Кіріспе
Тілді жаңғырту, сондай-ақ тілді қайта тірілту немесе тілдік өзгерісті кері қайтару – тілдің құлдырауын тоқтату немесе кері бұру, немесе жойылған тілді қайта жаңғырту әрекеті. Бұл іске лингвистер, мәдениеттік немесе қоғамдық ұйымдар, немесе үкіметтер қатысуы мүмкін. Кейбір мамандар тілді қайта тірілту (ана тілінде сөйлейтін адамдары жоқ жойылған тілді қайтару) мен тілді жаңғырту (құлдырап бара жатқан тілді құтқару) арасында айырмашылық жасайды. Тілді толыққанды қайта тірілтудің жалғыз сәтті мысалы – еврей тілі, ол бұрыннан бар ана тілінде сөйлейтін адамдардың үлгісінсіз жаңа буынның ана тіліне айналды. Тілді жаңғыртуға бағытталған тілдердің қатарында қолданылуы және танымалдығы шектеулі тілдер тұрады. Кейде жойылған тілдерді қайта тірілту үшін тілді жаңғыртудың әртүрлі тактикалары қолданылуы мүмкін. Тілді жаңғыртудың мақсаттары жағдайға қарай өзгереді, бірақ көбінесе тілде сөйлейтін адамдардың санын және тілді қолдану деңгейін арттыруға, немесе тілдің жойылуынан немесе тілдік өлімнен қорғау үшін қолданылу деңгейін сақтап қалуға бағытталған болады. Жаңғырту себептері әртүрлі: тілін жоғалту қаупіндегі адамдарға қатысты физикалық қауіп, жергілікті табиғи ресурстарды пайдалану сияқты экономикалық қауіп, геноцид сияқты саяси қауіп немесе мәдени қауіп/ассимиляция. Соңғы уақытта ғана 2000-нан астам тіл жойылды. БҰҰ-ның бағалауынша, бүгінде қолданылып жүрген тілдердің жартысынан астамы 10 000-нан аз, ал төрттен бірі 1 000-нан аз адамда сөйлейді; егер оларды сақтап қалуға күш жұмсалмаса, келесі жүз жылда олардың көп бөлігі жойылуы мүмкін. Осы көрсеткіштер тілдік әртүрлілікті сақтау үшін тілді жаңғыртудың қажеттілігін көрсетеді. Мәдениет пен ұлттық сана тілді жаңғыртудың маңызды себептері болып табылады, себебі тіл бірегей "мәдени құндылық" ретінде қарастырылады. Қоғам тілді өз мәдениетінің ажырамас бөлігі деп есептейді, оны ата-бабаларымен немесе туған жерімен байланыстырады, тарихының және өзіндік бейнесінің маңызды бөлігін құрайды. Тілді жаңғырту лингвистикалық зерттеу саласы – тілдік құжаттамамен тығыз байланысты. Осы салада лингвистер тілдің грамматикасын, сөздік қорын және тілдік ерекшеліктерін толыққанды жазуға тырысады. Бұл практика көбінесе зерттеліп отырған тілді жаңғыртуға көбірек назар аударуға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, құжаттама жұмысы көбінесе жаңғырту мақсатымен жүзеге асырылады.
Language revitalization, also referred to as language revival or reversing language shift, is an attempt to halt or reverse the decline of a language or to revive an extinct one. Those involved can include linguists, cultural or community groups, or governments. Some argue for a distinction between language revival (the resurrection of an extinct language with no existing native speakers) and language revitalization (the rescue of a "dying" language). There has only been one successful instance of a complete language revival, the Hebrew language, creating a new generation of native speakers without any pre existing native speakers as a model. Languages targeted for language revitalization include those whose use and prominence is severely limited. Sometimes various tactics of language revitalization can even be used to try to revive extinct languages. Though the goals of language revitalization vary greatly from case to case, they typically involve attempting to expand the number of speakers and use of a language, or trying to maintain the current level of use to protect the language from extinction or language death. Reasons for revitalization vary: they can include physical danger affecting those whose language is dying, economic danger such as the exploitation of indigenous natural resources, political danger such as genocide, or cultural danger/assimilation. In recent times alone, it is estimated that more than 2000 languages have already become extinct. The UN estimates that more than half of the languages spoken today have fewer than 10,000 speakers and that a quarter have fewer than 1,000 speakers; and that, unless there are some efforts to maintain them, over the next hundred years most of these will become extinct. These figures are often cited as reasons why language revitalization is necessary to preserve linguistic diversity. Culture and identity are also frequently cited reasons for language revitalization, when a language is perceived as a unique "cultural treasure". A community often sees language as a unique part of their culture, connecting them with their ancestors or with the land, making up an essential part of their history and self image. Language revitalization is also closely tied to the linguistic field of language documentation. In this field, linguists try to create a complete record of a language's grammar, vocabulary, and linguistic features. This practice can often lead to more concern for the revitalization of a specific language on study. Furthermore, the task of documentation is often taken on with the goal of revitalization in mind.
