Қасиетті Венанций Фортунат: Өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Италиялық әулие епископ, ақын және гимн жазушы (шамамен 530 – 600/609 ж.)

Венанций Гонорий Клементиан Фортунат (530 – 600/609 ж. шамасында), қастерлі Әулие Венанций Фортунат ретінде белгілі (/v//ə/'/n//æ//n//ʃ//ə//s// //f//ɔːr//tj//ə/'/n//eɪ//t//ə//s/), – Меровингтер сарайындағы латын ақыны және гимнограф, сондай-ақ орта ғасырдан бері құрметпен еске алынатын ерте шіркеудің епискобы.

Өмір

Венеций Фортунат 530 және 540 жылдар аралығында Италияның Венето аймағындағы Тревизоға жақын Дуплависте (немесе Дуплавилис) дүниеге келді. Ол Римнің Италияны қайта басып алу кезеңінде өсті, бірақ Фортунаттың балалық шағын қайда өткізгені туралы пікірталас бар. Кейбір тарихшылар, мысалы Д. Тарди, Фортунаттың отбасы Тревизодағы саяси жағдайдың тұрақсыздығына байланысты Феодерик патшаның қайтысынан кейін Аквилеяға көшкенін болжайды. Бұл теорияның себебі Фортунаттың Аквилея епископы Пауыл туралы жылы лебіз білдіргенімен байланысты. Джудит Джордж сияқты басқа ғалымдар оның отбасы ешқашан Аквилеяға көшпегенін, ақын балалық шағы туралы Дуплависті басқа ешқандай жерден көп айтқанын көрсетеді. 550-60 жылдары ол Равеннаға оқуға барды. Мұнда ол римдік үлгіде классикалық білім алды. Оның кейінгі туындылары классикалық латын ақындары Вергилий, Гораций, Овидий, Стаций және Марциал, сондай-ақ христиан ақындары Аратор, Клавдиан және Целий Седулиймен таныс екенін, олардың ықпалында болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Фортунат грек тілін, классикалық грек жазушылары мен философтарын білген болуы мүмкін, өйткені ол поэзиясы мен прозасында оларға және грек сөздеріне сілтеме жасайды. Фортунат 566 жылдың көктемінде Мецке көшті, бәлкім, Меровингтер сарайында ақын болу ниетімен. Оның табысты мансабы осы жерде басталды. Мецке жету үшін ол Италия, Австрия, Германия және Франция сияқты төрт қазіргі елден өтіп, қияң жолмен сапарлады. Фортунат өзінің осы маршруттың екі себебін түсіндіреді. Бірінші себепті сипаттағанда, ол "өзін көшпенді әнші ретінде көрсетеді, оның саяхаты – көптеген оқиғалардың бірі ғана". Екінші себебі діни сипатта, өзінің Vita S. Martini еңбегінде ол бұл маршрутты Турдағы Сент-Мартин қасиетті орнына құлшылық ету үшін, сондай-ақ басқа қасиетті орындарға бару үшін таңдағанын түсіндіреді. Фортунаттың Мецке келуі король Сигиберт пен королева Брунхильданың неке тойымен сәйкес келеді, ал ол осы салтанатта бүкіл сарай үшін мерекелік өлең оқыды. Осы оқиғадан кейін Фортунат көптеген ақсүйектер мен епископтардың қамқорлығына ие болды, олар оған өлең жазуды тапсырды. Мецке келгеннен кейін шамамен бір жыл өткен соң Фортунат Сигиберттің інісі король Хариберттің сарайына Парижге сапарлады және 567 немесе 568 жылы Хариберт қайтыс болғанға дейін сонда қалды. Сигиберт пен Хариберттің інісі Кильперик патшаның тудырған қаупінен Фортунат оңтүстікке, Турға, Сигиберттің жеріне қайтуға мәжбүр болды. Одан ол Пуатьеге барып, Радегундпен танысты. Олар жақын дос болды, Фортунат оның құрметіне және саяси күресін қолдау үшін көптеген өлеңдер жазды. Фортунат Тур мен Пуатьеде тағы бір жақын достық орнатты: 573 жылы Тур епископы болып тағайындалған Григорий Турмен, ол да Фортунатқа қамқорлық жасады. 580 жылы Фортунат Хильпериктің сотында Григорийге тағылған опасыздық айыбынан қорғайтын өлең жазды. Сигиберт пен Хильперик қайтыс болғаннан кейін Фортунат Пуатьедегі Хильдеберт сарайына көшті. Хильдеберт – Сигиберттің ұлы еді. Шамамен 576 жылы ол шіркеуге қабылданды. Ол 599-600 жылдарға дейін сонда болды, содан кейін Пуатье епископы Платонның орнына Пуатье епископы болып тағайындалды. Фортунат VII ғасырдың басында қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін әулие деп есептелді, бірақ ресми түрде қасиетті деп жарияланбады.

