Кіріспе

Адам немесе жануардың басқа біреудің әрекеттерін бақылап, қайталауы – адам мен жануарлардың мінез-құлқы. Еліктеу (лат. imitatio – "көшіру, еліктеу") – бір адамның екінші адамның әрекеттерін бақылап, қайталау арқылы іс-әрекет ететін мінез-құлық. Еліктеу – дәстүрлердің қалыптасуына және нәтижесінде біздің мәдениетімізге әкелетін бір түр. Ол ақпаратты (әрекеттер, әдет-ғұрыптар және т.б.) генетикалық мұрагерлікке мұқтаждық болмай, жеке адамдар арасында және ұрпақтан-ұрпаққа беруге мүмкіндік береді. "Еліктеу" сөзі жануарларды оқытудан саясатқа дейін көптеген жағдайларда қолданылуы мүмкін. Бұл термин көбінесе саналы мінез-құлықты білдіреді; санасыз еліктеу "айналану" деп аталады.

Антропология және әлеуметтік ғылымдар

Антропологияда кейбір теориялар барлық мәдениеттердің бірнеше түпнұсқа мәдениеттерден немесе географиялық жағынан әсерлесетін бірнеше мәдениеттерден идеяларды еліктейтінін айтады. Эволюциялық диффузия теориясы мәдениеттер бір-біріне әсер етеді, бірақ ұқсас идеялар оқшауланған жағдайда да пайда болуы мүмкін деп санайды. Ғалымдар мен танымал авторлар адамдардың еліктеу қабілеті жануарлар арасында бірегей екенін жиі айтады. Алайда, бұл пікір жануарлардағы әлеуметтік оқыну және еліктеу қабілеттерін байқаған ғылыми зерттеулермен күмәндандырылды. Психолог Кеннет Кей көрсеткендей, нәрестелердің ересектердің дыбыстарын немесе қимылдарын қайталау қабілеті, көптеген рет кезегімен өзара әрекеттесу процесіне байланысты, онда ересектердің инстинктивті мінез-құлқы нәрестеге қарағанда кем рөл атқармайды. Бұл авторлар эволюцияның еліктеу қабілетін пайдалы деп таңдағанын болжамдайды, себебі осы қабілеті жоғары дамығандарда құрал жасау және тіл сияқты көптеген үйренген мінез-құлықтардың қоры болады. Дегенмен, зерттеулер еліктеу мінез-құлқы мен басқа да әлеуметтік оқыну процестері тек көпшілікте болғанда немесе әлеуметтік емес оқыну процестерімен бірге іске қосылады екенін көрсетеді: еліктеудің артық болуы адамдарды тиімсіз стратегияларды және эволюциялық тұрғыдан бейімделуге келмейтін мінез-құлықтарды ұжымдық түрде көшіруге алып келеді, соның салдарынан жаңа ортаға бейімделуді қажет ететін жағдайларда икемділік төмендейді. Зерттеулер әлеуметтік еліктеудің жаңа ортада білім алуға және әлеуметтік емес оқынудың жылдам әрі тиімдірек болатын жағдайларда кедергі келтіретінін көрсетіп тұр. 20 ғасырдың ортасында әлеуметтік ғалымдар адамдардың идеяларды неге және қалай еліктейтінін зерттеуді бастады. Эверетт Роджерс инновациялық диффузияны зерттеуде алғашқы қадам жасады, идеяларды қабылдау факторларын және қабылдаушылардың ерекшеліктерін анықтады. Еліктеу механизмдері адамның ұжымдық мінез-құлқының аналитикалық және эмпирикалық модельдерінде маңызды рөл атқарады.

