Кіріспе

Американдық дипломат, педагог және профессор (1910–1990) – американдық профессор және Жапонияны зерттеуші Эдвин Олдфатер Рейшауэр (/r//aɪ//ʃ//aʊ//.//ər/; 15 қазан 1910 – 1 қыркүйек 1990) Гарвард университетінің американдық дипломаты, педагог және профессоры болды. Американдық білім беру миссионерлерінің отбасында Токиода дүниеге келген ол Жапония және Шығыс Азия тарихы мен мәдениеті саласындағы жетекші ғалым атанды. 1939 жылы Кореяны зерттеуші Джордж М. МакКунмен бірлесіп корей тілінің МакКун-Рейшауэр транскрипциясын жасады. Рейшауэр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін АҚШ-тың Шығыс Азия саясатын қалыптастыруға белсенді қатысты. Президент Джон Ф. Кеннеди Рейшауэрді Жапониядағы АҚШ елшісі қызметіне тағайындады, ол 1961 жылдан 1966 жылға дейін бұл қызметте болды. Рейшауэр 1973 жылы Гарвард университетінде Жапония институтын құрды және оның алғашқы директоры болды. Кейіннен институт оның құрметіне аталды.

Ерте өмір және білім

Рейшауэр Жапонияның Токио қаласында Хелен Сидвелл (Олдфазер) мен Август Карл Рейшауэрдің, пресвитериандық білім беру миссионерлерінің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Нитобе Иназо және Ясуи Тетсумен бірге Токио әйелдер христиан университетінің құрылуына көмектесті. Оның анасы Жапонияда алғашқы болып ашылған Жапония саңыраулардың ауызша білім беретін мектебіне негіз салды. Ол және оның кіші інісі Роберт АҚШ-қа колледжге түсу алдында Жапониядағы американдық мектепте оқыды. Екеуі де Азия тану саласында аспирантураны бітірді. Эдвин 1931 жылы Оберлиннен AB академиялық дәрежесін алды. 75 жасқа толған күні Рейшауэр 1931 жылы бітіргеннен кейін өмірлік мақсатының Американың назарын Азияға аудару болғанын айтты. Рейшауэр 1939 жылы Гарвард университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Ол Токио университетінің алғашқы батыс түлегі болған орыс-француз жапонологы Серж Элиссеффтің шәкірті болды. Оның докторлық диссертациясы "Nittō guhō junrei gyōki: Ennin's Diary of His Travels in T'ang China, 838–847" тақырыбында болды, бұл жапон монахы Энниннің Тан әулеті кезінде Қытайдағы саяхаттары туралы зерттеу және аударма еді. Энниннің "Заң іздеу үшін Қытайға жасаған саяхаттар туралы жазбалар" (入唐求法巡礼行記; Орта қытай тілінде: Nyip Dang gjuw pjop zwin léi hæng kì) атты еңбегі классикалық қытай тілінде жазылған. Рейшауэрдің жұмысы аспиранттан күтілетін жоғары деңгейдегі синологиялық білімді көрсетеді.

Соғыс уақытындағы қызмет

1940 жылдың қазан айында Рейшауэр Жапониямен соғыс болу мүмкіндігін сезді. Ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне меморандум жазып, әскери жағдайда қолданылатын жапон жазуын өте аз американдықтар білетінін, ал асығыс қолмен жазылған жапон тілін оқи алатындардың саны да аз екенін көрсетті. Оның ұсынысы – тіл мамандарын алдын ала даярлау үшін жапон тілі мектебін құру болды. Рейшауэрдің ескертуі бекер кетпеді. Ол АҚШ Әскери-теңіз күштерінің лейтенанты (кейін командир) Альберт Хиндмарштің үстеліне жетті, ол жапон тілінде еркін сөйлейтін білікті офицерлердің аз екенімен келісті. Соның нәтижесінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жапон тілі оқу мектебі құрылды, ол соғыстың көп бөлігін Боулдер қаласында (Колорадо штаты) өткізді. 1942 жылдың жазында АҚШ Армиясының Сигнал корпусының сұрауымен Рейшауэр Вирджиния штатындағы Арлингтон-холлда жоғары құпия курс бастады. Арлингтон-холл бұрын әйелдер колледжі болған, бірақ 1942 жылдың маусым айында АҚШ Армиясының Сигналдық барлау қызметіне қарауына өтіп, Англиядағы Блечли Паркі сияқты құпия криптографиялық орталық ретінде жұмыс істеді.