Venantius Fortunatus was born between 530 and 540 AD at Duplavis (or Duplavilis), near Treviso in Veneto, Italy. He grew up during the Roman reconquest of Italy, but there is controversy concerning as to where Fortunatus spent his childhood. Some historians, such as D. Tardi, suggest that Fortunatus' family moved to Aquileia because of the turbulent political situation in Treviso after the death of King Theoderic. This theory is suggested because there is evidence of Fortunatus speaking warmly about one of the bishops there, Bishop Paul of Aquileia. Other scholars, such as Judith George, suggest that his family never moved to Aquileia, pointing out that the poet speaks more of Duplavis than any other place regarding his childhood. Sometime in the 550s or 60s, he travelled to Ravenna to study. While there, he was given a classical education, in the Roman style. His later work shows familiarity with not only classical Latin poets such as Virgil, Horace, Ovid, Statius, and Martial, but also Christian poets, including Arator, Claudian, and Coelius Sedulius, and bears their influence. In addition, Fortunatus likely had some knowledge of the Greek language and the classical Greek writers and philosophers, as he makes reference to them and Greek words at times throughout his poetry and prose. Fortunatus eventually moved to Metz in the spring of 566, probably with the specific intention of becoming a poet at the Merovingian Court. It was there his successful career really began. To reach Metz, he took a winding route, passing through four modern countries: Italy, Austria, Germany and France. Fortunatus himself explains two entirely different reasons for this route. Describing the first reason, he "portrays himself in the guise of a wandering minstrel, his journey just one in a series of adventures." The second reason is more religious, explaining in his Vita S. Martini that he took this route to worship at the shrine of St Martin in Tours, visiting other shrines as he went. Fortunatus' arrival in Metz coincides with the marriage of King Sigibert and Queen Brunhild, and at the ceremony he performed a celebration poem for the entire court. After this incident, Fortunatus had many noble patrons, as well as bishops, who wished him to write poetry for them. About a year after he arrived in Metz, Fortunatus travelled to the court of King Charibert, Sigibert's brother, in Paris, and stayed there until Charibert's death in 567 or 568. Due to danger presented by King Chilperic, brother of Sigibert and Charibert, Fortunatus had to move south to Tours, returning to Sigibert's lands. From there, he ventured to Poitiers where he met Radegund. They became close friends, and Fortunatus wrote many poems in her honour and in support of her political campaigns. Fortunatus had made another great friendship in Tours and Poitiers: with Gregory of Tours, who was installed as Bishop of Tours in 573, from whom Fortunatus also received patronage. In 580, Fortunatus wrote a poem defending Gregory against treasonous charges placed upon him at Chilperic's court. After the death of Sigibert, and that of Chilperic, Fortunatus moved to Childebert's court in Poitiers. Childebert was Sigibert's son. Sometime around 576, he was ordained into the church. He stayed there until around the year 599 600, when he was appointed Bishop of Poitiers, to replace Plato, Bishop of Poitiers. Fortunatus died in the early 7th century. He was called a saint after his death, but was never formally canonized.

