Қытай мәдениетіндегі әдеттегі аждаһа биі

Кіріспе

Қытай мәдениетіндегі дәстүрлі би Джон Кристофердің романы.

Аждаһа биі – қытай мәдениетіндегі дәстүрлі би және өнердің бір түрі. Арыстан биі сияқты, ол көбінесе мерекелік тойларда кездеседі. Биді тәжірибелі бишілер тобы ұзын, иілгіш алып аждаһа қуыршағын, аждаһаның бойымен бір-бірінен тең арақашықтықта орналасқан бағаналар арқылы басқарады. Би тобы бұл өзен рухының қиялдағы қозғалыстарын иілгіш, толқын тәрізді етіп бейнелейді. Аждаһа биі әдетте қытайлық Жаңа жылда орындалады. Қытай аждаһары – Қытай мәдениетінің символы, олар адамдарға бақ әкеледі деп сендіріледі, сондықтан аждаһа биде неғұрлым ұзақ болса, қоғамға соғұрлым көп бақ сыйлайды. Аждаһалар ұлы күш, қадір-қасиет, құнарлылық, даналық және сәттілік сияқты қасиеттерге ие деп есептеледі. Аждаһаның сыртқы келбеті қорқынышты да, батыл да болғанымен, оның ізгі ниеттері бар, және ол императорлық билікті бейнелейтін рәміз болған. Бидегі қозғалыстар дәстүрлі түрде аждаһаның күші мен мәртебесін көрсетеді.

Тарих

Хан әулеті кезінде ежелгі мәтіндерде әртүрлі аждаһар билері сипатталған. Құрғақшылық шағында орындалатын жаңбыр биі, ежелгі Қытайда аждаһар жаңбырмен байланысты болғандықтан, аждаһар бейнесін пайдалануды қамтиды. Мысалы, Инлонг аждаһары жаңбыр құдайы деп есептелген, ал Шенлонг жел мен жаңбыр мөлшерін анықтау қабілетіне ие болған. Хан әулетінің «Көктем және күз жылнамаларының нәрлі шығы» атты мәтінінде Дун Чжуншудың жазбасына сәйкес, жаңбыр тілеу рәсімінің бір бөлігі ретінде аждаһарлардың саз балшықтан мүсіндері жасалып, балалар немесе ересектер би билеген. Аждаһарлардың саны, ұзындығы мен түсі, сондай-ақ бишілердің саны жыл мезгіліне қарай өзгерген. Аждаһар биін қамтитын басқа да билерді Хан әулеті кезінде танымал ойын-сауық түрі болған «жүз ойын» (百戲) түрлендіру шоуларында кездестіруге болады. Онда әртүрлі жануарлар, балықтар және аждаһарлар сияқты кейіпкерлерге киінген «мимиктер» (象人) би билеген. Чжан Хэн «Батыс астанасы туралы ән» (西京賦) еңбегінде флейта тартып, жасыл аждаһарға ұқсаған бишілерді және балықтың аждаһарға айналуын сипаттаған. Хан сарайында шетелдік қонақтарды көңіл көтеру үшін «балық-аждаһардың созылуы» (魚龍曼延) деп аталатын балық-аждаһар биі де орындалған. Бұл биде Шенлидің мифтік жануары (舍利之獸) табаққа, содан кейін аждаһарға айналған. Дегенмен, бұл ежелгі билер қазіргі заманғы аждаһар биінен ерекшеленеді. Хан әулетінің тас мүсіндеріндегі аждаһар биінің бейнелері, қолданылған құралдардың қазіргі аждаһар биіндегідей жеңіл емес, ауыр болғанын көрсетеді. Хан әулетінің аждаһар билері Тан және Сун әулеттерінде де айтылған. Шырақ фестивалінде қолданылатын аждаһар шамдарына (龍燈) ұқсас бейнелер Сун әулетінің «Шығыс астанасының салтанатты армандары» еңбегінде сипатталған. Мұндай аждаһар шамдарын түнгі уақытта Лантерн фестивалінде бишілер көтеріп, шеруге шығарған. Қытайдың әртүрлі аймақтарында әртүрлі аждаһар билері дамыған. Мысалы, Чжэцзян провинциясының Фэнхуа киіз аждаһары (奉化布龙) бамбуктан жасалып, матамен қапталған және 1200 жылдар шамасында пайда болған делінеді. Тонглян округінде (铜梁龙舞) жыланға табынудан бастау алған аждаһар биінің бір түрі Мин әулеті кезінде пайда болып, Цин әулеті кезінде танымал болған. Қазіргі заманда Қытай Халық Республикасының үкіметі дәстүрлі халық билерін бейімдеп, насихаттады, бұл Қытайда және әлемдегі қытай қауымдастықтарында кеңінен таралған аждаһар биінің қазіргі түрінің танымалдығына ықпал етті. Аждаһар биінің танымал түрінен басқа, аймақтық аждаһар билеріне Чжанцзян (Гуандун провинциясы) биісі кіреді, онда аждаһардың денесі ондаған, тіпті жүздеген бишілерден құралған тізбек болып жасалады. Чжэцзян провинциясының Пуцзян округінде аждаһардың денесі ағаш табуреттерді пайдаланады. Аждаһар билерінің саны 700-ден аспайды. Әдетте, ескірген аждаһарлар сақталмайды, өртеліп жіберіледі. Ең көне сақталған аждаһардың басы 1878 жылға дейін соққан және Моу Лунг деп аталған, ол Калифорния штатының Мэрисвилл қаласындағы Бок Кай ғибадатханасында сақталған. Дәл осындай жастағы аждаһардың бөліктері Вайоминг штатының Грин-Ривердегі Свитуотер округінің тарихи мұражайында (1893 ж., тек көздері), Баллараттағы Алтын мұражайында (1897 ж., тек басы) және Бендигодағы Алтын аждаһар мұражайында (1901 ж., ең көне толық аждаһар, Лунг деп аталған) сақталған. Бендигоның Лунг аждаһары 1970 жылға дейін осы қаланың Пасха шеруінде жиі пайдаланылып келді және кейде жаңа аждаһарларды қарсы алу үшін сақтаудан шығарылған.

