Сабуро Иенаға: Тарихшы және сөз бостандығы үшін күрес

Кіріспе

Жапондық тарихшы (1913–2002)

Сабуро Иэнага (家永三郎) – жапондық тарихшы. 1953 жылы Жапония Білім министрлігі Иэнаганың оқулығын жариялады, бірақ Жапонияның соғыс қылмыстарына қатысты деп санайтын фактілік қателіктер мен пікірлерді цензуралады. Иэнага министрліктің сөз бостандығын бұзуына қарсы бірнеше сот процесін бастады. Ол 1999 және 2001 жылдары Ноам Чомский және басқалар тарапынан Нобель бейбітшілік сыйлығына үміткер ретінде ұсынылды. Сонымен қатар, ол "Тынық мұхиты соғысы, 1931–1945" кітабында Екінші дүниежүзілік соғыстағы жапондық қарсылықтың тарихын жазды.

Өмір

Иэнага Нагоя қаласында дүниеге келген. 1926 жылы Токиодағы Кудан орта мектебіне түсіп, 1937 жылы Токио университетін бітірді. Бітіргеннен кейін 1949-1977 жылдары Токио білім беру университетінде (東京教育大, қазіргі Цукуба университеті) және 1977-1984 жылдары Чуо университетінде профессор болып жұмыс істеді. 1984 жылы Жапон академиясының сыйлығымен марапатталып, Токио білім беру университетінің құрметті профессоры атанды.

Істің негізі

1947 жылы сәуірде Иэнага жалпы тарих кітабы ретінде «Жаңа жапон тарихы» (新日本史) еңбегін жариялады. Сансейдоның өтініші бойынша Иэнага өзінің «Жаңа жапон тарихы» кітабының негізінде жоғары мектептерге арналған жапон тарихы оқулығының жобасын жазды. Алайда, 1952 жылы мектеп оқулықтарын бекіту кезінде Білім министрлігі бұл жобаны қабылдамады. Қабылдамау себептерінің арасында Бас сатқындық оқиғасының (大逆事件) сипаттамасының дұрыс болмауы және жобада орыс-жапон соғысының жапон халқы тарапынан қолдау тапқаны нақты көрсетілмегені болды. Иэнага ешқандай өзгеріссіз қайтадан бекітуге өтініш берді, бірақ жоба белгілі бір жолмен бекітіліп, 1953 оқу жылы үшін «Жаңа жапон тарихы» деген атаумен оқулық ретінде жарияланды. Оқулықтың бірінші басылымын толығымен қайта қарағаннан кейін, Иэнага 1955 жылы оқулықты қайта бекіту үшін өтініш берді. Жоба 216 тармақты өзгерту шартымен мақұлданды. Білім министрлігі Иэнагадан ұсынылған элементтерді екі рет түзетуді талап етті. Иэнага бірнеше түзетулер енгізді, бірақ кейбіреулерін қабылдамады. Түзетілген «Жаңа жапон тарихы» 1956 жылы жарияланды. 1955 жылы жоғары мектептің әлеуметтік-гуманитарлық пәндері бойынша оқу бағдарламасы өзгергеннен кейін, Иэнага 1956 жылдың қарашасында және 1957 жылдың мамырында оқулықтың үшінші және төртінші басылымдарын бекіту үшін өтініш берді. Олар 1955 жылғы басылыммен ұқсас процедурадан өтті және тиісінше 1959 және 1962 жылдары жариялауға рұқсат алды.

Бірінші сот ісі

1965 жылдың 12 маусымында Иэнага Жапония үкіметіне қарсы алғашқы сот арызын берді. Ол мемлекеттік өтемақы туралы заңға сәйкес, мектеп оқулықтарын мемлекеттік тіркеудің конституциялық емес жүйесі салдарынан туған психологиялық зиян үшін 1 000 000 иен талап етті. Бұл жүйе оның еркіне қарсы оқулық жобасының мазмұнын түзетуді талап етіп, сөз бостандығына қатысты құқығын бұзды. Иэнага оқулықтарды тіркеу жүйесінің, Мектеп білім беру заңының 21 және 51-баптарына негізделгендігіне байланысты, әділетсіз және конституциялық емес екенін мәлімдеді, себебі:

