді біріктіруге тырысып, барлық дәуірлерде кездесетін Приска теологиясын анықтады. Джованни Пико делла Мирандола (1463–94) шындықты тек екі емес, көптеген дәстүрлерде табуға болатынын айтты. Ол Платон мен Аристотельдің ойлары арасында үйлесімділік болғанын ұсынды және Аверроэс, Құран, Кабала және басқа да көздерде Приска теологиясының элементтерін көрді. Агостино Стьюко (1497–1548) "philosophia perennis" терминін қолданды.

Ориентализм

Батыс әлемі 18 ғасырдың соңынан бері Үнді діндерімен танысып келеді. Санскрит мәтінінің батыс тіліне алғашқы аудармасы 1785 жылы жасалды. Бұл Үнді мәдениеті мен тілдеріне деген қызығушылықтың күшеюінің бастамасы болды. Дуализм мен нондуализмді талқылайтын Упанишадтардың алғашқы аудармасы 1801 және 1802 жылдары екі бөлікке бөлініп жарық көрді және Артур Шопенгауэрге үлкен әсер етті, ол оларды "өмірімнің көңіл көтеруі" деп атады. Алғашқы аудармалар басқа еуропалық тілдерде де пайда болды.

Діни тәжірибе

Хоридің айтуынша, діни тәжірибені зерттеу Уильям Джеймске барып тіреледі, ол өзінің «Діни тәжірибенің түрлері» атты кітабында «діни тәжірибе» терминін алғаш қолданды. Алайда, бұл терминнің пайда болу тарихы одан да ертерекке саудалануы мүмкін. XVIII, XIX және XX ғасырларда бірнеше тарихи тұлғалар дін мен оның сенімдерінің тәжірибеге негізделуі мүмкін деген өте ықпалды пікірлерді айтты. Кант моральдық тәжірибені діни сенімдерді ақтаушы деп есептесе, Джон Уэсли жеке моральдық күш-жігерді баса көрсетумен қатар, методистік қозғалыстағы (романтикалық қозғалысқа параллель) діни тәжірибелерді өмір салты ретінде діни міндеттемелердің негізі деп санады. Уэйн Праудфут «діни тәжірибе» ұғымының тамырын неміс теологы Фридрих Шлейермахерге (1768–1834) жатқызады, ол діннің шексіз сезімге негізделгенін айтты. Шлейермахер мен Альберт Рицхль «діни тәжірибе» ұғымын дінді ғылыми және секулярлық сынға қарсы қорғау үшін, сондай-ақ адамның (адамгершілік және діни) тәжірибесі діни сенімдерді ақтауға мүмкіндігін қорғау үшін пайдаланды. Мұндай діни эмпиризм кейіннен өте күмәнді болып көрінді және екі дүниежүзілік соғыс аралығында Карл Барт тарапынан әйгілі түрде қабылданбады. XX ғасырда діни сенімдерді ақтау үшін діни және моральдық тәжірибе әлі де маңызды рөл атқарады. Бұл либералды теологиялық көзқарасты ұстанатын белгілі қазіргі ғалымдардың арасында Чарльз Рейвен және Оксфорд физигі/теологы Чарльз Коулсон бар. «Діни тәжірибе» ұғымын көптеген дінтанушылар қабылдады, олардың ішінде Уильям Джеймс ең ықпалдысы болды.

Сын

"Тәжірибе" ұғымы сынға ұшырады. Роберт Шарф "тәжірибе" сөзінің еуропалық терминологияға тән екенін, және батыстың ықпалы арқылы Азия діндеріне енгенін атап көрсетеді. Түсінік – бұл қандай да бір трансценденттік шындықтың "тәжірибесі" емес, ол когнитивтік құбылыс, шындықтың нақты бір түсінігін (интуитивті) түсіну немесе "ұстап алу", мысалы, кэншо немесе анубхава сияқты. "Таза тәжірибе" деген нәрсе жоқ; барлық тәжірибе зихи және танымдық қызмет арқылы қалыптасады. Тұжырымдамасыз таза санаға, қабылдау қабілетін тазарту арқылы қол жеткізілсе, ол дәйектіліксіз сезімдік ақпараттың басым хаосына ұласады.

Феноменология

Екілік емес сана, сонымен қатар таза сана немесе сана, мазмұнсыз сана, сананың өзі және минималды феномендік тәжірибе – феноменологиялық зерттеулердің тақырыбы болып табылады. Самкья-йога және басқа медитация жүйелерінде сипатталғандай, мысалы, Турия және Атман деп аталатын таза сана, медитацияның жоғары деңгейлерінде пайда болады. Таза сана, ой-қиялының жұмысынан өзгеше және "көрініп тұрғанның көрінуінен" ғана тұрады. Гамма және Метцингер (2021) медитаторлардың тәжірибесіндегі таза сананың феноменологиялық талдауында он екі факторды ұсынады, олардың ішінде жарқырау; бос кеңістік және эголық емес өзіне-өзі сезіну; және куәгер сана бар.