During the Han dynasty, different forms of the dragon dance were described in ancient texts. Rain dance performed at times of drought may involve the use of figures of dragon as Chinese dragon was associated with rain in ancient China, for example the dragon Yinglong was considered a rain deity, and the Shenlong had the power to determine how much wind and rain to bring. According to the Han dynasty text Luxuriant Dew of the Spring and Autumn Annals by Dong Zhongshu, as part of a ritual to appeal for rain, clay figures of the dragons were made and children or adults may then perform a dance. The number of dragons, their length and color, as well as the performers may vary according to the time of year. Other dances involving dragons may be found in a popular form of entertainment during the Han dynasty, the baixi (百戲) variety shows, where performers called "mime people" (象人) dressed up as various creatures such as beasts, fish and dragons. In his Lyric Essay on Western Capital (西京賦) Zhang Heng recorded various performances such as performers who dressed as a green dragon playing a flute, and a fish dragon act where fish transformed into a dragon. A version of the fish dragon dance called "fish dragon extending" (魚龍曼延) was also performed at the Han court to entertain foreign guests – in this dance a mythical beast of Shenli (舍利之獸) transforms into flounder, then to a dragon. These ancient dances however do not resemble modern Dragon Dance in their descriptions, and depictions of dragon dance in Han dynasty stone relief engravings suggest that the props used may also be cumbersome, unlike modern Dragon Dance where light weight dragons are manipulated by performers. The dragon acts of the Han dynasty were also mentioned in the Tang and Song dynasty. Figures similar to the dragon lantern (龍燈) used during Lantern Festival were described in the Song dynasty work Dreams of Splendor of the Eastern Capital, where figures of dragon mounted for display were constructed out of grass and cloth and inside which numerous candle lights may be placed. Such dragon lanterns may also be carried and paraded by performers in the street during the Lantern festival at nighttime. A wide variety of dragon dances have developed in various regions in China, for example, the Fenghua Cloth Dragon (奉化布龙) from Zhejiang was made with bamboo frame and covered with cloth, and is said to have been developed in the 1200s. A form of dragon dance from Tongliang County (铜梁龙舞), which originated as snake totem worship, began during the Ming dynasty and became popular in the Qing dynasty. In the modern era, the government of People's Republic of China adapted and promoted various traditional folk dances, which contributed to the popularity of the current form of the dragon dance now found widely in China as well as Chinese communities around the world. Aside from the popular form of dragon dance, other regional dragon dances include one from Zhanjiang, Guangdong province whereby the body of the dragon is formed entirely of a human chain of dozens to hundreds of performers, and in Pujiang County, Zhejiang Province, the body of the dragon is formed using wooden stools. The number of different dragon dances has been put at over 700. Typically, retired dragons are burned and not saved. The head of the oldest surviving dragon, dating back to 1878 and named Moo Lung, is preserved and on display at the Bok Kai Temple in Marysville, California. Other fragments of dragons of similar age are kept at the Sweetwater County Historical Museum in Green River, Wyoming (1893, eyes only), Gold Museum in Ballarat (1897, head only), and the Golden Dragon Museum in Bendigo (1901, the oldest complete dragon, named Loong). Bendigo's Loong was used regularly in that city's Easter parade until 1970, and occasionally has come out of storage since then to welcome newer dragons to Bendigo.