Шығармалары

Фортунатус католик шіркеуінің литургиясының бір бөлігіне айналған екі өлеңімен танымал: «Pange lingua gloriosi proelium certaminis» («Әй, тіл, даңқты күресті жырла») және кейіннен Әулие Фома Аквинскийдің «Pange Lingua Gloriosi Corporis Mysterium» әнұранына шабыттандырған «Vexilla Regis prodeunt» («Патшалық тулар алға жылжиды»). Ол қасиетті аптада Весперде орындалатын реті. Бұл өлең Шынайы Кресттің үлкен бөлігіне құрмет көрсету үшін жазылған, сондықтан ол қасиетті Кресттің жоғарылату мерекесімен де байланысты. Бұл қасиетті зат Византия императоры Юстин II-нің франктар патшасы Радегундаға, күйеуі Хлотар I қайтыс болғаннан кейін Пуатьеде монастырь құрғаннан кейін жіберілген. Пуатьедегі қалалық кітапханада 6 ғасырлық еңбек бойынша көшірілген 11 ғасырлық Радегунданың өміріне арналған қолжазба сақталады. Венантий Фортунатус латын тілінде он бір поэзия кітабын жазды. Фортунатус поэзиясының маңызды жанры – панегирик. Ол төрт Меровинг патшасына арналған төрт ірі панегирик жазды: Сигиберт пен Брунгильдаға, Харибертке, Хильперикке және II Хильдебертке және Брунгильдаға. Біріншісі, сонымен қатар, Сигиберт пен Брунгильданың некесіне орай Галлиядағы Меровинг сарайына Мецте енуі болды. Бұл классикалық латын ақындарының стилін еске түсіретін, Купидон күйеу мен қалыңдықты қалай біріктіргенін баяндайтын фантастикалық өлең. Екіншісі, Харибертке арналған, оның билігін мақтайды және бұл франк патшасы Рим патшаларының тікелей ұрпағы екенін көрсетеді. Бұл оның заңды билігін білдіреді. Үшіншісі, Хильперик патшаға арналған, келіспеушілікке толы. Хильперик қасарысқан және жартас мінезді билеуші ретінде танымал болды, бірақ осы панегирикте Фортунатус оны мейірімді, жанашыр және кешірімді деп сипаттайды, жылдам үкім шығармайды және тіпті патшаның поэзиясын мақтайды. Бұл өлең Фортунатусқа қамқоршысы және досы Григорий Турскийдің мемлекетке қарсы қылмысқа қатысты сотталуы кезінде оқылды. Кейбір ғалымдар Фортунатус Григорийдің болашағы белгісіз болғандықтан, жаңа қамқоршысын (Хильперик) қанағаттандыруға тырысып жатыр деп болжайды. Алайда, Бреннан мен Джордж сияқты басқа ғалымдар келіспейді, Фортунатус Хильперикке түзету және моральдық өлеңді ұсынып, оған идеалды патша қалай билік ететінін еске салып, солай әрекет етуге итермелегенін айтады. Осылайша, өлең оның досы Григорий Турскийге жасалған тілеу, патшамен ашық келіспеушіліктен сақтану. Фортунатус панегириктер мен басқа да өлеңдер жазды, соның ішінде мақтаулар, еске алулар, епископтар мен достарына арналған жеке өлеңдер, жұбаныш сөздер және, әсіресе, достары Григорий Турский мен Радегунда ұсынған саяси мәселелерді қолдауға арналған өлеңдер. Оның он бір поэзия кітабында барлық өлеңдері хронологиялық және тақырыптық маңыздылығы бойынша реттелген. Мысалы, Құдай туралы өлең патшаға арналған құттықтау сөзінен бұрын, ал ол епископқа арналған еске алудан бұрын келеді. Бұл өлеңдер жинағы оның өмірі туралы жазудың негізгі бастауы болып табылады. Оның өлеңдері латын әдебиетінің дамуында маңызды, өйткені ол латын просодиясы классикалық латынның сандық өлеңінен және ортағасырлық латынның акценттік метрлеріне қарай өзгере бастаған кезде жазды. Оның стиліне кейде Гиберно-латынның әсері байқалады, оның өлеңдерінде кездесетін грек сөздері. Фортунатус жасаған тағы бір маңызды еңбек – «Vita S. Martini». Бұл грек және рим мәдениеттерінің классикалық эпостарын еске түсіретін, бірақ христиандық сілтемелермен және аллюзиялармен толы, Әулие Мартиннің өмірін баяндайтын ұзақ повестьтік өлең. Ол өзінің қамқоршысы, королева Радегунданың өміріне арналған жырды да жазды (бодовиния монахинясы оны аяқтады). Оның әндері 1982 жылғы Епископальдық шіркеу ән кітабында кеңінен қолданылады. Оның әнұранының бірін қазіргі заманғы композитор Рэндалл Джайлс музыкаға қосты. Латын тілінен аударған тағы бір ән («Қош келдің, жақсы таң!», «Ерден-ерге») Пасханы Артур Салливанның музыкасымен тойлайды.