Басқа масштаб
Тілдердің жойылып кету деңгейін анықтау үшін тағы бір шкала 2003 жылы ЮНЕСКО халықаралық лингвистер тобы тапсырған "Тілдің өмір сүру қабілеті және жойылуы" атты еңбегінде қолданылады. Лингвистер, өз мақсаттары мен басымдықтарының ішінде, тілдің өмір сүру қабілеті мен жойылуының алты деңгейлі шкаласын жасады. Олар сондай-ақ "тілдің жалпы социолингвистикалық жағдайын сипаттау" үшін тоғыз фактор немесе критерий ұсынады (олардың алтауы осы алты деңгейлі шкаланы пайдаланады).
Тіл білімі қайта жаңғыру
Гил'ад Цукерман "Тілді жаңғырту лингвистикасы" дегенді жаңа лингвистикалық пән және парадигма ретінде ұсынады. Цукерманның "Тілді жаңғырту лингвистикасы" термині "Тілдерді байланыстыру лингвистикасы" үлгісінде жасалған. Тілді жаңғырту лингвистикасы, басқалармен қатар, тілді қайта қалпына келтіру, жаңарту және жандандыру процесіндегі әмбебап шектеулер мен механизмдерді зерттейді. Ол әртүрлі тілді жаңғырту әрекеттерінен салыстырмалы түсініктерді алады, осылайша әлемнің түкпір-түкпіріндегі ұйықтап жатқан тілдерді жаңғыртуға бағытталған жергілікті әрекеттердегі параллель дискурстар арасындағы эпистемологиялық көпір қызметін атқарады. Цукерманның сөзіне сүйенсек, "Тілді жаңғырту лингвистикасы ана тілін меңгеру және шетел тілін үйренудің ғылыми зерттеулерін біріктіреді. Амал негізінде, тілді қайта жаңғырту – екінші тілді үйренудің ең күрделі жағдайы. Тілді жаңғырту лингвистикасы, жойылып бара жатқан тілдерді олар "ұйықтамай" тұрып жазумен айналысатын құжаттамалық лингвистиканың қалыптасқан саласын толықтырады". "Барлық тілді жаңғырту әрекеттеріне қолданылатын лингвистикалық шектеулер бар. Оларды меңгеру тілді жаңғыртушылар мен алғашқы халықтардың көшбасшыларына тиімді жұмыс істеуге көмектеседі. Мысалы, дыбыстар мен сөздердің ретімен салыстырғанда, негізгі сөздік қоры мен сөз тіркестерін қайта жаңғырту оңайырақ. Тілді жаңғыртушылар шыншыл болу керек және "Бізге нағыз тіл беріңіз немесе бізге өлім беріңіз!" сияқты зиянды, нәтижесіз ұрандардан бас тарту керек."
Дәстүршіл
Басқа лингвистер тілді жаңғырту барысында көпшілік тілден күшті үлгі алу, нәтижесінде жаңа тілдің туындауы мүмкін екенін, тіпті креол немесе пиджин тілінің пайда болуын да айтады. Мысалы, ағылшын тілінің қайта жаңғырған гавай тілінің барлық саласына күшті әсері салдарынан "Нео-гавай" тілінің "Дәстүрлі гавай" тілінен бөлек тіл ретінде қарастырылуы ұсынылды. Бұл мәселе ирланд тіліне қатысты да айтылды, онда "қалалық ирланд" (екінші тілде сөйлейтіндердің тілі) мен дәстүрлі ирланд тілі (Гейлтахт аймақтарында ана тілі ретінде қолданылатын тіл) арасында нақты айырмашылық бар. О Беарра былай деді: "[Ағылшын тілінің] синтаксисі мен тілдік ерекшеліктерін ұстану, ирланд тілінде ағылшын тілінің киімдерін кигендей болып шығады". Сол кезде құлдырап бара жатқан манкс тілі туралы ғалым Т. Ф. О'Рахили: "Тіл шет тілдің ықпалына берілгенде және оның барлық қолданушылары екі тілді болғанда, жазасы – өлім" деді. Нил МакРей шотланд гаэль тілінің қолданылуы көбінесе формалды сипатқа ие болып, ана тіліндегі гаэль тілінің ерекшеліктері екінші тілде сөйлейтіндер жасаған жасанды сөздерге ұшырап жатыр деп мәлімдеді.