Нейробиологиялық ғылым

Адамдар қозғалыстарды, іс-әрекеттерді, дағдыларды, мінез-құлықты, ым-ишараларды, пантомималарды, еліктеуді, дауыстықтарды, дыбыстарды, сөйлеуді және тағы да басқаларын еліктей алады. Миымызда белгілі бір "еліктеу жүйелері" бар екендігі Хьюго Карл Липманнан бастау алған ежелгі неврологиялық білім. Липманның 1908 жылғы "Das hierarchische Modell der Handlungsplanung" (әрекет жоспарлаудың иерархиялық моделі) моделі әлі де қолданыста. Функцияның милық локализациясын зерттегенде Липман жоспарланған немесе бұйрық берілген әрекеттер мидың басым жарты шарының тегіс қабығында, сондай-ақ алдыңғы бөлігінде дайындалады деп болжады. Оның ең маңызды жаңалықтарының бірі – мидың осы аймақтарында зақымданулары бар науқастарды жан-жақты зерттегенде, ол науқастардың (басқа нәрселермен қатар) еліктеу қабілетін жоғалтқанын анықтады. Ол "апраксия" терминін енгізіп, идеялық және идеомоторлық апраксияны ажыратты. Айналы нейронның табылуы осы негізгі және кең классикалық неврологиялық білімдер аясында қарастырылуы керек. Көзік нейрондары алғаш рет макактарда табылса да, олардың адамдарда да болуы мүмкін. Функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) арқылы адам миын зерттеулер төменгі фронтальді қабықша мен төменгі тегіс қабықшадағы аймақтардың желісін көрсетті, олар әдетте еліктеу тапсырмалары кезінде белсенді болады. Бұл аймақтарда макак маймылдарындағыдай айналы нейрондар бар деген болжам бар. Алайда, макактардың жабайы табиғатта бір-бірін ерікті түрде еліктеуі белгісіз. Невролог В. С. Рамачандран айналы нейрондардың эволюциясы адамның тіл сияқты күрделі дағдыларды меңгеруде маңызды рөл атқарды деп санайды және айналы нейрондардың табылуын нейроғылымдағы маңызды жетістік деп есептейді. Дегенмен, айналы нейронның белсенділігі эмпатия немесе еліктеу арқылы оқыту сияқты танымдық функцияларға қатысы бар деген теорияны тікелей қолдайтын дәлелдер жеткіліксіз. Дельфиндер аң аулау және басқа да дағдыларды үйрену үшін еліктеуді қолданады деген мәліметтер жинақталуда. Жапондық маймылдар адамдар картоп жуғаннан кейін өздігінен картоп жууды бастағандарын байқаған.

