Кіріспе

1314 жылғы бірінші Шотландия Тәуелсіздік соғысындағы шайқас

Баннокберн шайқасы (Blàr Allt nam Bànag немесе Blàr Allt a' Bhonnaich) 1314 жылғы 23-24 маусымда Шотландия королі Роберт Брюстің әскері мен Англия королі Эдуард II әскері арасында Шотландия Тәуелсіздігінің бірінші соғысы барысында болды. Бұл Роберт Брюс үшін шешуші жеңіс болды және соғыстың маңызды бетбұрыс нүктесіне айналды, ол 14 жылдан кейін Эдинбург-Нортгемптон шарты арқылы Шотландияның тәуелсіздігінің қайта орнатылуымен аяқталды. Осы себепті Баннокберн шайқасы Шотландия тарихындағы маңызды оқиға ретінде қарастырылады. Король Эдуард II, Брюс 1313 жылы құлатылған шотланд королі Джон Баллиолға адал болғандардың барлығын өз патшасы деп мойындауларын немесе жерлерін жоғалтуларын талап еткеннен кейін Шотландияға шабуыл жасады. Стирлинг қамалы, шотландтық патшаның бекінісі, ағылшыздар басып алған, ал шотланд әскері оны қоршауға алды. Король Эдуард Шотландияны басып алу үшін ең ірі әскерді жинады – оны құтқару мақсатында. Ағылшыздар Англиядан, Ирландиядан және Уэльстен 25 000 жаяу әскер мен 2 000 атты әскер шақырып алды, ал Брюс 6 000 шотланд сарбазын үш топқа бөлді. Брюстің досы, Аралдардың Лорды Ангус Ог Макдональд, Баннокбернге мыңдаған аралдықтарды, соның ішінде галлоглас жауынгерлерін әкелді, ал король Роберт оларға Карик пен Аргилл әскерімен бірге өзінің шилтронындағы құрметті орынды берді. Роберт Брюс шайқастың бірінші күні сэр Генри де Боунды өлтіргеннен кейін, ағылшыздар сол күні кері шегінді. Сол түні Эдуардтың әскерінде қызмет ететін шотланд ақсұлуы сэр Александр Сетон шотланд жағына өтіп, король Робертке ағылшын лагерінің көңіл-күйінің нашар екенін хабарлады, олардың жеңіске жетуі мүмкін екенін айтты. Роберт Брюс келесі күні ағылшын әскерлеріне толыққанды шабуыл жасауға және оның шилтрондарын шабуылдық бөлімдер ретінде пайдалануға шешім қабылдады, өйткені ол оларды осылай дайындаған болатын. Бұл оның ізашары Уильям Уоллес қолданбаған стратегия еді. Ағылшын армиясы қырғын шайқаста жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Глостер графы және сэр Роберт Клиффорд сияқты бірнеше көрнекті қолбасшылар қаза тапты, ал Херефорд графы сияқты көптеген басқалары тұтқынға алынды. Англия мен Шотландия арасындағы Шотландия Тәуелсіздік соғысы 1296 жылы басталды. Бастапқыда Эдуард I басшылығымен ағылшыздар сәттілікке жетті: олар Данбар шайқасында (1296) және Бервик қамалында (1296) жеңіске жетті. Джон Баллиолдың шотланд тағынан алынуы да ағылшыздардың сәттілігіне үлес қосты.

Кіріспе

1314 жылғы 23 маусымда таңертең шайқас болатыны әлі белгісіз еді. Әскерлер әлі де 8 миль қашықтықта болды, бұл король Роберт Брюске Форттан солтүстікке немесе өзен бойымен батысқа қарай, батпақты далалар мен төбелерге қарай жылжу туралы шешім қабылдауға жеткілікті уақыт берді. Роберт соңғы шешімнің Эдуард II және оның феодалдарының жоспарларына әсер ететінін білді. Ағылшындардың алға жылжуы және өткен аптадағы шабуылы ескерілгенде, олардың Стирлингке қарай шабуылды жалғастыратыны анық болды. Томас Рэндольф, Морейдің 1-ші графы, Шотландия авангардына басшылық етті, ол Стирлингтен оңтүстікке қарай шамамен бір миль жерде, Сент-Ниниан шіркеуінің жанында орналасты, ал король Жаңа саябақтың кіреберісіндегі резервке басшылық етті. Оның інісі Эдвард үшінші бөлімді басқарды. Төртінші бөлім номиналды түрде жас Уолтер Стюардқа бағынышты болды, бірақ іс жүзінде сэр Джеймс Дуглас басқарды. Шотландиялық мергендер ысталған садақтарды қолданды, олардың күші ағылшын садақтарымен тең болғанмен, шотландиялық мергендердің саны аз болды, шамамен 500-ге жуық. Бұл мергендер шайқаста аз ғана рөл атқарды. Тұтқынға алынған кармелиттік монах Роберт Бастон шайқастан кейін жазған өлеңінде, екі тараптың бірі немесе екеуі де сылбыршылар мен арбалетшілерді қолданғандығы туралы бірінші қол дәлелі бар.

