Кіріспе

Нельсон Гудман ұсынған философиялық парадокс. Нельсон Гудман "Fact, Fiction, and Forecast" еңбегінде индукцияның жаңа жұмбағын Юмнің бастапқы мәселесінің жалғасы ретінде ұсынды. Ол grue және bleen атты ерекше логикалық предикаттарды енгізеді, олардың ерекшелігі уақытқа тәуелді болуында. Көптеген адамдар осы терминдермен жұмбақты шешуге тырысты, бірақ Хилари Путнам және басқалар мұндай уақытқа тәуелділік қолданылған тілге байланысты екенін, ал кейбір тілдерде "жасыл" сияқты табиғи сөйлеуге үйлесетін предикаттарға да қатысты екенін дәлелдеді. Гудман үшін бұл проекцияланатын предикаттар мәселесін және эмпирикалық мысалдардың қайсысы заңға сәйкес, ал қайсысы емес екенін көрсетеді. Гудманның grue және bleen құрастыруы мен қолдануы философтардың тұжырымдамалық талдауда қарапайым мысалдарды қалай пайдаланатынын көрсетеді.

Грей және блен

Гудман "grue" сөзін кездейсоқ, бірақ белгілі бір уақыт t-ға қатысты анықтады: объект grue болып табылады, егер және тек қана ол t уақытынан бұрын байқалса және жасыл болса, әйтпесе байқалмаса және көк болса. Объект "bleen" деп аталады, егер және тек қана ол t уақытынан бұрын байқалса және көк болса, немесе байқалмаса және жасыл болса. Кез келген болашақ уақыт үшін t, мысалы, 1 қаңтарда, t уақытынан бұрын байқалған барлық жасыл заттар үшін, мысалы, зөңрөңдер мен жақсы суарылған шөптер үшін, "жасыл" және "grue" предикаттары қолданылады. Сол сияқты, t уақытынан бұрын байқалған барлық көк заттар үшін, мысалы, көк құстар немесе көк гүлдер үшін, "көк" және "bleen" предикаттары қолданылады. Бірақ 2 қаңтарда зөңрөңдер мен жақсы суарылған шөптер "bleen" болады, ал көк құстар немесе көк гүлдер "grue" болады. "Grue" және "bleen" предикаттары күнделікті өмірде немесе ғылымда қолданылмайды, бірақ олар t уақытына дейін "жасыл" және "көк" предикаттарымен бірдей қолданылады. t уақытынан бұрынғы байқаушылардың тұрғысынан болашақта қандай предикаттар проекцияланатыны (жасыл және көк, әлде grue және bleen) белгісіз болып табылады.

Индукцияның жаңа жұмбағы

Бұл бөлімде Гудманның индукция жөніндегі жаңа жұмбағы оның гру және блин предикаттарын таныстыру үшін түсіндіріледі, соның арқасында олардың философиялық маңыздылығы көрсетіледі.

Индукцияның ескі проблемасы және оның шешімі

Гудман Юмның индукция проблемасын біздің болжамдарымыздың дұрыстығы туралы мәселе ретінде қарастырады. Болжамдар әлі байқалмаған нәрселерге қатысты болғандықтан және байқалған мен байқалатын арасында міндетті байланыс болмағандықтан, осы болжамдарға объективті негіздеме жоқ. Дедуктивтік логиканы өткен бақылауларға сүйене отырып, болашақ бақылаулар туралы болжамдар жасау үшін қолдануға болмайды, себебі мұндай қорытындылар үшін жарамды дедуктивтік логика ережелері жоқ. Юмның жауабы – бір түрдегі оқиғаның екіншісінен кейін байқалуы тұрақтылық әдеттеріне (яғни, бір оқиғаның екіншісімен байланыстырылуына) алып келеді. Болжамдар осы жүйеліліктерге немесе ой-сана әдеттеріне негізделген. Гудман Юмның жауабын маңызды деп есептейді. Ол басқа философтардың Юм тек болжамдарымыздың пайда болуын түсіндіреді, бірақ оларды ақтамайды деген қарсылығын қабылдамайды. Оның пікірінше, Юм одан да терең мәселеге тоқталған. Мұны көрсету үшін Гудман шегерім ережелері жүйесін ақтау мәселесіне көшеді. Гудман үшін дедуктивтік жүйенің жарамдылығы оның дұрыс дедуктивтік практикаға сәйкес келуімен анықталады. Дедуктивтік жүйенің ережелерін ақтау белгілі бір дедуктивтік қорытындыларды қабылдау немесе қабылдамау туралы біздің бағалауымызға байланысты. Осылайша, Гудман үшін индукция мәселесі дедуктивтік жүйені ақтау мәселесіне тосып қалады. Гудманның айтуынша, Юм ой-сана әдеттерімен дұрыс бағытта болғанмен, мәселе Юм түсінгеннен гөрі күрделірек. Индукция ережелерін ақтау контекстінде бұл Гудман үшін жалпыламаларды растау мәселесіне айналады. Бірақ растау – ақтау мәселесі емес, керісінше, дәлелдер жалпыламаларды қалай растайтынын нақты анықтау мәселесі. Гудманның индукцияға қатысты көзқарасында гру және блиннің философиялық рөлі осы тұста белгілі болады.