Нақты мысалдар
Өлі тілдің (ана тілі жоқ деген мағынада) бірнеше миллионнан астам алғашқы тілдің тілшілері бар, өзін-өзі қамтамасыз ететін қоғамдастықтағы қарым-қатынас құралына толыққанды қайта жаңғыруы тек бір рет болды – еврей тілінің мысалында. Нәтижесінде, қазіргі еврей тілі Израильдің мемлекеттік тіліне айналды. Бұл жағдайда, тілді қайта жаңғыртуға көмектесетін бірегей тарихи және мәдени ерекшеліктер жиынтығы болды. (Еврей тілінің қайта жаңғыруы туралы қараңыз.) Еврей тілі бұрын негізінен діни мақсаттарда қолданылса, XIX ғасырдан бастап еврейлер оны күнделікті қарым-қатынас құралы ретінде қайта орнатып, кеңінен пайдалана бастады. Бұл – әлемдегі ең танымал және сәтті тілді жаңғыртудың үлгісі. Соған ұқсас, ана тілі жоқ әдеби тілдер лингва франка ретінде зор беделге ие болып, практикалық тұрғыдан да пайдалы болды, көбінесе бір уақытта миллиондаған адам оларды еркін қолданды. Көп жағдайда, әдеби тілдің қолданылуының төмендеуі, кейде күрт, кейінірек күшті жаңарумен бірге жүрді. Мысалы, Ренессанс дәуірінде классикалық латын тілінің қайта жаңғыруы, сондай-ақ біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында санскрит тілінің қайта жаңғыруы осыған дәлел. Қазіргі араб тілінде сөйлейтін аймақтардағы әдеби тілдің (Қазіргі стандартты араб тілі, 6-шы ғасырдың классикалық араб тілінің бір түрі) кеңінен қолданылуы да осыған ұқсас құбылыс. Ол барлық білімді адамдарға оқытылады және радио хабарларында, ресми талқылауларда және т.б. қолданылады. Сонымен қатар, әдеби тілдер кейде өте ірі тілдік қауымдастықтардың ана тіліне айналды. Мысалы, стандартты итальян тілі, XIII ғасырдағы Флоренция тіліне негізделген әдеби тіл ретінде пайда болды, әсіресе Данте, Петрарка және Боккаччо сияқты көрнекті флоренциялық жазушылардың еңбектерінде қолданылды. Бұл тіл бірнеше ғасыр бойы негізінен әдеби құрал ретінде, ана тілі шектеулі адамдармен өмір сүрді. Тіпті 1861 жылы, Италияның бірігуі алдында, оны шамамен 500 000 адам (көпшілігі ана тілі емес) қолданды, ал халық саны шамамен 22 миллионды құрады. Тілдің кейінгі сәттілігі саналы дамудың арқасында болды, онда итальян тілдерінің кез келгенін білетін адамдар стандартты итальян тілін екінші тіл ретінде оқып, оны бірінші тіл ретінде үйренген балаларына жеткізді. Әрине, бұл жергілікті итальян тілдерінің есебінен болды, олардың көпшілігі қазір жойылу қаупінде. Жоғары неміс, стандартты чех, кастиль испан және басқа да тілдер де осындай жағдайларда табысқа жетті.
Африка
Араб тілі Египетте басым тіл болғаннан кейін копт тілінің төмендеуі басталды. Папа Шенуда III 1976 жылдың желтоқсанында Каирдегі Әулие Марк копт православие соборында копт тілін жаңғырту мақсатында Копт тілі институтын құрды.
Солтүстік Америка
Соңғы жылдары көбінесе американдық тайпалар өз тілдерін жаңғыртуға тырысып жатыр. Мысалы, Cree, Cherokee, Chickasaw, Lakota, Ojibwe, Oneida, Massachusett, Navajo, Halq'emeylem, Gwych'in және Lushootseed сияқты көптеген жергілікті тілдерде фразалар, сөз тізімдері және сөздіктерді қамтитын қолданбалар бар. Массачусетс штатындағы сол аттас халықтың сөйлейтін вампаноаг тілі, тәлімді лингвист Джесси Литтл Доу Бэйрд басқаратын тілді жаңғырту жобасына ұшырады. Тайпа мүшелері вампаноаг тілін үйрену және оқыту үшін өз тіліндегі кең ауқымды жазбаларды, оның ішінде Библияның және заңдық құжаттардың аудармаларын пайдаланады. Бұл жобаның нәтижесінде 100 жылдан астам уақыттан бері балалар алғаш рет бұл тілде еркін сөйлейтін болды. Сонымен қатар, Калифорнияда жойылып кеткен чоченьо тілін қайта жаңғыртуға қазіргі уақытта әрекеттер жасалып жатыр. Grand Ronde қауымдастығының біріккен тайпалары және басқалар чинук жаргонын, сондай-ақ чинук вава деп белгілі тілді сақтап қалуға күш жұмсап жатыр. Бұған Виктория Ховардтан жиналған және Мелвилл Джейкобс жариялаған әндер мен әңгімелер жинағы көмектеседі. FirstVoices ашық кодты платформасы 85 тілді жаңғырту жобалары үшін қауымдық басқарудағы веб-сайттарды ұйымдастырады, олар Британдық Колумбиядағы 33 жергілікті тілдің әртүрлі нұсқаларын, сондай-ақ "Канаданың басқа жерлеріндегі және әлемнің басқа аймақтарындағы" оннан астам тілді қамтиды, сонымен қатар 17 сөздік қолданбасын ұсынады.