Көзікше нейрондар жүйесі

Адамдар басқалардың мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін еліктегенде, мидың нақты бөліктері мен жүйке жүйелерінің қай жерде белсендірілетінін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді, соның нәтижесінде айналысқан нейрондық жүйе табылды. Бұл жүйе адамға басқалардың іс-әрекетін байқап, содан кейін қайталауға мүмкіндік береді. Айналысқан нейрондар – макака миының қозғалысқа дайындық және тоқпандық аймақтарындағы жасушалар. Олар жануар мақсатқа бағытталған әрекет орындағанда және басқалар осы әрекетті орындағанда белсенді болады. Деректер көрсетіп тұрғандай, айналысқан нейрондық жүйе адамдарға басқалардың ниеттерін және сезімдерін түсінуге де көмектеседі. Айналысқан нейрондық жүйенің бұзылуы аутизмнің әлеуметтік дамудағы кемшіліктерімен байланысты болуы мүмкін. Аутизммен ауыратын балалардың, қалыпты дамыған балалармен салыстырғанда, бет әлпетінен сезімдерді байқағанда немесе еліктегенде, алдыңғы айналысқан нейрондық жүйе аймағындағы белсенділік төмендеуі байқалды. Әрине, аурудың салдары қаншалықты ауыр болса, айналысқан нейрондық жүйедегі белсенділік соғұрлым төмен болады. Қазіргі даудың бір бөлігі анықтамаларға байланысты. Торндайк «көріп орындау арқылы әрекетті үйрену» деген терминді қолданады. Оның екі үлкен кемшілігі бар: біріншіден, «көріп» деген сөзді пайдалану арқылы ол еліктеуді көру қабілетімен шектейді және, мысалы, дауыстық еліктеуді жоққа шығарады. Екіншіден, ол сондай-ақ, көптеген ғалымдар байқау арқылы оқынудың жеке түрлері деп атайтын алғашқы әсер, жұқпалы мінез-құлық және әлеуметтік жеңілдету сияқты механизмдерді де қамтиды. Торп еліктеуді «жаңа немесе әдеттен тыс әрекетті немесе сөзді қайталау немесе инстинктке қарсы әрекетті қайталау» деп анықтауды ұсынды. Бұл анықтама көптеген ғалымдарға ұнайды, бірақ «жаңа» терминін қаншалықты қатаң түсіну керек және орындалған әрекеттің көрсетілген нұсқасына қаншалықты сәйкес болуы керек деген сұрақтар туындайды. Хейс және Хейс (1952) «менің істегенімді қайтала» әдісін қолданып, оқытылған шимпанзе «Вики»-нің еліктеу қабілеттерін көрсетті. Олардың зерттеуі субъектілердің жауаптарын субъективті түсіндіргені үшін көп рет сынға түсті. Бұл зерттеудің қайталануы зерттеушілер мен үлгілер арасындағы сәйкестік деңгейінің әлдеқайда төмен екенін көрсетті. Дегенмен, көшірудің дәлдігіне бағытталған еліктеу зерттеулері Воэкл мен Губердің зерттеуінен жаңа күш алды. Олар үлгі және бақылаушы маймылдардың қозғалыс траекторияларын талдап, олардың қозғалыс үлгілерінде жоғары сәйкестік деңгейін тапты. Осы зерттеулермен қатар, салыстырмалы психологтар әр түрлі тәсілдермен қолданылатын құралдар мен аппараттарды ұсынды. Хейес және оның әріптестері егеуқырларда еліктеудің дәлелдерін келтірді, олар өздерінің үлгілерімен бірдей бағытта рычагты итерді, бірақ кейіннен олар бастапқы орнатудағы әдістемелік проблемаларға байланысты өздерінің талаптарын кері қайтарып алды. Солға немесе оңға итеруден гөрі, сынақ парадигмасын еріктірек ету үшін, Кустанс және оның әріптестері «жасанды жеміс» парадигмасын енгізді, онда кішкентай затты ішіндегі тамақты алу үшін әр түрлі жолдармен ашуға болады – қатты қабықшалы жемістен айырмашылығы жоқ. Осы парадигманы пайдаланып, ғалымдар маймылдар мен гориллерде еліктеудің дәлелдерін келтірді. Мұндай құралдарды (немесе аппараттарды) пайдалану зерттеулерінде мәселе бар: жануарлар осындай зерттеулерде нақты мінез-құлық үлгілерін (яғни іс-әрекеттерді) үйренуі мүмкін емес. Оның орнына олар қоршаған ортадағы кейбір әсерлер туралы (мысалы, құралдың қалай қозғалатыны немесе аппараттың қалай жұмыс істейтіні) білуі мүмкін. Бұл іс-әрекеттерге емес, нәтижелерге бағытталған байқау арқылы оқыну түрі эмуляция деп аталады (Эмуляция (байқау арқылы оқыну) қараңыз). Карл Циммердің мақаласында ол Дерек Лайонстың адам эволюциясына бағытталған зерттеуін қарастырды, онда ол шимпанзелерді зерттеді. Ол шимпанзеге қораптан тамақ алуды үйретумен бастады. Шимпанзе тез арада түсініп, ғалымның дәл солай істегенін қайталады. Олар шимпанзелердің миы адамның миы сияқты жұмыс істейтінін көргісі келді, сондықтан олар 16 баламен бірдей тәжірибе жасады, олар дәл сол әдісті қолданды. Балалар оны қалай жасағанын көрген соң, олар дәл сол қадамдарды орындады.