Аждаһа құрылымы

Аждаһаның ұзын, жылан тәрізді денесі бірнеше бөлімдерден тұрады, олар тіреулерге орнатылған, ал басы мен құйрығы бөлек жасалады. Аждаһа әр бөлімдегі шеңберлерді біріктіру арқылы құрастырылады, содан кейін әсемделген бас және құйрық бөліктері екі шетіне бекітіледі. Дәстүрлі түрде аждаһалар ағаштан жасалған, ішінде бамбук шеңберлер орналасқан және бай матамен жабылған. Бірақ, қазіргі заманда алюминий және пластик сияқты жеңіл материалдар ағаш пен ауыр матаның орнын басты. Аждаһалардың ұзындығы екі адаммен орындалатын шағын көрсетілімдер үшін кем дегенде, акробатикалық үлгілер үшін шамамен, ал үлкен шерулер мен салтанатты стильдер үшін дейін жетеді. Аждаһаның мөлшері мен ұзындығы қолда бар адам күшіне, қаржыландыруға, материалдарға, шеберлікке және алаңның көлеміне байланысты. Кішкентай ұйым өте ұзын аждаһаны іске қоса алмайды, себебі ол көптеген адам күшіне, үлкен шығындарға және арнайы дағдыларға мұқтаж. Аждаһаның денесінің қалыпты ұзындығы және мөлшері 9 негізгі бөлімге бөлінеді. Әрбір кіші (қабырға тәрізді) бөлім арасындағы қашықтық ; сондықтан денеде 81 сақина бар. Көптеген аждаһалардың ұзындығы 15 бөлімге дейін жетеді, ал кейбірлері 46 бөлімге дейін созылады. Кейде әлемдегі қытай қауымдастықтарында мүмкіндігінше ең ұзын аждаһаны жасау үшін одан да көп бөлімдері бар аждаһалар жасалады, өйткені аждаһа туралы мифтің бір бөлігі – жаратылыс неғұрлым ұзын болса, соғұрлым сәттілік әкеледі. 1970 жылы Австралияның Бендиго қаласында жасалған Sun Loong сол кезде әлемдегі ең ұзын аждаһа болып есептелді, оның ұзындығы шамамен . Бір реттік іс-шаралар үшін одан да ұзын аждаһалар жасалды. Ең ұзын аждаһаның әлемдік рекорды 2012 жылдың 1 қазанында Гонконгте орнатылды, оның ұзындығы . Тарихи тұрғыдан қарағанда, аждаһа биін түрлі тәсілдермен, әртүрлі түсті аждаһалармен орындауға болады. Жасыл түс кейде аждаһаның негізгі түсі ретінде таңдалады, ол мол өнімді символдайды. Басқа түстерге сары (салтанатты империяны бейнелейді), алтын немесе күміс (өркендеуді білдіреді) және қызыл (қуатты сезімді көрсетеді) жатады. Аждаһаның қабыршақтары мен құйрығы көбінесе әдемі күміс түсті және жылтырап, қуанышты атмосфера тудырады. Аждаһа биі күнде орындалмайтындықтан, әр қойылым алдында аждаһаның матасы алынып, ультра бояумен жаңартылады.