Оқытушылық мансап

Рейшауэр Гарвардта 40 жылдық педагогикалық қызмет атқарды. Ол және Джон Кинг Фэрбанк бірлесіп Шығыс Азия тарихы мен мәдениетіне арналған танымал бакалаврлық курсты жасады. "Далалы егіздіктер" деп аталған бұл курс олардың кең таралған, ықпалды оқулықтарының негізі болды: "Шығыс Азия: Ұлы дәстүр" (1958) және "Шығыс Азия: Қазіргі заманғы өзгерістер" (1965). Рейшауэр зерттеушілерге де, жалпы оқырмандарға да арналған еңбектер жазды, соның ішінде бірнеше басылымда жарық көрген "Жапония: Ұлт тарихы" кітабы бар. Ол Гарвард-Йенчинг институтының директоры және Қашық Шығыс тілдері кафедрасының меңгерушісі болды. 1981 жылы Йенчинг институтындағы қоштасу лекциясына студенттер, факультет қызметкерлері, университет басшылары және Жапониядан келген телеарна өкілдері орын үшін бәсекелестікке түсті. Ол көпшілікпен толған залға: "Есімде болса, мен алғаш келгенде Шығыс Азияны зерттеуге қызығушылық танытқан екі аспирант ғана болды: мен және інім" деді.

Жапониядағы елші

Рейшауэр 1961 жылдың көктемінде президент Джон Ф. Кеннеди тарапынан АҚШ-тың Жапониядағы елшісі болып тағайындалды. Бұл АҚШ-Жапония қарым-қатынасының 1960 жылы Жапонияда АҚШ-Жапония қауіпсіздік шартына қарсы өткен жаппай наразылықтардан кейін төмендеген кезеңімен сәйкес келді. АҚШ-қа оралғаннан кейін Рейшауэр Кеннедидің командасының назарын өзіне аударды, өйткені ол беделді «Foreign Affairs» журналында «Жапониямен үзілген диалог» деген мақала жариялаған еді, онда наразылықтар туралы пікірлерін білдірген. Бұл мақалада Рейшауэр Эйзенхауэр әкімшілігінің наразылықтардың коммунистік қастандық екенін айтуына қарсы шықты. Оның орнына, ол наразылықтардың жапон халқының АҚШ-қа қатысты нақты наразылықтарын көрсеткенін, ал американдық көшбасшылардың жапондық қоғамдық пікір көшбасшыларымен байланыс орнатуға тырыспауы және жапондықтардың алаңдаушылықтарын түсінбеуі салдарынан олар ушыққандығын айтты. Рейшауэр тек шеберлік пен ептілікпен жүргізілген дипломатия ғана осы «үзілген диалогты» жаңартпақ екенін қатысты түрде жеткізді. Шындығында, Мемлекеттік департаменттің шенеуніктері елшінің қабылдаған елімен тығыз байланысқа күдікпен қарады және осы себеппен Рейшауэрдің тағайындалуына қарсы болды. Ол Кеннеди мен жаңа жапон премьер-министрі Хаято Икеда арасындағы саммит өткізуге қолдау көрсетті және оны 1961 жылдың жазында Вашингтонда ұйымдастыруға көмектесті. Тарихшы Ник Капур бұл саммит сәтті аяқталғанын және АҚШ-Жапония одағының өзара сыйластыққа негізделген жаңа бағытқа бұруына әкелгенін айтты. Рейшауэр Кеннедидің Жапонияға сапар шегетін алғашқы АҚШ президенті болуы арқылы оған жауап қайыруды үміттенеді. Кеннеди келісім берді және бастапқы дайындықтар жасалды, бірақ Кеннеди сапарға шығар алдынан қайтыс болды, ал 1964 жылдың басында оның орнына Мемлекеттік хатшы Дин Раск сапар шекті. Рейшауэр сондай-ақ Жапония бойынша халықпен кездесу турына шықты; ол қызмет еткен кезеңінің соңына дейін барлық 47 префектураны аралау мақсатына жетпесе де, олардың 39-ын аралады. Рейшауэрдің жапон халқын баурап алуға жасаған күш-жігерін жапон баспасөздері қалжыңмен «Рейшауэрдің шабуылы» (Raishawā rosen) деп атады (кейде «Кеннеди-Рейшауэрдің шабуылы» деп те аталады). Сонымен қатар, Рейшауэр 1964 жылдың наурыз айында жапон жасы Шиотани Норикадзудың жасаған шабуылынан зардап шекті, бұл көрінеу өлтіруге талпыныс болды. Шиотанидің психикалық ауруларының тарихы бар және ол Меньер ауруынан зардап шекті, бұл ішкі құлақтың бұзылысы. Ол американдық оккупация тарапынан дұрыс күтім көрмегенін сезінді және Рейшауэрді өлтіру арқылы осы мәселеге назар аударуды көздеді. Шабуылшы жалғыз әрекет еткен және ешқандай ұйыммен байланысы болмаған. Оқиғадан кейін Жапонияның Қоғамдық қауіпсіздік министрі отставкаға кетуге мәжбүр болды. Рейшауэрге қан құйылып, жарасынан жазылды, бірақ ауруханада алған қан құйылуы гепатит С вирусымен зарарланған, бұл Рейшауэрге болашақта түрлі ауруларға әкеліп соқтырды және 26 жылдан кейін оның өліміне ықпал етті.