Жануарларда еліктеу

Жануарлардағы еліктеу – әлеуметтік оқыту саласындағы зерттеу, онда жануарлардың оқу мінез-құлқы, әсіресе жануарлардың еліктеу арқылы қалай үйреніп, бейімделетіні байқалады. Этологтар жануарлардағы еліктеуді өз тегінен белгілі бір мінез-құлықты үйрену арқылы жіктеуге болады. Нақтырақ айтқанда, мұндай мінез-құлықтар көбінесе түрге тән және күрделі болуы мүмкін, сондай-ақ жеке тұлғаның тіршілік етуіне пайдалы болуы мүмкін. Торп нағыз еліктеуді «жаңа немесе әдеттегіден тыс қиын әрекеттің немесе сөздің көшірмесі, немесе инстинкттік бейімділігі жоқ әрекет» деп анықтайды, бұл еліктеуді ойсыз қайталау ретінде бейнелеу үшін көп пікірталас тудырады. Маймылдар, құстар және әсіресе жапон бақаларымен жүргізілген тәжірибелер еліктеу мінез-құлқына оң нәтижелер берді, бұл жасырылған мінез-құлықты еліктеуді көрсетті. Яғни, кез келген мінез-құлықты қайта жасайтын кодтар бізде бар, ал оны бақылау оның көшірмесін жасауға әкеледі. Альберт Бандураның «әлеуметтік-когнитивтік теориясы» трансформациялық теорияның бір мысалы. Ассоциативтік, немесе кейде «үйлесімділік» деп аталатын теориялар, белгілі бір мінез-құлықты көрсету үшін қажетті ақпарат біздің ішкі әлемімізден емес, тек қоршаған ортамыздан және тәжірибемізден келеді деп болжайды. Екіншіден, приматологтар мен салыстырмалы психологтар жануарларда еліктеу арқылы нағыз оқынуды көрсететін маңызды дәлелдер тапты. Бұл баланың дамуының маңызды кезеңі, өйткені бала символдық ойлауды бастайды, мінез-құлықты әрекеттермен байланыстырады, осылайша оны одан әрі символдық ойлауды дамытуға дайындайды. Еліктеу арқылы оқыну сонымен қатар тіл, ойын және бірлескен назар сияқты когнитивтік және әлеуметтік қарым-қатынас мінез-құлықтарының дамуында маңызды рөл атқарады. Еліктеу оқыту және әлеуметтік функция ретінде қызмет етеді, өйткені жаңа дағдылар мен білімдер алынады, ал қарым-қатынас дағдылары әлеуметтік және эмоционалдық алмасуларда өзара әрекеттесу арқылы жақсарады. Алайда, «аутизм синдромы бар балаларда басқа да әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларының нашарлауымен байланысты еліктеуде айқын кемшіліктер байқалады». Аутизм синдромы бар балаларға көмектесу үшін өзара еліктеу жаттығуы (RIT) қолданылады. Бұл балалардың ойын кезінде еліктеудің әлеуметтік пайдасын үйренуге көмектесетін табиғи еліктеу араласуы, баланың жауап беруін және еліктеу тілін арттыру арқылы жүзеге асырылады. Алайда, егер еліктеу басқалар тарапынан қабылданбаса және мақұлданбаса, онда мінез-құлық әлсірейді. Табиғи түрде балалардың әрекеттері мен мінез-құлықтарына әсер ететін көптеген түрлі адамдармен қоршалған, соның ішінде ата-аналар, отбасы мүшелері, ұстаздар, сыныптастар және тіпті телебағдарламалардағы кейіпкерлер бар. Осылайша байқалатын әр түрлі жеке тұлғалар үлгілер деп аталады. Сол МакЛеодтың айтуынша, «осы үлгілер еркек және әйел мінез-құлығының мысалдарымен қамтамасыз етеді, оларды бақылап, еліктеуге болады». Гергели, Беккеринг және Кирали (2002) нәрестелер тек мақсатты ғана емес, сонымен қатар олар еліктеуге тырысатын адамның ниеттерін де түсінеді деп санайды, бұл Томаселло, Карпентер және басқалар сипаттаған «ұтымды еліктеу» болып табылады. Мысалы, Майами университетінің медициналық мектебінің Бала даму орталығында жүргізілген зерттеуде 74 жаңа туған нәресте (орташа жасы 36 сағат) күлімсіреуге, жиырылуға, ауызды және көзді кең ашуға қабілеттіліктерін тексеру үшін сынақтан өтті. Бақылаушы эксперимент жүргізушінің артында тұрды (осылайша ол эксперимент жүргізушінің қандай мимика жасап жатқанын көре алмады) және тек нәрестелердің мимикасын бақылап, олардың нәтижелерін жазды. Тек нәрестелердің бет-әлпетіне қарап, бақылаушы эксперимент жүргізушінің балаға қандай мимиканы көрсеткенін дұрыс болжауға көбірек мүмкіндік алды. Нәтижелер есептелгеннен кейін, «зерттеушілер нәрестелердің көрген бет-әлпетін осы бет-әлпетке сәйкес қозғалыстар жасаудан туындаған бұлшық еттерінің сезімімен салыстыра білуге табиғи қабілеті бар екендігіне көз жеткізді». Шамамен сегіз айлық шақта нәрестелер бала күтімімен айналысатын мамандардың «торпақтап алу» және «көзіңді жап» ойындарындағы қозғалыстарын еліктей бастайды, сондай-ақ қолдарын шапалақтау немесе қуыршақтың арқасын сылау сияқты таныс қимылдарды еліктейді. Шамамен 18 айлық шақта нәрестелер ересектердің телефонды сөмкеден алып, «сәлем» деу, балаға арналған сыпырғышпен сыпыру сияқты қарапайым әрекеттерін еліктей бастайды, сондай-ақ ойыншық балғаны қолдануды еліктейді.