The dragon is a long serpentine body formed of a number of sections on poles, with a dragon head and a tail. The dragon is assembled by joining the series of hoops on each section and attaching the ornamental head and tail pieces at the ends. Traditionally, dragons were constructed of wood, with bamboo hoops on the inside and covered with a rich fabric, however in the modern era lighter materials such as aluminium and plastics have replaced the wood and heavy material. Dragons can range in length from as little as operated by two people for small displays, around for the more acrobatic models, and up to for the larger parade and ceremonial styles. The size and length of a dragon depends on the human power available, financing, materials, skills and size of the field. A small organization cannot afford to run a very long dragon because it requires considerable human power, great expense and special skills. The normal length and size of the body recommended for the dragon is and is divided into nine major sections. The distance of each minor (rib like) section is apart; therefore, the body has 81 rings. Many may also be up to 15 sections long, and some dragons are as long as 46 sections. Occasionally, dragons with far more sections may be constructed in Chinese communities around the world to produce the longest dragon possible, since part of the myth of the dragon is that the longer the creature, the more luck it will bring. Sun Loong in Bendigo, Australia was, at the time it was made in 1970, the longest dragon in the world measuring approximately and is believed to be the longest regularly used dragon. Much longer dragons have been created for one off events. The world record for the longest dragon is , set in Hong Kong on 1 October 2012. Historically the dragon dance may be performed in a variety of ways with different types and colours of dragon. Green is sometimes selected as a main colour of the dragon, which symbolizes a great harvest. Other colours include: yellow, symbolizing the solemn empire; gold or silver, symbolizing prosperity; red, representing excitement. The dragon's scales and tail are mostly beautiful silvery and glittery to create a joyous atmosphere. As the dragon dance is not performed every day, the cloth of the dragon is removed and touched up with ultra paint before each performance.