Жеке өмір

Рейшауэр 1935 жылғы 5 шілдеде Токиода (Элинор) Адриенна Дантонға үйленді. Олардың үш баласы болды. Ол 1955 жылы жүрек сырқатынан қайтыс болды. Жазушы Джеймс А. Миченер жесір қалған Рейшауэрді 1955 жылы Токиодағы Шетелдік тілшілер клубында Хару Мацукатамен таныстырды. Олар 1956 жылғы 16 қаңтарда үйленді. Олар еңбек еткен жылдары Токиодағы бір мектепте бірге оқығанын білді. Хару оған жасырын ғашық болғанын мойындады. Олар еңбектерінде берік серік болды. Олар Массачусетс штатының Белмонт қаласындағы үйлерін бірлесіп жобалады. Бүгінде ол Эдвин О. Рейшауэрдің естелік үйі ретінде қолданылады.

Кейінгі өмірі

1973 жылы Рейшауэр Гарвард университетіндегі Жапония институтын құрды және оның алғашқы директоры болды. 1985 жылы 75 жасқа толған кезде оның құрметіне институт Эдвин О. Рейшауэр атындағы Жапон зерттеулері институты деп атау өзгертілді. Рейшауэр сондай-ақ 1985 жылы Джонс Хопкинс университетінің құрамына кіретін Пол Н. Нитц атнамалық халықаралық қатынастар мектебінде Эдвин О. Рейшауэр атындағы Шығыс Азия зерттеулері орталығының ашылуымен де құрметке бөленді. Балтимордағы салтанатты шарада сөз сөйлеген сенатор Джей Рокфеллер, Рейшауэрдің бұрынғы студенттерінің бірі, оны "мұғалімнің нағыз үлгісі, студенттерінің өмірін өзгерте алатын адам" деп сипаттады. Осы шарада Жапония елшісі Набуо Мацунага премьер-министр Ясухиро Накасонеден келген жеке хатты оқыды: "Жапонияны осы деңгейде түсінген басқа адамды мен танымаймын".

АҚШ-тың сыртқы саясатына әсері

Рейшауэр Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Вьетнам соғысы кезінде Жапония мен Азияның қалған бөлігіне қатысты АҚШ-тың сыртқы саясатын жария түрде де, үкіметтік деңгейде де ілгерілетуге атсалысты.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

1942 жылдың 14 қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуына үш жыл қалғанда, Гарвард университетінде Қиыр Шығыс тілдерінен дәріс оқытқан Рейшауэр «Жапонияға қатысты саясат туралы меморандум» жазды. Онда АҚШ-тың Азиядағы соғыстан кейінгі «бейбітшілікті жеңу» мақсатына қалай қол жеткізе алатыны туралы жоспар баяндалған. ХХ ғасырдың соңындағы жапон тарихшысы Такаси Фуджитанидің сөзіне сәйкес, меморандумда «жапон халқына деген үстемдік» және «таза құралдық және манипулятивтік көзқарас» байқалады. «Рейшауэрдің меморандумы: Мото мырза, Хирохито және жапон-американдық сарбаздар» атты мақаласының кіріспе бөлімінде Фуджитани былай деп жазды:
Соғыстың осы ерте кезеңінде Рейшауэр Жапония императорын соғыстан кейінгі «мәңгілік билікке» бағынған режимнің басшысы ретінде сақтап қалуды ұсынды, ол Шығыс Азиядағы АҚШ мүдделеріне қызмет ететін еді. Сондай-ақ, ол жапон-американдықтардың сол уақытқа дейін «тек қана қиындық тудырған» екенін және АҚШ-тың оларды АҚШ әскеріне қабылдау арқылы «пайдалы активке» айналдыра алатынын айтты. Ол жапон-американдық сарбаздардың пропаганда мақсатында пайдалы болатынын, яғни әлемге, әсіресе «сары және қоңыр терілі халықтарға» АҚШ-тың нәсілшіл ел емес екенін көрсету үшін қолданылатынын түсіндірді.