Fortunatus is best known for two poems that have become part of the liturgy of the Catholic Church, the Pange lingua gloriosi proelium certaminis ("Sing, O tongue, of the glorious struggle"), a hymn that later inspired St Thomas Aquinas's Pange Lingua Gloriosi Corporis Mysterium. He also wrote Vexilla Regis prodeunt ("The royal banners forward go"), which is a sequence sung at Vespers during Holy Week. This poem was written in honour of a large piece of the True Cross, which explains its association also with the feast of the Exaltation of the Holy Cross. The relic had been sent from the Byzantine Emperor Justin II to Queen Radegund of the Franks, who after the death of her husband Chlotar I had founded a monastery in Poitiers. The Municipal Library in Poitiers houses an 11th century manuscript on the life of Radegunde, copied from a 6th century account by Fortunatus. Venantius Fortunatus wrote eleven surviving books of poetry in Latin in a diverse group of genres including epitaphs, panegyrics, georgics, consolations, and religious poems. A major genre of Fortunatus' poetry is the panegyric. He wrote four major panegyrics to four Merovingian Kings: Sigibert and Brunhild, Charibert, Chilperic and Childebert II and Brunhild. The first was also his debut into the Merovingian Court in Gaul, at Metz, in honour of the marriage of Sigibert and Brunhild. It is a fanciful poem, telling the story of how the bride and groom were brought together by Cupid, recalling the style of the classical Latin poets. The second, for Charibert, celebrates his rule, and gives the impression that this Frankish king is descended from and succeeded the Roman kings in an unbroken line. This means that he has a legitimate rule. The third, addressed to King Chilperic, is full of controversy. Chilperic was known as a headstrong and hot tempered ruler, however in this panegyric, Fortunatus depicts him as being gracious, compassionate and merciful, never making judgements too quickly, and even praises the king's poetry. The poem was given on the occasion of the trial for treason of Gregory of Tours, Fortunatus' patron and friend. Some scholars have suggested that Fortunatus is simply trying to appease a new patron (Chilperic) because of Gregory's uncertain future. However, other scholars, such as Brennan and George, disagree, postulating that Fortunatus was evoking more of a correctional and moralistic poem towards Chilperic, reminding him how the ideal king ruled, and gently suggesting that he act in that way as well. Thus, the poem becomes a plea for his friend Gregory of Tours, while avoiding an open disagreement with the king. Fortunatus wrote panegyrics and other types of poems, including praise, eulogies, personal poems to bishops and friends alike, consolations and poems in support of political issues, particularly those presented by his friends Gregory of Tours and Radegunde. His eleven books of poetry contain his surviving poems, all ordered chronologically and by importance of subject. For instance, a poem about God will come before the panegyric to a king, which will come before a eulogy to a bishop. This collection of poems is the main primary source for writing about his life. His verse is important in the development of later Latin literature, largely because he wrote at a time when Latin prosody was moving away from the quantitative verse of classical Latin and towards the accentual meters of medieval Latin. His style sometimes suggests the influence of Hiberno Latin, in learned Greek coinages that occasionally appear in his poems. Fortunatus' other major work was Vita S. Martini It is a long narrative poem, reminiscent of the classical epics of Greek and Roman cultures but replete with Christian references and allusions, depicting the life of Saint Martin. He also wrote a verse hagiography of his patron Queen Radegund (continued by the nun Baudovinia). His hymns are used extensively in the Hymnal 1982 of the Episcopal Church. One of his hymns was set to music by the modern composer Randall Giles. Another hymn as translated from the Latin (Welcome, happy morning! age to age shall say) celebrates Easter with music by Sir Arthur Sullivan.

Тиімділігі мен үлесі

Өз заманында Фортунатус латын поэзиясына деген үлкен қоғамдық қажеттілікті қанағаттандырды. Ол сол кездегі ең белгілі ақындардың бірі болды және Галлияға келгеннен бастап өмірінің соңына дейін патшалармен, епископтармен, ақсүйектермен және әйелдермен көптеген келісімдер жасады, тапсырыстар алды және хат алмасты. Ол өлеңдерін қоғамда жоғарылау үшін, көбінесе Радегунде немесе Григорий ойластырған саяси идеяларды насихаттау үшін және жеке ойлары мен хабарларын жеткізу үшін пайдаланды. Ол шебер сөз қолданушы болды және шіркеуді қолдауымен, сондай-ақ франк патшалығының римдік бейімділіктерін жақтайтындықтан, өмірі бойы көптеген таныстарының құрметіне ие болды. Қазіргі заман тұрғысынан алғанда, Фортунатус Меровингтер сарайының әлеміне тағы бір терезе ашады. Бұл кезеңнің көп бөлігінде осы тақырыптағы жалғыз сенімді дерек көзі – Григорий Турскийдің тарихы, бірақ Григорийдің өзінің саяси және жеке мақсаттары болғаны мәлім болғандықтан, оның баяндамаларының объективтілігі кейде күмәнді болады. Фортунатус жазған оқиғаларды және жағдайлардың шындығын әшекейлеуге немесе тіпті қысым көрсетуге бейім болғанымен, оның классикалық әшекейлеулері болсын, Сигибертке арналған некелік мақтауы болсын, немесе жаман патшаны түзету үшін идеалды билеушінің қасиеттерін еске түсіруі болсын, болжамды шындық элементі бар. Осылайша ол сарайда болып жатқан барлық оқиғаларға басқаша көзқарас ұсынады, бұл кейде Григорийдің баяндамасынан өзгеше болады. Оның шығармалары музыкаға қойылды, және олардың өзі көрнекті өнер туындыларына айналды. Антон Брукнер "Vexilla Regis" әніне негізделген мотет жазды, ал Кнут Ништедт "O Crux Splendidior" шығармасын хор үшін өңдеді.