Тлингиттер
Тлингет тілі басқа да жергілікті тілдер сияқты жоғары дәрежеде құрып кету қаупі төнген. 2017 жылы 100-ден аз еркін сөйлейтін ақсақал қалған. Ол Алясканың Оңтүстік-Шығыс университетінің өнер және ғылым мектебінде Аляска жергілікті тілдерінің доценті, және университет Тлингет тілі бойынша қосымша мамандық пен либералды өнер бакалавры дәрежесінде Аляска жергілікті тілдері мен зерттеулеріне баса назар аударады.
Санскрит тілі
Жақында Үндістанда санскрит тілін жаңғыртуға әрекеттер жасалды. Дегенмен, осы әрекеттерге қарамастан, Үндістанда санскритті ана тілі ретінде қолданатын адамдар жоқ. Үндістанның соңғы онжылдық халық санақтарында бірнеше мың азамат – 1981 жылы 6 106 үндістандық, 1991 жылы 49 736, 2001 жылы 14 135 және 2011 жылы 24 821 адам санскритті өз ана тілі деп көрсеткен. Бірақ сарапшылар осы ауылдарда санскриттің қаншалықты қолданылатынына күмәнмен қарайды.
Сойот
Сибір түркі тілдерінің бірі – Ресейдің Бурятиясындағы аз санды сойоттардың сойот тілі жаңартылып, 2002 жылы сойот-бурят-орыс сөздігі жарияланды. Қазіргі таңда бұл тіл кейбір бастауыш мектептерде оқытылуда.
Айнұ
Қазіргі уақытта Солтүстік Жапонияның түпкілікті халқы – айнулардың тілі жоғалуға жақын, бірақ оны қайта тірілту жұмыстары жүріп жатыр. 2006 жылы Хоккайдодағы айнулар арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, сауалнамаға қатысқан айнулардың бар болғаны 4,6% ғана айну тілінде сөйлей алады немесе "біршама сөйлей алады". 2001 жылға дейін айну тілі Жапониядағы ешбір бастауыш немесе орта мектепте оқытылмаған, бірақ Хоккайдодағы көптеген тіл орталықтары мен университеттерде, сондай-ақ Токиодағы Чиба университетінде оқуға мүмкіндік болған.
Маньчжур тілі
Қытайда маньчжур тілі ең көп қауіп төніп тұрған тілдердің бірі болып табылады, және оның сөйлейтіндері Маньчжурияның үш кішкентай аймағында ғана қалды. Бірқатар әуесқойлар қолда бар сөздіктер мен оқулықтарды пайдаланып, тіпті кейде Синьцзянның Қапқал Сибе автономды ауданына барып, туысқан Сибе тілі ана тілі ретінде қолданылатын жерге сапар шегу арқылы ата-бабаларының тілін жаңғыртуға тырысып жатыр.
Испан тілі
Филиппинде испан тілінің жергілікті түрі, негізінен мексикалық испан тіліне негізделген, 1565 жылғы испан отарлауынан бастап елдің лингва франкасы болды және 1987 жылға дейін филиппин (стандартталған тагалог) және ағылшын тілдерімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие болды. Жаңа конституция ратификацияланғаннан кейін ол ерікті тіл ретінде қайта бекітілді. Ресми тіл мәртебесінен айырылуы және американдық отарлау кезінде және одан кейін ресми деңгейде маргинализацияланған жылдардың салдарынан, испан тілінің жалпы халық арасында қолданылуы күрт азайды және тіл өмірден кетуге жақын қалды, ал ана тілінде сөйлейтін қалған адамдардың көп бөлігі қарт жастағы адамдар болды. Алайда, бұрынғы президент Глория Макапагал Арройо басшылығымен ресми түрде қолдау көрсетілгендіктен, тіл біртіндеп жаңарып келеді. Атап айтқанда, №2006-028 қаулысы орта мектептер мен университеттерде испан тілін міндетті пән ретінде қайта енгізді. 2008 жылдан бастап испан тілінде сөйлейтін мамандарға жұмысқа деген сұраныс артып, нәтижелері бірден байқалды. 2010 жылы Манила қаласындағы Сервантес институты елде испан тілінде ана тілінде немесе екінші тіл ретінде сөйлейтін адамдардың саны шамамен 3 миллионға жететінін хабарлады, бұл көрсеткіш испан тіліне негізделген креол тілі шаваканоны сөйлейтіндерді де қамтиды. Үкіметтің күш-жігерін толықтыра отырып, негізгі бұқаралық ақпарат құралдары және соңғы кезде музыкалық ағым қызметтері арқылы кеңінен танымал болуда.