Маңыздылық

Бұл шайқас Роберт Брюстің күресте патшалығын заңды етуге жасаған әрекеті болды. "Ортағасырлық соғыс" журналында былай делінген: "1306 жылдан 1329 жылы, шамамен 55 жасында қайтыс болғанға дейін Шотландия королі болған Роберт Брюс, шайқас алаңына жат емес еді. Ол шотландтық қарсыластарын және Шотландиядағы ағылшын үкіметін әлсірету үшін соғыс жүргізді, бұл 1314 жылғы Баннокберн шайқасында жетеді – оның патшалығын заңды ету және мемлекетін азат ету мақсатында. Роберт Брюс осы шайқаста Шотландия тағындағы орнын бекітіп, Эдуард II-ні өзін король деп мойындауға мәжбүр етеді деп үміттенеді. Брюс Шотландия тажы үшін "Баллиоллдар, Брюстер және шотланд саяси элитасы" арасында ондаған жылдар бойы жүргізілген күреске де қатысты. В.М. Маккензидің айтуынша, "Баннокберндегі жеңіс ұлттық мүддеден асып түседі және Шотландияға тікелей әсер еткеннен басқа да нәтижелерге ие болды. Фолкирк пен Куртуа (1302) шайқастарында фламандтық жаяу әскері Франция рыцарьларын жеңгендей, бұл ортағасырлық соғыс өнеріндегі өзгерістерді бастады, дұрыс қолданылған жаяу әскердің атты әскерге қарағанда артықшылығын көрсетті. Жеңілгендер бұл сабақты тез үйреніп, оны өздерінің тәжірибесінде қолданды. Бұл шотландтық сүңгі қорғаушысының еуропалық аренадағы маңыздылығын көрсетеді, көптеген елдер ортағасырлық жаяу әскердің басымдығын көрсететін осы майданға бейімделе бастады. Олар атты әскерден бас тартып, жаяу әскердің үстемдігіне көшті. Тағы бір маңызды жайт – бұл шайқас негізінен Стерлинг қамалының иелігі үшін болды. Роберт Брюс бұл маңызды стратегиялық нүктені ағылшыздарға беруге ниеттенген жоқ. Бұл Герберт Максвеллдің "Брюс осы позицияны король Эдуардтың Стерлингке жота алмайтындай етіп алды" деген мәлімдемесімен расталады.

Ұрыстың бірінші күні

Орта ғасырдағы шайқастардың көпшілігі қысқа ғана уақытқа созылып, бірнеше сағатқа ғана келетін. Сондықтан Баннокберн шайқасы екі күнге созғандығымен ерекшеленеді. Шотландтар әскерін төрт бөлімге бөлді, ал Брюс төрт бөлімге алмаз тәрізді формация құруға бұйрық берді. Брюс оңтүстікке, Дуглас шығысқа, Рэндольф солтүстікке (Стирлинг бағытында), ал 500 атты әскер Кит басшылығында батысқа, резервте болды. 1314 жылғы 23 маусымда екі ағылшын атты әскері шабуылға шықты. Біріншісіне Глостер және Херефорд графтары басшылық етті. Шотландтар Глостер мен Херефордтың басшылығындағы ағылшын күштеріне қарсы шабуыл жасады, олар Баннокберн арқылы шегінді. Бұл оқиға Роберт Брюстің басшылық қабілетін көрсеткендіктен маңызды. Сидни Диннің мақаласында айтылғандай: "Брюс өзінің әріптестері арасында дау тудырғанымен, сарбаздарының құрметін алды, өйткені ол майданның алдына шығып, физикалық батылдығын көрсетті".

Екінші ағылшын атты әскеріне Роберт Клиффорд пен Генри де Бомонт басшылық етті. Олардың қатарында Хиттоннан шыққан сэр Томас де Грей, сонымен қатар шежіреші Томас Грейдің әкесі де болды. Жас Грей шайқасты былай сипаттады: Роберт де Клиффорд лорды және Генри де Бомонт үш жүз әскермен бірге орманның екінші жағынан сарайға қарай айналып өтті, ашық жерді сақтап. Король Роберттің туысы, Морейдің 1-ші графы Томас Рэндольф, шотландтық алдыңғы қатардың басшысы, ағасы орманның екінші жағында ағылшынның алдыңғы қатарын ығыстырғанын естіп, өзінің үлесін қосу керек деп ойлады. Ол орманнан шығып, бөлімімен ашық жерге екі атаулы лордқа қарай беттеді. Сэр Генри де Бомонт өз әскеріне: "Біраз күтейік, олар келсін, оларға кеңістік беріңіз" деді. "Мырза," деді сэр Томас Грей, "қазір оларға қандай мүмкіндік берсеңіз де, олар көп ұзамай оны пайдаланады деп күмәнданамын". "Жақсы," деді Генри, "егер сіз қорқатын болсаңыз, кетіңіз". "Мырза," деп жауап берді Томас, "бүгін мен қорқып қашпаймын". Осылай деп, ол Бомонт пен сэр Уильям Дейнкорттың арасына кіріп, жаудың қалың қатарына шабуыл жасады. Уильям қаза тапты, Томас тұтқынға алынды, оның аты соқаларда өлтірілді, ал ол өзі шотландтармен бірге жаяу кетті, олар екі лордтың отрядын толық жеңіске жеткізді. Ағылшынның бір бөлігі қамалға, екінші бөлігі король әскеріне қашты, ол орманнан шығып, Баннокберннің сыртында Форт суының жанындағы жазыққа жетті, ол зұлым, терең, сулы батпақ еді. Ағылшын әскері онда түні бойы демалды, күні бойы болған оқиғалардан үмітін жоғалтып, көңілі тоңды.