Жасөспірімдер

30–36 айға толған кезде балалар ата-аналарын еліктеп, жұмысқа және мектепке дайындалып жатқандай қимыл-қозғалыс жасай бастайды және ересектердің айтқан соңғы сөздерін қайталайды. Мысалы, біреу "Бұл – кесе" десе, бала "кесе" немесе "бір кесе" деп айтуы мүмкін. Олар отбасы мүшелерінің қалай сөйлейтінін де еліктейді, соның ішінде сол адамдардың қолданатын ым-ишараларын мен сөздерін де қайталайды. Мысалы, әкесі "Анасы кетіп қалды, сау болыңыз" десе, бала "Анасы, сау болыңыз" дейді. Кішкентай балалар ата-аналарын еліктеуді және көмектесуді жақсы көреді; еліктеу балаларға үйренуге көмектеседі және олардың тәжірибесінен берік әсерлер қалады. 12–36 айлық балалар көру арқылы емес, іс-әрекет арқылы үйренеді, сондықтан жақсы үлгі болу және оларға қарапайым тапсырмаларды көрсету ұсынылады, мысалы, шұлық кию немесе қасық ұстау. Duke университетінің даму психологы Кэрол Экерман кішкентай балалардың бір-бірін еліктеуін зерттеді және 2 жастағы балалар бір-бірімен байланысу үшін еліктеу ойындарына қатысатынын анықтады. Мұны бір мәдениеттің ішінде де, әртүрлі мәдениеттерде де кездестіруге болады. Экерман анықтаған 3 жалпы еліктеу үлгісі: өзара еліктеу, "жетекшіге ер" және "жетекшілікке ер". Кеннет Кейдің еліктеудің "оқушылық" теориясы басқа авторлардың оның дамуы туралы жасаған болжамдарын жоққа шығарды. Оның зерттеулері еліктеудің жеке даму бағыты бар бір ғана қарапайым дағдысы жоқ екенін көрсетті. Өзгеріске ұшырайтын нәрсе – еліктелетін мінез-құлықтың түрі. Сәбилік шақтағы маңызды міндет – белгілерді пайдаланудың жоғары деңгейлерін кезең-кезеңмен еліктеу, содан кейін символдарға қол жеткізу. Бұл процесте ата-аналардың басты рөлі – баланың назарын аударатын және оның еліктеу әрекеттерін ұйымдастыратын, ыңғайлы жағдайлар жасап, көрнекті үлгілер ұсыну.

Жыныстық және жас ерекшеліктері

Еліктеу және еліктеу мінез-құлқы барлық адамдарда бірдей және бірқалыпты түрде көрінбейді; кейбір адамдар басқаларына қарағанда еліктелген ақпаратқа көбірек сүйенеді. Еліктеу шала жастағы балалардың танымдық оқуында өте пайдалы болғанымен, зерттеулер еліктеу кезінде жыныс және жас арасында айырмашылықтар бар екенін көрсетті. 2–3 жастағы балалардың еліктеуін бағауға арналған зерттеулер көрсеткендей, белгілі бір жағдайларда «2 жастағы балалар 3 жастағыларға қарағанда моторикалық еліктеуді көбірек көрсетсе, 3 жастағы балалар 2 жастағыларға қарағанда сөздік еліктеуді көбірек көрсеткен. Ұлдар қыздарға қарағанда моторикалық еліктеуді көбірек көрсеткен». Балалардың еліктеуіндегі жыныс арасындағы айырмашылықтар туралы ең көп дау тудырған зерттеулерді атақты психолог Бандураның «бобо қуыршағы» экспериментінен асып түседі. Эксперименттің мақсаты – шала жастағы балалар агрессивті және агрессивті емес ересектердің ықпалында болғанда не болатынын анылау, балалар ересектердің мінез-құлқына еліктейтінін және егер солай болса, қай жыныстың агрессивті ересектерді еліктеуі мүмкін екенін білу болды. Эксперименттің басында Бандураның бірнеше болжамдары расталды. Зорлық-зомбылық көрген балалар ересек адам қатысусыз болғанда оның әрекеттерін еліктейді, ал қарама-қарсы жыныстағы ересек адамның агрессивті әрекетін көрген ұлдар, зорлық-зомбылық жасаған ер адамды көргендерге қарағанда зорлық-зомбылық жасауға көбірек бейім. Шындығында, «зорлық-зомбылықпен әрекет ететін ер адамды көрген ұлдар, агрессивті әрекет ететін әйелді көргендерге қарағанда күштірек әсерге ие болды». Бір қызықты байқау – ұлдар физикалық зорлық-зомбылық әрекеттерін еліктеуге бейім болса, қыздар сөздік зорлық-зомбылық әрекеттерін еліктеуге бейім.