Тарих оқулықтарын жазу және басылып шығару Конституциямен қорғалған сөз бостандығының бір түрі болып табылады. Алайда, 1965 жылы қолданылған мектеп оқулықтарын тіркеу жүйесі ойды бақылауға алып келді және үкімет ұстанған саяси идеологияға сәйкес келмейтін деп танылған оқулықтарды жариялауға және пайдалануға тыйым салды. Иэнаганың пікірінше, бұл Жапония Конституциясының 21-бабының 2-тармағында тыйым салынған цензура (検閲) санатына жатады. Аталған бапта тәуелсіз түрде цензураға тыйым салынған, себебі Жапонияның демократиялық конституциясының негізгі қағидасы бойынша, халыққа ғылыми зерттеулердің нәтижелерін еркін пайдалану, түрлі идеялар мен пікірлермен танысу, сондай-ақ баспасөз, радио және теледидар сияқты әртүрлі БАҚ арқылы әлеуметтік-саяси шындық пен тарихи шындықты білу мүмкіндігі кепілдендірілген. Тіркеу жүйесі Білім берудің негізгі заңының 10-бабына қайшы келді, онда білім беру әділетсіз бақылауға ұшырамайтыны айтылған. Бұл – Жапонияның соғысқа дейінгі білім беру жүйесі білім беруді стандарттау және біркелкілендіру арқылы ойды бақылауға тырысқан өткенге жасалған сын. Сондықтан білім беру мазмұны стандартталмауы керек және саяси билік тарапынан біркелкілендіруден босатылуы тиіс, – деп мәлімдеді Иэнага. Бірінші сот процесінде (Иэнага 1965 жылдың 12 маусымында берген арызы, Токио аудандық сотының 1974 жылдың 16 шілдесіндегі шешімі) судья Такацу оқулықтарды тіркеу жүйесін Конституцияның 21-бабында белгіленгендей цензура деп тануға болмайтынына шешім шығарды, себебі мұндай жүйеге қоғамдық мүдделер үшін рұқсат беруге болады. Сонымен қатар, судья мемлекетке Иэнагаға белгілі бір шектен тыс пайдалану үшін 100 000 иен өтемақы төлеуді бұйырды. Екінші сот процесінде (Иэнага 1974 жылдың 26 шілдесінде берген арызы, Токио Жоғарғы сотының 1986 жылдың 19 наурызындағы шешімі) судья Судзуки мемлекет тарапынан келген талапты толығымен қабылдады және тіркеу процесінде кез келген дискрециялық құқықтың теріс пайдаланылғанын жоққа шығарды. Үшінші сот процесінде (Иэнага 1986 жылдың 20 наурызында арыз берді, Жоғарғы соттың 1993 жылдың 16 наурызындағы шешімі) судья Кабе екінші сот процесінің үкімін қолдады және апелляциялық шағымды қабылдамады.

The authorization system was against Article 21 of the constitution that guarantees the freedom of speech and expression. Writing and publication of history textbook is a form of speech that is protected by the Constitution; however, the system of school textbook authorization as it was practiced in 1965 conducted thought control and prohibited publication and use of textbooks at schools that were deemed inappropriate according to a particular political ideology held by the government. According to Ienaga this falls under the category of censorship (検閲) that is prohibited by Section 2, Article 21 of the Constitution of Japan. Article 21 specifically prohibits censorship in an independent section because it is the principle of the democratic constitution of Japan that the people are guaranteed the opportunities to freely enjoy the results of scholastic researches, be exposed to all sorts of ideas and opinions, and know socio political reality and historical truth through various media such as press, radio, and television. The authorization system was against Article 10 of Fundamental Law of Education (教育基本法) that states that education shall not submit to unjust control. This is from reflection on the past that the pre war education system of Japan attempted to control thought by standardizing and uniforming education. Therefore, the content of education ought to be left unstandardized and be free from uniformalization by the political authority, Ienaga argued. At the first trial (filed by Ienaga on June 12, 1965, ruled on July 16, 1974, at Tokyo District Court), Judge Takatsu ruled that the textbook authorization system could not be deemed censorship as defined in the Article 21 of the Constitution because such a system should be allowed on the ground of public welfare, while ordering the state to compensate Ienaga 100,000 yen for a certain abuse of discretion. At the second trial (filed by Ienaga on July 26, 1974, ruled on March 19, 1986, at Tokyo High Court), Judge Suzuki wholly adopted the claim of the state and denied any abuse of discretion in the authorization process. At the third trial (filed by Ienaga on March 20, 1986, ruled on March 16, 1993, at Supreme Court), Judge Kabe followed the verdict of the second trial and rejected the appeal.