Армян тілі
Армян тілі, әсіресе Батыс армян диалектісі ЮНЕСКО-ның жойылу қаупі төніп тұрған тіл деп жарияланды, себебі осы диалекттің көптеген сөйлеушілері Анатолиядағы өз отанынан алыс, диаспоралық қауымдастықтарда қалған. Осыған қарамастан, тілді жандандыруға бағытталған түрлі күш-жігер жұмсалды, әсіресе Батыс армяндарының көпшілігі тұратын Лос-Анджелес қауымдастығында. Өз диссертациясында Шушан Карапетьян АҚШ-та армян тілінің төмендеуі және Батыс армян тілін сақтап, қайта жаңғыртудың жаңа жолдары, мысалы, 2013 жылы құрылған Сароян комитеті немесе Армян тілін сақтау комитеті туралы кеңінен талқылайды. Тілді жандандыруға жасалған басқа да әрекеттерді Ирвиндегі Калифорния университетінде көруге болады.
Азияның басқа да
Сингапурдағы "Кодрах Кристанг" тілін жаңғырту жобасы жоғары деңгейдегі қауіп төніп тұрған Кристанг креол тілін қайта жаңғыртуға бағытталған. Таиландта Сувилай Премсират басқаратын Чонг тілін жаңғырту жобасы жүзеге асырылуда.
Еуропа
Еуропада 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында, әртүрлі мемлекеттердің орталық үкіметтері білім беру және ресми қолдану саласында өздерінің ана тілін стандарт ретінде қабылдағандықтан, жергілікті және оқыған тілдердің қолданысы төмендеді (мұндай жағдай Ұлыбритания, Франция, Испания, Италия және Грекияда болды, сондай-ақ Германия мен Австрия-Мажарстанда да белгілі бір дәрежеде орын алды). Соңғы онжылдықтарда жергілікті ұлтшылдық және адам құқықтары қозғалыстары Еуропа мемлекеттерінде көпмәдени саясатты қалыпты жағдайға жеткізді; аймақтық тілдерді жоюдың бұрынғы тәжірибесіне қатысты өткір айыптау "лингвицид" сияқты терминдерді пайдалану арқылы білдірілді.
Ирландия
Еуропадағы тілдерді жаңғыртудың ең танымал әрекеттерінің бірі – ирланд тілі. Ағылшын тілі Ирландияның көп бөлігінде басым болғанымен, келт тілінің бірі – ирланд тілінде әлі де Gaeltachtaí деп аталатын белгілі бір аймақтарда сөйленеді, бірақ ол жерде тілдің күрт төмендеуі байқалады. Соңғы бірнеше ғасырлар бойы тілдің алдында тұрған қиындықтар маңызды салалардан шеттету, әлеуметтік жеңілсіздік, 1840 жылдардағы ирланд ашаршылығы кезінде көптеген ирланд тілінде сөйлейтіндердің қаза болуы немесе эмиграцияға кетуі, сондай-ақ одан бері жалғасқан эмиграция болды. Дегенмен, 1800 жылдардың ортасынан бастап ирланд тілін жаңғыртуға күш-жігер жұмсалды, бұл Ирландияның саяси тәуелсіздігіне ұмтылыспен байланысты болды. Олар қаладағы ирланд тілінде сөйлейтіндердің (Gaeilgeoirí деп аталады) желісін құруда маңызды рөл атқарады, олар көбінесе жас, жақсы білім алған және орта тапқа жатады. Қазіргі уақытта осы топтың жеткілікті деңгейге жеткені анық, бұл факт ирланд тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарының кеңеюіне әсер етті. Ирланд тіліндегі теледидар ерекше табысқа қол жеткізді. Олардың ағылшын тілін ғана білетіндерге қарағанда білім деңгейі жоғары және әлеуметтік жағдайы жақсы деп саналады. Олар ирланд тілінің қазіргі заманауи қалалық ортаға өтуін және оның беделінің артуын көрсетеді.
Шотландтық гэль тілі
Қазіргі уақытта шотланд гаэль тіліне байланысты тілді қайта жаңғыртуға бағытталған әрекеттер жүріп жатыр. Бұл тіл Ұлыбритания құрылғаннан кейін қысымға ұшырап, Таулы аймақтарды тазалау салдарынан одан әрі төмендеді. Қазіргі таңда гаэль тілі негізінен Батыс аралдарында және Таулы аймақтар мен аралдардың шағын бөліктерінде ғана кеңінен қолданылады. Гаэль тілінде еркін сөйлейтіндердің саны азаюы бәсеңдеді, алайда, сөйлеушілердің орталығы қалалық аймақтарға, әсіресе Глазгоға қарай жылды, және енді көбінесе екінші тіл ретінде қолданылады.
Манкс тілі
Тағы бір кельт тілі – манкс тілі 1974 жылы соңғы ана тілінде сөйлейтін адамын жоғалтты және 2009 жылы ЮНЕСКО оны жойылып кеткен деп жариялады, бірақ толығымен қолданыстан түсіп қалған жоқ. Қазір бұл тіл бастауыш және орта мектептерде оқытылады, оның ішінде Бунскоилл Гаелгагхта оқыту тілі ретінде де қолданылады, кейбір қоғамдық шараларда пайдаланылады және шамамен 1800 адам үшін екінші тіл болып табылады. Жаңғырту жұмыстарына манкс гэль тіліндегі радио бағдарламалары, әлеуметтік желілер мен онлайн ресурстар кіреді. Манкс үкіметі де Манкс мұра қоры (Мәдениет Ваннин) және Манкс тілінің маманы лауазымы сияқты ұйымдар құру арқылы бұл іске қатысып келеді. Үкімет 2017–2021 жылдарға арналған Манкс тілінің ресми стратегиясын жариялады.