Өнер көрсету

Аждаһа биін шеберлер тобы орындайды. Олардың міндеті – қозғалмайтын қуыршақ денесін тірілту. Аждаһаның әр түрлі бөліктерінің дұрыс үйлесімі мен уақытты дұрыс сақтау табысты би үшін өте маңызды. Орындаушылардың тіпті біреуінің қатесі бүкіл қойылымды бүлдіре алады. Биде жақсы нәтиже алу үшін Аждаһаның басы барабан ырғағымен үйлесімде дене қозғалысын жасауы керек. Ірі салтанатты және парадтық аждаһаның басы 12 кати (14,4 кг, шамамен 32 фунт) салмақта болуы мүмкін. Аждаһаның құйрығы да маңызды рөл атқарады, себебі ол бас қозғалысына қадамдасуы тиіс. Бесінші бөлім ортаңғы бөлік саналады, сондықтан орындаушылардың ең көп назар қоюы керек, себебі дене қозғалыстары үнемі өзгеріп отырады. Аждаһаға көбінесе інжу-маржанды бейнелейтін шар ұстаған адам жетекшілік етеді. Аждаһа биінің үлгілері орындаушылардың дағдылары мен тәжірибесіне сәйкес хореографиялық тұрғыдан жасалады. Аждаһа биінің кейбір үлгілері: "Бұлт үңгірі", "Күшті ағыс", тай-чи үлгісі, "ақшаны жіпке тізу", "інжу-маржан іздеу" және "аждаһа бағанды айналып алу". "Аждаһа інжу-маржанды қуалайды" қозғалысы аждаһаның даналықты үнемі іздеп отыратынын көрсетеді. Аждаһа толқын тәрізді қозғалады, бұл әр бөліктің кезегімен үйлесімді түрде тербелуі арқылы қол жеткізіледі. Бұл тербелу аждаһаның негізгі қозғалысын құраса да, күрделі формацияларды орындау команданың шығармашылығымен шектеледі. Көбінесе орындалатын үлгілер мен трюктар спиральді пішіндерге жүгіруді қамтиды, бұл аждаһа денесінің өзіне айналуына және бұрылуына мүмкіндік береді. Бұл орындаушылардың аждаһа денесінің бөліктері арқылы секіріп өтуіне себеп болады, бұл көрініске әсемдік қосады. Басқа да жетілдірілген маневрлерге бұралатын түрлі қимылдар және акробатикалық тәсілдер кіреді, онда орындаушылар бір-бірінің аяқтары мен иықтарына тұрып, аждаһа қозғалысының биіктігін арттырады. Аждаһа биі тобында өнер көрсету бірнеше элементтер мен дағдыларды қамтиды; бұл спорттық команданың жаттығулары мен ой-өрісін сахналық өнер шеберлігімен және өнер тобының шабытымен біріктіретін әрекет. Негізгі дағдыларды үйрену оңай, бірақ тәжірибелі орындаушы болу үшін арнайы жаттығулар қажет, сонда ғана қозғалыстар екінші табиғатқа айналады және күрделі формацияларды орындауға болады – бұл жеке мүшенің шеберлігіне ғана емес, команданың барлық мүшелерінің бірлескен жұмысына байланысты. Батыстағы көрмелерде сирек кездесетін екі аждаһа биінде екі топ бишілер аждаһаларды өзара тоқуға тырысады. Ал тоғыз аждаһаның толық құрамымен билеу одан да сирек кездеседі, себебі тоғыз саны – "жетілдік" символы. Мұндай билерге әртүрлі ұйымдардан көптеген қатысушылар тартылады және көбінесе тек аймақтық немесе ұлттық үкіметтің қолдауымен ғана мүмкін болады.

The dragon dance is performed by a skilled team whose job is to bring the motionless puppet body to life. The correct combination and proper timing of the different parts of the dragon are very important to make a successful dance. Any mistakes made by even some of the performers would spoil the whole performance. To be very successful in the dance, the head of the Dragon must be able to coordinate with the body movement to match the timing of the drum. For larger ceremonial and parade style dragons, the head can weigh as much as 12 katis (14.4 kg, almost 32 lb). The dragon tail also has an important role to play as it will have to keep in time with head movements. The fifth section is considered to be the middle portion and the performers must be very alert as the body movements change from time to time. The dragon is often led by a person holding a spherical object representing a pearl. The patterns of the dragon dance are choreographed according to the skills and experiences acquired by the performers. Some of the patterns of the dragon dance are "Cloud Cave", "Whirlpool", tai chi pattern, "threading the money", "looking for pearl", and "dragon encircling the pillar". The movement "dragon chasing the pearl" shows that the dragon is continually in the pursuit of wisdom. The dragon moves in a wave like pattern achieved by the co ordinated swinging of each section in succession. Whilst this swinging constitutes the basic movement of the dragon, executing more complex formations is only limited by a team's creativity. The patterns and tricks that are performed generally involve running into spiraled formations to make the dragon body turn and twist on itself. This causes performers to jump over or through the dragon's body sections, adding to the visual display. Other advanced manoeuvres include various corkscrew like rotating tricks and more acrobatic moves where the performers stand on each other's legs and shoulders to increase the height of the dragon's movements. Performing in a dragon dance team incorporates several elements and skills; it is something of a cross over activity, combining the training and mentality of a sports team with the stagecraft and flair of a performing arts troupe. The basic skills are simple to learn, however to become a competent performer takes dedicated training until movements become second nature and complex formations can be achieved – which rely not only on the skill of the individual member, but on concentration by the team as a whole to move in co operation. A double dragon dance, rarely seen in Western exhibitions, involves two troupes of dancers intertwining the dragons. Even rarer are dances with the full array of nine dragons, since nine is a "perfect" number. Such dances involve large number of participants from various organizations, and are often only possible under the auspices of a regional or national government.