Окинавадағы АҚШ базалары

1996 жылы құпиясы ашылған құпия меморандумда 1965 жылдың 16 шілдесінде Токиода АҚШ-тың жоғары әскери және азаматтық шенеуніктері арасындағы әңгімелердің мәліметтері келтірілген. Ол кезде Жапониядағы АҚШ елшісі қызметін атқарған Рейшауэр АҚШ-тың әскери базаларын сақтап қалу және АҚШ оккупациялаған аралдар Жапонияның егемендігіне қайтарылғаннан кейін Окинаваға ядролық қарулар енгізуді қамтамасыз ету жоспарын ұсынды. Рейшауэр өзінің стратегиясын Жапонияның консервативті үкіметтік партиясы үшін аралдарды қайтарудың символдық саяси маңыздылығына негіздеді, бірақ АҚШ-тың «Жапонияға өз базаларын пайдалануда нақты үн қосуының» қажеті жоқ екенін айтты. Ол: «Егер Жапония ядролық қаруды жапон топырағында, соның ішінде Окинавада қабылдаса және әскери дағдарыс кезінде әскери қолбасшыларымызға аралдарды тиімді бақылауға кепілдік беретін сенімділіктер ұсынса, онда біз «толық егемендік» Жапонияға қайтарылғаннан кейін де аралдардағы базаларымызды сақтай аламыз» деді. Құпия меморандумда Рейшауэрдің Окинавадағы АҚШ әскери присутствиесін жалғастыруға байланысты «ұлтшылдық реакцияны» басуға бағытталған қарсы шаралар туралы ұсынысы да жарияланды. 2010 жылы «'Құпия' 1965 жылғы меморандум Окинавадағы АҚШ базаларын және ядролық қару опцияларын қайтарудан кейін сақтау жоспарларын ашады» деген мақаласында Окинава әдебиеті, тарихы және мәдениеті бойынша автор және лекторы Стив Рабсон былай деп жазды:
blockquote|Окинавадағы «жанжалдар» қаупін азайту үшін Рейшауэр АҚШ-тың көмегін арттыруды, АҚШ база құрылысы үшін тартып алынған жерлердің иелеріне өтемақыны ұлғайту үшін Баға туралы заңды қайта қарауды және жапон туын көтеруге қойылған шектеулерді жеңілдетуді ұсынды. Оның сол кездегі ықпалын дәл өлшеу қиын, бірақ осы үш ұсынымның барлығы АҚШ саясатына айналды. Рейшауэр корей алфавиті Хангульді «кез келген тілде қолданылатын, мүмкін, ең ғылыми жазу жүйесі» деп атады.

Жалпы көздер

Шапин, Эмерсон. "Эдвин Рейшауэр, дипломат және ғалым 79 жасында дүниеден озды", - деп жазды The New York Times. 2 қыркүйек, 1990 жыл. Дептула, Нэнси Монтейт және Майкл М. Хесс. (1996). Эдвин О. Рейшауэрдің Жапон зерттеулері институты: Елу жылдық тарих. Кембридж: Рейшауэр институты, Гарвард университеті. Хаберман, Клайд. "Кітаптар, Шығыс және Батыс: Эдвин О. Рейшауэрдің «Жапония мен Америка арасындағы өмірім»", The New York Times. 20 тамыз, 1986 жыл. Макдауэлл, Эдвин. "Ағылшын тілінде жазылған Жапония туралы маңызды энциклопедия". The New York Times. 11 қазан, 1983 жыл. Паккард, Джордж Р. Эдвин О. Рейшауэр және Жапонияның американдықтар тарапынан ашылуы (Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 2010). Рабсон, Стив. "1965 жылғы құпия хаттамада Окинавадан АҚШ базаларын және ядролық қару опцияларын Окинава қайтарылғаннан кейін де сақтау жоспарлары жазылған", The Asia Pacific Journal, 5 1 10, 1 ақпан, 2010 жыл. Рейшауэр, Эдвин (1986). Жапония мен Америка арасындағы өмірім. Нью-Йорк: Harper & Row. Шулман, Фрэнк Джозеф. (1970). Жапония және Корея: Батыс тілдеріндегі докторлық диссертациялардың түсіндірме библиографиясы, 1877–1969. Лондон: Routledge. Зурндорфер, Харриет Тельма. (1995). Қытай библиографиясы: Қытайдың өткені мен қазіргі тарихына арналған анықтамалық еңбектерге зерттеу нұсқаулығы. Лейден: Brill Publishers. (қатты мұқаба) (Гавай университетінің баспасы, Гонолулу, 1999 ж. қайта басылды). (жұмсақ мұқаба)