Корнуолл
Корнуолл тілін жаңғыртуға жеке және Корнуолл тілі серіктестігінің күшімен бірнеше әрекеттер жасалды. Бұл әрекеттердің ішінде христиан діни кітаптарын аудару, бардтардың цехын құру, сондай-ақ корнуолл әдебиетін, оның ішінде романдар мен өлеңдерді қазіргі корнуолл тілінде насихаттау болды.
Кало
Иберия түбегіне келген романдар иберия рома диалектісін дамытты. Уақыт өте келе, роман тілі толыққанды тіл болуын тоқтатты және иберия романдық грамматика мен роман сөздік қорын араластырған Калоға айналды. Отқа орналасу және ресми тілдерде міндетті оқыту салдарынан Кало қолданылуы азайып барады. Иберия рома тілі жойылды және Кало тілі қауіпті жағдайда болғандықтан, кейбір адамдар оны қайта жаңғыртуға тырысуда. Испан саясаткері Хуан де Диос Рамирес Хередия Кало сөздерімен байытылған Халықаралық рома тілінің нұсқасы – Романо Калоны қолдау көрсетуде. Оның мақсаты – Кало мен романың тамырларын қайта біріктіру.
Ежелгі прус тілі
Бірнеше лингвисттер мен филологтар Лютердің катехизистері, Эльбинг сөздігі, жер-су атаулары және төменгі неміс тіліндегі пруссиялық диалекттегі пруссиялық сөздерді пайдаланып, жойылған Ескі Пруссия тілінің қайта құрылған нұсқасын жаңғыртуға қатысып жатыр. Литва, Калининград және Польшада бірнеше ондаған адам осы тілді қолданады, оның ішінде ана тілі ретінде екі тілді білетін бірнеше бала бар. Prusaspirā қоғамы Антуан де Сент-Экзюперидің «Кішкентай ханзада» шығармасының аудармасын жариялады. Кітапты Пётр Сзатковский (Pīteris Šātkis) аударған, ал ол 2015 жылы жарық көрген. Балтық пруссиялық қоғамдарының басқа да жұмыстарына онлайн сөздіктерді, оқу қолданбаларын және ойындарды әзірлеу кіреді. Сондай-ақ, қайта жаңғырған Балтық пруссия тілінде жазылған мәтіндермен музыка жасауға бірнеше әрекеттер жасалды, ең әйгілісі Калининград облысындағы Ромове Рикоито, Келлан және Āustras Laīwan, сондай-ақ Литвадағы Kūlgrinda тобының 2005 жылғы «Prūsų Giesmės» (Пруссия гимндері) альбомында, ал Латвияда 1988 жылы Rasa Ensemble және Валдис Муктупавелс 2005 жылғы «Pārcēlātājs Pontifex» ораториясында пруссия тілінде орындалған бірнеше бөлімдері бар. Бұл жаңғыруда 2009 жылдың 11 сәуірінде қайтыс болған Витаутас Мажулис және оның шәкірті Летас Пальмаитис, эксперименттің жетекшісі және «Пруссияның қайта құрулары» веб-сайтының авторы маңызды рөл атқарды. Соңғы екі үлес қосушы – Литвадан Prāncis Arellis (Pranciškus Erelis) және Латвиядан Dailūns Russinis (Dailonis Rusiņš) болды. Олардан кейін Калининград облысынан Twankstas Glabbis және Шығыс Пруссиядан, қазір Польшаның Вармия-Мазурия аймағынан Nērtiks Pamedīns белсенді түрде қосылды.
Йола
Соңғы жылдары Вексфордта Йола тілін жаңғырту қозғалысы қалыптасты, ал Йола тілі материалдарының "Gabble Ing Yola" ресурстық орталығы бүгінде Йола тілінде шамамен 140 адам сөйлейтінін хабарлайды.