Ұрыстың екінші күні

Түнде ағылшын әскерлері Баннокберн ағысынан өтіп, оның арғы жағындағы жазықта орналасты. Глостер графы Херефорд графымен кімнің авангардты шайқасқа бастап шығуы керек екеніне таласыпты. Сондай-ақ ол патшаны шайқасты кейінге жылдыруға көндіруге тырысты. Бұл патшаның оны батырлықтан безген деп айыптауына әкелді. Осы айыптамаға ашуланып, Глостер шотландтармен кездесуге бет бұрды. (Шотландиялық атты әскер кейде жеңіл атты әскер деп сипатталғанымен, бұл Барбурдың олардың ағылшын әріптестеріне қарағанда жеңіл аттардағы қарулы әскер екендігі туралы айғағын дұрыс түсінбеу болуы мүмкін.) Ағылшын атты әскері Баннокбернге тіреліп, маневр жасаулары қиын болды. Шайқастан шыққаннан кейін Аржентан патшаға бұрылып: "Мырза, сізді қорғау міндеті маған жүктелді, бірақ сіз қауіпсіз болғандықтан, мен сізге қоштасамын, себебі мен ешқашан шайқастан қашқан емеспін, қазір де қашпаймын" деді. Ол атын шотландтықтардың қатарына қайта бұрып, олардың шабуылына ұшырап, қаза тапты.

Ағылшындар шегінуде

Эдуард жеке күзетшілерімен қашып кетті, қалған әскерлер арасында үрей тарап, жеңіліс толық күйреуге айналды. Король Эдуард шамамен 500 адаммен Стирлинг қамалына қашып келді, бірақ қамалдың қолбасшысы сэр Филип де Мубрай оны қабылдаудан бас тартты, себебі қамал жақын арада шотландтарға берілуге тиіс еді. Содан кейін Джеймс Дуглас пен шағын атты әскерлер Эдуардты қуа бастады, ол Дунбар қамалына қашып, одан Бервикке кемемен жол тартты. Баннокберндегі қырғыннан қалған әскер 90 миль (145 км) оңтүстікке, Англия шекарасына қашып құтылуға тырысты. Көптегендер қуушы шотланд әскері немесе олардың өткен жерлерінің тұрғындарынан қаза тапты. Тарихшы Питер Риз: "Англияға қашып құтылған бір ғана үлкен топ болды – олар жаяу әскерлер еді" деп жазды. Бұл – командирі сэр Морис де Беркли басқарып отырған уэльс найзагерлерінің тобы. Олардың көп бөлігі Карлайлға жетті, ал 500 қарулы сарбаз тұтқынға алынып, құны төленді.

Музыка

2016 жылы швед металл тобы Sabaton «The Last Stand» альбомында осы шайқас туралы "Blood of Bannockburn" әнін жариялады.

Өнер

"Шотландиялық Вха Хе" - Роберт Бернстің патриоттық өлеңінің атауы. Шотландияның ресми емес әнұраны "Шотландия Гүлінің" хоры, Шотландияның Баннокбернде Эдуард пен ағылшындарға қарсы жеңісін көрсетеді. Көптеген суретшілер осы шайқасты бейнелеген туындылар жасады. Джон Дункан мен Эрик Харальд Макбет Робертсон екеуі де Брюстің де Боунмен болған кездесуін суреттеді. Джон Филип Брюстің шайқас алдындағы қасиетті дұға жасауын суреттеген. Джон Хассалл да осыған ұқсас тақырыпта сурет салған. Уильям Финдлейдің суреті Брюсті шайқас барысында бейнелейді.

Негізгі

Барбор, Джон, «Брус», ауд. А. А. М. Дункан, 1964 ж. Бауэр, Уолтер, «Скотихроникон», ред. Д. Э. Р. Уатт, 1987–1993 жж. Ланеркост шежіресі, ред. және ауд. Х. Максвелл, 1913 ж. «Едуард Екіншінің өмірбаяны», ред. Н. Д. Янг, 1957 ж. Уолсингхем, Томас, «Англия тарихы».