Екінші сот ісі

Иэнага 1966 жылы «Жаңа жапон тарихы» кітабына оқулықтарды бекітуден бас тартуды қайта қарауды талап етіп, Білім министрлігіне әкімшілік сотқа шағым түсірді. Бірінші сот процесінде (Иэнага 1965 жылғы 12 маусымдағы шағымы, 1974 жылғы 16 шілдеде Токио аудандық сотының шешімі) судья Сугимото оқулықтардың мазмұнына әсер ететін бекітудің Білім берудің негізгі заңының 10-бабына қайшы келетінін, сондай-ақ бұл бекітудің Конституцияның 2-тарауы, 21-бабында белгіленген цензура санатына жататынын және мемлекеттің шешімін өзгертуді талап етті. Екінші сот процесінде (мемлекет 1970 жылғы 24 шілдедегі шағымы, Токио Жоғарғы сотының 1975 жылғы 20 желтоқсандағы шешімі) судья Азаками мемлекеттің апелляциясын бекіту шешімінің дәйектілігі жоқ деген негізде қабылдамады. Үшінші сот процесінде (мемлекет 1975 жылғы 30 желтоқсандағы шағымы, 1982 жылғы 8 сәуірде Жоғарғы соттың шешімі) Жоғарғы сот апелляцияны қайтарып, істі жоғары сотқа қайтарды, себебі бірінші сот ісі басталғаннан бері оқу жоспарының нұсқаулығы жаңартылған және Министрліктің шешімін қайта қарау қажеттігі туындамады. Төртінші сот процесінде (1989 жылғы 27 маусымда Токио Жоғарғы сотының шешімі) судья талапкер оқулығының қабылданбауына қатысты шешімді қайта қарауға қызығушылығын жоғалтқандықтан, бірінші сот процесінің шешімін күштен шығарды.

Үшінші сот ісі

Иэнага 1982 жылы оқулық жобасын қабылдамаған оқулықтарды мемлекеттік тіркеуден өткізуге байланысты, оның салдары үшін Жапония үкіметінен мемлекеттік өтемақы талап етіп сотқа шағымданды. Бірінші сот процесінде (Иэнага 1984 жылғы 1 қаңтарда берген арызы, 1989 жылғы 3 қазанда Токио аудандық сотында шығарылған шешім), судья Като уәкілеттік беру жүйесі конституциялық болғанымен, «сомотай» (草莽隊) сипаттамасын конституцияға қайшы цензуралауда Министрліктің белгілі бір шектен тыс өкілеттіктерді пайдаланғанын анықтады және мемлекетке Иэнагаға 100 000 иен өтемақы төлеуді бұйырды. Екінші сот процесінде (мемлекет 1989 жылғы 13 қазанда берген арызы, 1993 жылғы 20 қазанда Токио Жоғарғы сотында шығарылған үкім) судья Каваками уәкілеттік беру жүйесі конституциялық болғанымен, «сомотайға» қоса Нанкин қырғыны мен әскерилер жасаған жыныстық шабуылдарды сипаттаудың конституцияға қайшы цензурасына қатысты Министрліктің белгілі бір шектен тыс өкілеттіктерді пайдаланғанын анықтады және мемлекетке Иэнагаға 300 000 иен өтемақы төлеуді бұйырды. Үшінші сот процесінде (Иэнага 1993 жылғы 25 қазанда берген арызы, 1997 жылғы 29 тамызда Жоғарғы сотта шығарылған үкім), судья Оно уәкілеттік беру жүйесі конституциялық болғанымен, «сомотайға» қоса 731-ші бөлімнің және Нанкиндегі жыныстық шабуылдардың сипаттамаларын конституцияға қайшы цензуралауда Министрліктің белгілі бір шектен тыс өкілеттіктерді пайдаланғанын анықтады және мемлекетке Иэнагаға 400 000 иен өтемақы төлеуді бұйырды.

Шығармалары

Жапония тарихы. Токио: Жапонияның саяхат бюросы, 1964. Ичи Рекиши Гакуша Но Аюми, «Жапонияның өткені, Жапонияның болашағы: бір тарихшының саяхаты» деп аударылған. Ланхам, Мэриленд: Роуман және Литтлфилд, Publishers, 2001. Иенеганың өмірбаяны. Тайхэйё Сенсо. Токио: Иванами Шотен, 1968. 1931 жылдан 1945 жылға дейінгі Тынық мұхиты соғысының себептері мен барысын зерттеуге бағытталған, даулы тарих оқулықтарына қарсы салмақ ретінде жазылған. Аудармасы және әртүрлі атаулары бар: Тынық мұхиты соғысы, 1931–1945: Екінші дүниежүзілік соғыстағы Жапония рөліне қатысты сынды көзқарас. Нью-Йорк: Pantheon Books, 1978. Тынық мұхиты соғысы: Екінші дүниежүзілік соғыс және жапондықтар, 1931–1945. Нью-Йорк: Pantheon Books, 1978. Жапонияның соңғы соғысы: Екінші дүниежүзілік соғыс және жапондықтар, 1931–1945. Канберра: Австралия Ұлттық университетінің баспасы, 1979. Яматоэ. Джон М. Шилдс аудармасы. «Ямато стиліндегі сурет салу» деп аударылады. Нью-Йорк" Weatherhill, 1973. Жапон өнері: мәдени құндылықтар. Ричард Л. Гейдж аударған. Нью-Йорк: Уэзерхилл, 1979.