Жобалаушы предикаттар

Гудман үшін индукцияның жаңа жұмбағы заңдылыққа ұқсас және заңдылыққа ұқсас емес жалпыламаларды ажырату қабілетімізге негізделген. Заңдылыққа ұқсас жалпыламалар растауға қабілетті, ал заңдылыққа ұқсас емес жалпыламалар – жоқ. Болжамдар жасау үшін заңдылыққа ұқсас жалпыламалар қажет. Гудманның мысалдарын пайдаланып, барлық мыс электр тогын өткізеді деген жалпыламаны мыстың нақты бір бөлігі растай алады, ал берілген бөлмедегі барлық ер адамдар үшінші ұлдар деген жалпылама заңдылыққа ұқсас емес, жай ғана кездейсоқ. Барлық мыс электр өткізгіш деген жалпылама, осы мыс бөлігінің электр өткізгіш болатынын болжауға негіз болады. Алайда, берілген бөлмедегі барлық ер адамдар үшінші ұлдар деген жалпылама, сол бөлмедегі нақты бір ер адамның үшінші ұл болатынын болжауға негіз емес. Сондықтан туындайтын сұрақ: қандай жалпыламалар заңдылыққа ұқсас, ал қайсысы кездейсоқ? Гудман үшін бұл қай предикаттардың проекцияланатынын (яғни, болжам ретінде қызмет ететін заңдылыққа ұқсас жалпыламаларда қолданылуы мүмкін) және қайсысының қолданылмауын анықтау мәселесіне айналады. Гудман негізгі мәселе осы екенін айтады. Бұл мәселе Гудманның парадоксы деп белгілі: осы уақытқа дейін қарастырылған барлық изумрудтар жасыл болғандығы туралы нақты дәлелдерге сүйене отырып, болашақтағы барлық изумрудтар да жасыл болады деген қорытынды жасауға болады. Бірақ, бұл болжам заңдылыққа ұқсас па, жоқ па, ол осы болжамда қолданылған предикаттарға байланысты. Гудман (t әлі өтпегендігін ескере отырып) байқалған әрбір изумрудтың шырша екені де шындық екенін атап өтті. Осылайша, дәл осы дәлелдерге сүйене отырып, болашақтағы барлық изумрудтар шырша болады деп қорытынды жасауға болады. Индукцияның жаңа мәселесі жасыл және көк сияқты проекцияланатын предикаттарды груй және блин сияқты проекцияланбайтын предикаттардан ажыратуға келеді. Гудманның пікірінше, Хьюм осы мәселені байқамаған. Біз байқаған оқиғалардың барлық байланыстарынан емес, тек кейбіреулерінен ғана жалпыламалар жасаймыз. Барлық өткенде байқалған изумрудтар жасыл болды, сондықтан келесі изумрудтың да жасыл болатыны туралы ойға келуге үйрендік, бірақ олар бірдей сұр болуы мүмкін еді, және біз сұрлыққа қатысты ешқандай ойға келмейміз. Заңдылыққа ұқсас болжамдар (немесе проекциялар) біз қолданатын предикаттармен ажыратылады. Гудманның шешімі – заңдылыққа ұқсас болжамдар жасыл және көк сияқты проекцияланатын предикаттарға негізделген, груй және блин сияқты проекцияланбайтын предикаттарға емес, ал предикаттардың проекцияланатындығы олардың өткендегі сәтті проекцияларына байланысты. Осылайша, Гудманның аргументтерінде груй және блин индукцияның жаңа жұмбағын көрсету үшін де, олардың салыстырмалы нығаюы арқылы проекцияланатын және проекцияланбайтын предикаттар арасындағы айырмашылықты көрсету үшін де қолданылады.

Жауаптар

Бір жауап – «грү» анықтамасының жасанды түрде бөлінуін пайдалану. Предикаттың бекінуі қажет емес. Гудман бұл сәтті болмайтынын айтты. Егер біз «грү» мен «блин» предикаттарын бастапқы деп алсақ, «жасыл» түсті «t уақытынан бұрын байқалса – грү, әйтпесе – блин» деп, ал «көк» түсті де осылай анықтауға болады. «Жасыл» түстің осы бөліну анықтамасын қабылдамау – мәселенің өзіне қайта оралумен тең. Предикаттың бекітілуін қажет етпейтін тағы бір ұсынылған шешім – «x грү» тек x-тің ғана емес, x пен t уақытының да предикаты болып табылады. Біз t уақытын білмей, объектінің жасыл екенін біле аламыз, бірақ оның грү екенін біле алмаймыз. Егер осылай болса, уақыт өзгеретін кезде «x грү» дұрыс болып қалатынын күтпеуіміз керек. Дегенмен, «x жасыл» неге белгілі бір t уақытының предикаты болып саналмайды деген сұрақ туындауы мүмкін. «Жасыл» түстің әдеттегі анықтамасы t уақытын көрсетуді қажет етпейді, бірақ «грү» анықтамасы қажет етеді. Гудман бұл ұсынысты да қарастырып, қабылдамайды, себебі «көк» түсін «грү» мен «блин» арқылы анықтауға болады, олар тікелей уақытқа сілтеме жасайды.