Австралия
Австралияны еуропалықтардың отарлауы және оның нәтижесінде аборигендер қауымдастықтарына келтірілген зиян, жергілікті тілдерге, әсіресе елдің оңтүстік-шығысы мен оңтүстігінде өте ауыр соққы берді, соның салдарынан кейбір тілдерде ана тілінде сөйлейтін адамдар қалмады. Қазір Виктория және басқа да аймақтардағы аборигендер қауымдастықтары осы тілдердің біразын қайта жаңғыртуға тырысуда. Бұл жұмысты әдетте аборигендер ақсақалдары мен басқа да білімді адамдар басқарады, ал зерттеу және оқыту жұмыстарының көп бөлігін жергілікті тілдер жұмыскерлері жүзеге асырады. Олар деректерді талдайды, жазу жүйесі мен сөздіктерді жасайды және оқу материалдарын дайындайды. Шешімдер әріптестікпен қабылданады. Кейбір қауымдастықтар тіл білімі мамандарын жұмысқа тартады, сондай-ақ Луиз Геркус және Питер К. Остин сияқты тәуелсіз жұмыс істейтін тіл білімі мамандары да бар. Квинсленд штатында кейбір жергілікті тілдерді мектептерде оқыту және ересектерге арналған семинарлар өткізуге күш салынуда. Бұрын штат ішінде 150-ден астам тілде сөйленген, бірақ бүгінде 20-дан аз тіл ғана ана тілі ретінде қолданылады, ал мектептердің екі пайызынан да аз жергілікті тілдерді оқытады. Гунгари тілі қайта жаңғырудағы тілдердің бірі, оның тек үш қана ана тілінде сөйлейтін адамы бар. Солтүстік территорияда Пертаме жобасы Орталық Австралиядағы үлгілі жоба болып табылады. Пертаме, Элис-Спрингстің оңтүстігіндегі, Финке өзені бойындағы аймақтан шыққан, Аринт тілдері тобының диалектісі. 2018 жылғы мәліметтерге сүйенсек, тек 20 еркін сөйлейтін адам қалған, Пертаме жобасы Пертаме ақсақалы Кристобель Сван басшылығымен тілді сақтап, қайта жаңғыртуға бағытталған. Оңтүстік Австралияның шалқары солтүстігінде Дияри тілі бойынша белсенді бағдарлама жүзеге асырылуда, мектептерде және жалпы қоғамда оқытуға арналған материалдар қолжетімді. Сондай-ақ Оңтүстік Австралияда Аделаида университетінде Роб Амери басқаратын, Каурна тілін оқытатын және қолдануын насихаттайтын бөлім бар, ол көптеген кітаптар мен оқу материалдарын жариялаған. Виктория штатының Білім беру және оқыту департаменті 2018 жылы Виктория штатында абориген тілдер бағдарламасын ұсынатын 14 мектепке 1867 студент тіркелгенін хабарлады.
Жаңа Зеландия
Тілдерді қайта жаңғыртудағы ең сәтті мысалдардың бірі – маори тілі, сондай-ақ те рео маори деп те аталады. Бұл Жаңа Зеландияның жергілікті маори халқының ежелгі тілі және көркем проза, ән поэзиясы және шежірелі әңгімелерді жеткізу құралы болып табылады. Маори халқының тарихы қасиетті оқу орындарында ауызша беріліс арқылы маори тілінде оқытылады. Маори тілі жазба тілге айналғаннан кейін де ауызша дәстүр сақталды. Балаларға жас кезінен тіл үйретуге баса назар аудару – тіл үйренудің өте тиімді жолы. 1987 жылы Маори тілі комиссиясы құрылды, осының нәтижесінде маори тілін жаңғыртуға бағытталған бірқатар ұлттық реформалар жүзеге асырылды.
Қазіргі жандандыру жұмыстары
Әлем бойынша тілді жаңарту жұмыстары жүріп жатыр. Жаңарту топтары туған тілдермен байланысты күшейту және дәстүрлі білімді жазуға заманауи технологияларды қолданып жатыр.
Мексика
Мексикада микстек халқының тілі климат, табиғат және олардың күнкөрісі үшін бұл нені білдіретіні арасындағы байланысқа тығыз байланысты. ЮНЕСКО-ның LINKS (Жергілікті және Ұлттық Білім) бағдарламасы жақында климатқа қатысты микстек терминдері мен тіркестерінің сөздігін жасау жобасын жүзеге асырды. ЮНЕСКО микстек халқының ауа-райымен тығыз байланысы арқылы алынған дәстүрлі білімінің климаттық өзгерістермен күресу жолдарына түсінік бере алады деп санайды. Олардың сөздікті жасаудағы ниеті – "сарапшылар мен дәстүрлі білімді ұстаушылар арасындағы әңгімелерді жеңілдету".
Канада
Канадада "Вапикони Мобайл" жобасы жергілікті қауымдарға барып, кино өнері бойынша сабақтарды өткізеді. Бағдарлама жетекшілері Канада бойынша жылжымалы аудиовизуалды өндіріс құралдарымен саяхаттайды және жергілікті жастарға өздері таңдаған тақырыпта фильм түсіру арқылы өзінің мәдениетімен байланысу мүмкіндігін беруді мақсат етеді. "Вапикони" жобасы түсірген фильмдерін әлемдік шараларға ұсынып, жергілікті мәдениет пен тіл туралы білімді таратуға тырысады.