Теріс имитация

Еліктеу нәресте әлемді қабылдау жолында маңызды рөл атқарады. Баланың түсінігінің көп бөлігі еліктеу арқылы қалыптасады, себебі сөздік дағдысы жетілмеген кезеңде еліктеу – қарым-қатынас құралы болып табылады. Осы арқылы бала әлеммен байланысады және өсе келе жаңа білімдерге қол жеткізеді. Сондықтан ата-аналардың өздерінің кішкентай балаларының алдындағы мінез-құлқына ерекше назар қоюлары қажет. Еліктеу – баланың қоғамдағы қалыпты әрекеттерді бекіту немесе жоққа шығару тәсілі. Ыдыс жуу, үйді жинау, шаруашылық жұмыстар жасау сияқты іс-әрекеттерді балаларыңыздың еліктеуін қалаған жөн. Ал жаман әрекеттерді еліктеу – кішкентай балалар үшін жат емес. Егер бала ұрыс-керіс, зорлық-зомбылық көрсе, ол оны өзінің әлеміндегі қалыпты жағдай деп қабылдауы мүмкін, себебі еліктеу – «нәрестелердің әлем туралы түсініктерін қалыптастыруға көмектесетін ой қызметі». Демек, ата-аналар балаларының алдында айтқандарына және істегендеріне сақтықпен қарауы керек.

Аутизм

Аутизммен ауыратын балалар еліктеу дағдыларында айқын кемістіктерді көрсетеді. Еліктеуге қатысты мәселелер аутизммен ауыратын балаларды 2 жастан бастап, тіпті ересек шақта да басқа даму бұзылыстары бар балалардан ажыратады. Аутизммен ауыратын балаларда еліктеуде елеулі жетіспеушіліктер бар, олар басқа әлеуметтік байланыс дағдыларының нашарлауымен байланысты. Еліктеу осы байланыстарды тікелей қамтамасыз ете ме, әлде олар еліктеу дағдыларын бағалауда көрінетін басқа даму айнымалыларына байланысты ма, әлі белгісіз. Бұл еліктеу қабілетінің төмендеуі экспрессивті әлеуметтік мінез-құлық қабілетіне әсер етпейді, тек осы әлеуметтік мінез-құлықты түсінуге ғана әсер етеді дегенді білдіреді. Егер әлеуметтік байланыс аз немесе еліктеуді қажет етпесе, әлеуметтік байланысқа кері әсер тимейді. Аутизммен ауыратын балаларда әдеттегі әлеуметтік байланысты түсінуде қиындықтар тууы мүмкін, себебі оларда туа біткен әлеуметтік кемшіліктер жоқ, бірақ өзара түсіністікке әсер ететін байланыс стилінің айырмашылықтары бар. Аутистік адамдар аналитикалық, когнитивтік және визуалды қабылдау қабілетінің жоғары екендігі де көрсетілген, бұл олардың басқалардың әрекеттерін байқауда ешқандай кемшіліктері жоқ екенін, бірақ оларды аналитикалық түсінбегендіктен еліктемеуге шешім қабылдауы мүмкін екенін көрсетеді. 2016 жылғы зерттеу көрсеткендей, айналысқан нейрондық жүйеге байланысты еріксіз, спонтанды бет мимикасы аутизммен ауыратын адамдарда сақталған, бұл бұрынғы зерттеулермен қайшы келеді және айналысқан нейрондық жүйенің аутистік адамдарда туа біткен бұзылысы емес екенін көрсетеді.