Жарыс

Әлемде көптеген айдаһар биі жарыстары ұйымдастырылды. Бірақ жарыс барысында айдаһардың денесінің талаптары мен би өрнегіне қатысты қатаң ережелер бар. Сондықтан, осы жарыстарға арналған айдаһарлар, сондай-ақ әсерлі сахналық қойылымдарда көрінетіндері жылдамдық пен икемділік үшін жасалады, оларды бишілер барынша күрделі трюктар орындау үшін пайдаланады. Мұндай айдаһарлардың басы кішкентай және жеңіл болуы керек, оны қамшымен айдауға болады, салмағы кем дегенде 3 кг болуы тиіс. Дене бөліктері жеңіл алюминий мен бамбуктан жасалса, көп бөлігі жұқа ПВХ құбырларынан тұрады. Көрсетілімдер әдетте 8-10 минутқа созылады және сонымен қатар соқпалы аспаптармен сүйемелденеді. Соңғы кезде жарыстарда люминесцентті бояулармен боялған, қара шамда жарқырап тұратын айдаһарлар да қолданылуда.

Қытайдан тыс жерлерде

Қытайлық айдаһар "әлдебір ең танымал парадтық қуыршақ түрі" болып табылады. Көптеген Азия елдерінің арыстан биінен айырмашылығы, онда бидің көптеген жергілікті нұсқалары бар, айдаһар биі басқа елдерде негізінен шетелдегі қытай қауымдастықтарында кездеседі. Жапонияда айдаһар биі (龍踊, Ja Odori немесе "Жылан биі" 蛇踊) Нагасаки Кунчи фестивалінің басты көрікті жерлерінің бірі болып табылады. Бұл биді бастапқыда Эдо дәуірінде Жапониядағы сыртқы саудаға ашық болған жалғыз порт – Нагасакиде қоныстанған қытайлықтар орындаған. Жапондықтар аждаһа биін басқа да жергілікті мерекелерге бейімдеген. Алтын аждаһа биі (金龍の舞, Kinryū no Mai) 1958 жылдан бері Токиодағы Сенсо-жиде орындалады. Дегенмен, кагура өнерінде кездесетін, Жапонияға тән бір түрі бар – Орочи (үлкен жылан немесе жапондық айдаһар). Вьетнамда айдаһар биін (múa rồng) Вьетнамның жаңа жылы Тет кезінде, сондай-ақ Вьетнамның күз ортасындағы фестивалі Тет Трунг Тху кезінде орындауға болады. Оны көбінесе "муа лан sư рồng" (арыстан / килин, монах және айдаһар биі) деп атайды. Индонезияда дракон биін лиан лионг деп атайды.

Әдебиетте

Лоуренс Ферлингеттидің "Ұлы қытайлық айдаһар" атты өлеңі 1961 жылы жарық көрген "Сан-Францискодан бастау" антологиясына енген. Грегори Стивенсон айтуынша, айдаһар – "өмірдің күші мен құпиясын" көрсетеді, ол "материалдық әлемде әр жерде руханиды ашып көрсететін" нағыз көрініс. Эрл Лавлейстің 1979 жылғы "Айдаһар билей алмайды" романы Батыс Индиядағы әлеуметтік өзгерістер мен тарихты зерттеу үшін карнавал биінің тақырыбын пайдаланады. Артур Рэнсом 1941 жылғы балалар кітабында, "Күліктер мен Амазонкалар" сериясының бір бөлігінде, 1930-шы жылдардағы Қытайда өтетін айдаһар биін бейнелейді.