Чили
Рапа-Нуи (Пасха аралы) жастарының он пайызы ғана ана тілін үйренеді. Қалған бөлігі испан тіліне көшкен, сыртқы әлеммен байланыс орнату және туризм индустриясын дамыту үшін. ЮНЕСКО мен Чилидің Ұлттық үнді халқы даму корпорациясы (Corporación Nacional de Desarrollo Indigena) арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде Лоренцо Баэза Вега мектебінде Рапа-Нуи тілі мен мәдениеті кафедрасы ашылды. 1990 жылдан бері аталған кафедра Рапа-Нуи тілінде бастауыш білім беруге арналған оқулықтарды жасап келеді. 2017 жылы «Нид Рапа Нуи» атты коммерциялық емес ұйым құрылды, оның мақсаты – Рапа-Нуи тілінде толыққанды оқытатын мектеп ашу.
Сингапур
Құрып кету қаупі төнген кристанг тілін жаңғырту мақсатында "Кодрах Кристанг" бастамасы құрылды. Оған Soundcloud-тағы "Контах Кристанг" аудиокурсы және Memrise-тегі "Кризе Кристанг" сөздік курсы кіреді. Memrise жобасының сәттілігі "басқа да түпкі тілдердің сөйлеушілері арасында ұқсас жобаларды бастауға түрткі болды", мысалы, Аляскада қолданылатын алеут тілін оқыту үшін "Унангам Қилиңгингин" жобасы іске қосылды.
Тілді жаңғыртудың денсаулыққа пайдасы
Тілді жаңғырту дәстүрлі тілді қайта қалпына келтіруге қатысатын жергілікті қауымдардың денсаулығының жақсаруымен байланысты. Бұл пайдалар қауым мүшелерінің психикалық денсаулығын жақсартудан бастап, мәдениетке, өзіндік санаға және толықтық сезіміне байланыстылығын арттыруға дейін жетеді. Жергілікті тілдер – өзіндік сананың қалыптасуының негізгі құралы, олар мәдени өрнек, өздігінен шешім қабылдау мүмкіндігі, рухани және ата-бабалармен байланыс жолдарын ашады. Мәдениетпен байланыс бала кезіндегі дамуда маңызды рөл атқарады және БҰҰ конвенциясымен бекітілген құқық болып табылады. Колонизация және одан кейінгі тіл өлтіру саясаты, мысалы, Австралияның «Ұрланған Ұрпақтарын» құру арқылы осы байланыстың бұзылуына әкелді. Тілді жаңғырту ұрпақтар бойы сақталған жараларды жоюға көмектеседі деп ұсынылған. Аделаида университетінің және Оңтүстік Австралия денсаулық сақтау және медициналық зерттеу институтының ғалымдары абориген тілдерін жаңғырту мен психикалық денсаулықтың жақсаруы арасындағы байланысты анықтады. Оңтүстік Австралиядағы Барнгарла қауымында жүргізілген бір зерттеу тілді қайта қалпына келтірудің оң әсерлерін, психикалық және эмоционалдық жараларды емдеуді, сондай-ақ қауым мен туған жерге байланысты құру арқылы денсаулықты және толықтық сезімін нығайтуды қарастырды. Зерттеу көрсеткендей, Барнгарла халқының тіліне байланысы – күшті мәдени және жеке өзіндік сананы дамытудың маңызды факторы. Халық тілмен де, мәдениетпен де тығыз байланысты, ал мәдениет – олардың өзіндік санасының кілті.
Сын
Джон МакВортер жергілікті тілдерді жаңғырту бағдарламаларының практикалық қиындықтарға байланысты көбінесе тиімді болмайтынын айтады. Ол сондай-ақ тілдің жоғалуы мәдениеттің жоғалуын білдірмейді деп санайды. Түпкі тіл жоғалған жағдайда да, түпкі американдықтардың мысалында және АҚШ-тағы афроамерикандық мәдениетінің өркендеуінен көрініп қалатындай, йоруба емес, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың арасындағы мәдени өрнек сақталуы мүмкін. Оның пікірінше, тілдің жоғалуы – бұрын оқшауланған халықтардың қоныс аударып, бірлесіп өмір сүруінің парадоксалды белгісі: «Тілдерді ұрпақтан-ұрпаққа сақтау тек ерекше жағдайларда ғана мүмкін – мысалы, амиштер сияқты өте жабық қауымда немесе қатыгездікпен бөлінген жағдайда». Кенан Малик та әлемдегі барлық тілдерді сақтауға тырысудың "ақылға сыймайтындығын" айтады, себебі тілдің жоғалуы табиғи процесс және көбінесе тіпті араласуға қарамастан да орын алады. Ол тілдің жоғалуы көптеген адамдардың бір тілде сөйлеуін қамтамасыз ету арқылы байланысты жақсартатынын, бұл экономикаға оң әсер етіп, қақтығыстарды азайтатынын алға тартады. Басым тілдің сөйлеушілері көбінесе азшылық тілдерін жойылудан қорғау туралы мәселемен айналыспайды. Көбінесе азшылық топтардың мәдени және экономикалық капиталды иелену үшін азшылық тілдеріне қатысты әділетсіздіктер мен тікелей қуғын-сүргін орын алады. Ал кейде үкіметтер жаңғырту бағдарламалары мен тілдік әртүрлілік материалдарын жасаудың шығындары тым жоғары деп санайды.