Автоматты түрде еліктеу

Автоматты еліктеу стимул берілген кезде өте жылдам болады. Еліктеу визуалды стимулмен командаларды сәйкестіре алады (үйлесімді) немесе сәйкестіре алмайды (үйлесімсіз). Мысалы: "Симон айтады" - балалармен ойналатын ойын, онда олар ересектердің бұйрықтарын орындауға үйретіледі. Бұл ойында ересектер командалар береді және қимылдар көрсетеді; берілген командалар орындалатын қимылға сәйкес келуі мүмкін немесе сәйкес келмейді. Дұрыс қимылды жасайтын ересекті еліктеген балалар ойында қалады. Бұйрықты дұрыс орындамаған балалар ойыннан шығады, және осы кезде баланың автоматты еліктеуі орын алады. Психологиялық тұрғыдан алғанда, баланың назарына түскен визуалды стимул команданы еліктеуден гөрі жылдам еліктеледі. Сонымен қатар, үйлесімді жағдайларда жауап беру уақыты үйлесімсіз жағдайларға қарағанда жылдам болды. Балалар күн сайын көптеген адамдармен қарым-қатынаста болады. Ата-аналары оларға үлкен әсер етеді, әдетте балалар ата-аналарының не істегенін көріп үйренеді. Осы мақалада баланың анасы еденді сыпырып жатқанын көріп, көп ұзамай оны үйреніп, анасына еліктей бастағаны анықталды. Балалардың еліктеуі, шын мәнінде, ата-анасының немесе қамқоршысының тікелей нұсқауысыз өздерін-өздері үйретуіне мүмкіндік береді. Кішкентай балалар үй ойнауды жақсы көреді. Олар бұл ойынды теледидардан, мектептен немесе үйде көріп үйренеді және оны өздері көргендей ойнайды. Балалар ата-аналарына немесе отбасының басқа мүшелеріне еліктейді. Мақалада олар күнделікті өмірде көріп жүрген нәрселерді оңай қабылдай алады делінген.

Көбірек еліктеу

Шамадан тыс еліктеу – "кішкентай балалардың ересек үлгісінің барлық әрекеттерін, тіпті қолдағы тапсырма үшін маңызсыз компоненттерді де көшіруге бейімділігі". Осы адам және мәдениеттер аралық құбылысқа сәйкес, бала ересек адамның қасақана әрекетін себептік мағыналы деп автоматты түрде қадағалайды, тіпті бала оның орындалуының қажет еместігін көрсететін дәлелдерді байқаса да. Шамадан тыс еліктеу "адам мәдениетін тарату үшін өте маңызды болуы мүмкін" деп ұсынылған. Lyons және басқалардың (2007) жүргізген тәжірибелері педагогикалық белгілер болғанда балалардың қадам сайын, көптеген қажетсіз қадамдарды қоса алғанда, еліктеуге бейім екенін көрсетті; педагогикалық белгілер болмағанда балалар осы пайдасыз қадамдарды жай ғана жіберіп алады. Дегенмен, тағы бір зерттеу балалардың "жаппай еліктеуге" ғана емес, ересектер сияқты қажетсіз әрекетті көшіру керек пе, жоқ па, дегенді де саралап біле алатынын көрсетеді. Ересектердің көрсетілімдерінің барлығы бірдей болса, олар жаңа процеске қосымша, бірақ қажетсіз қадамдарды еліктеуі мүмкін. Алайда, ересектердің төртеуінің біреуі жақсырақ техниканы көрсеткен жағдайда, Эванс, Карпентер және басқалар сипаттағандай, олардың тек 40% ғана қосымша қадамды көшірді. Балалардың еліктеуі таңдамалы, бұл "іріктеулі еліктеу" деп те аталады. Зерттеулер балалар үлкен, бәсекеге қабілетті және сенімді адамдарға еліктеуге бейім екенін көрсетті.

Келесіге ауыстырылды

Пиаже кейінге қалдырылған еліктеу терминін енгізіп, оның баланың "басқалардың атқаратын әрекеттерінің ақыл-ой бейнелерін жасау" қабілетінің арқасында пайда болатынын айтты. 9 (сөз алдындағы кезең) мен 16 ай (сөздік кезең) аралығында стандартты нысандарға қатысты кейінге қалдырылған еліктеудің нәтижелері бір бойлық зерттеуде қатысушылардың мақсатты әрекетті аяқтау қабілетін тексеру кезінде тұрақты болды, 9 айда жоғары нәтиже көрсеткендер 16 айда да солай болды. 9 айлық кезеңдегі қимыл-қозғалыс дамуы 16 айлық сөйлеу қабілетімен байланысты болды. Зерттеушілер қазір ертедегі кейінге қалдырылған еліктеу қабілеті ертедегі жария жадының белгісі екенін, сондай-ақ сөйлеу дамуының болжауы екенін санайды.