Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көне Риммен және оның мұрасымен байланысты адамдар. "Латын" термині әр түрлі тарихи кезеңдердегі әртүрлі топтарды білдіреді, олардың барлығы қандай да бір жолмен көне Риммен және оның этникалық, мәдени және/немесе діни мұрасымен байланысты болған. Бұл термин бастапқыда Италияның орталық бөлігіндегі Лациум аймағынан шыққан ежелгі итальян тайпасы – латынға қатысты. Олардың ішінде латын тайпаларын жаулап алып біріктірген, бүкіл Италия түбегінен бастап Жерорта теңізінің басқа да аймақтарына дейін империя құрған римдіктер де болды. Содан бері "латын" термині этникалық немесе діни жақтан байланысты, Рим өркениетінен шыққан түпкілікті тегін білдіреді.
People related to ancient Rome and its legacyThe term Latin has been used to refer to various groups of people across various historical periods who have been, in some form or another, connected to ancient Rome and its ethnic, cultural, and/or religious legacy. The term originally referred to the Latins, an ancient Italic tribe from Latium in the central Italian peninsula. Among them were the Romans, who united the Latins through conquest and built an empire which expanded not only to the entire Italian peninsula but to the rest of the Mediterranean region. Since then, "Latin" has been an ethnically related or religious designation implying an ultimate origin from Roman civilization.
Ежелгі дәуір
Латындықтар – б.з.б. 1-мыңжылдықта Орталық Италиядағы Лациум аймағының (Latium Vetus, "Ескі Лациум") ежелгі итальяндық халқы болды. Олар тәуелсіз қала-мемлекеттерде өмір сүргенмен, ортақ тілде (латын тілінде) сөйлеген, ортақ діни сенімдерге ие болған және бір-біріне тұру мен сауда жасауға ортақ құқықтар берген. Осы латын мемлекеттерінің барлығы Латын лигасы деп аталды. Рим, Латын лигасының бір мемлекеті болғандықтан, оның аумақтық кеңею ниеті салдарынан, лиганың қалған бөлігімен арада шиеленіс туды. Латын лигасы Римге қарсы Латын соғысында (б.з.б. 340-338 жж.) күш сынасты, ол Римнің жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде, Латын лигасының бір бөлігі Рим мемлекетіне қосылып, оның халқына толық римдік азаматтық берілді. Ал қалғандары Римнің одақтастары болып, белгілі бір жеңілдіктерге ие болды. Рим империясы келесі бірнеше ғасыр бойы Жерорта теңізі аймағына үстемдік етіп, латын тілі мен рим мәдениетін таратуға ықпал етті. Латын тілінде сөйлейтін Батыс Рим империясы 476 жылы құласа, грек тілінде сөйлейтін шығыс бөлігі 1453 жылға дейін өмір сүрді.
The Latins were an ancient Italic people of the Latium region in central Italy (Latium Vetus, "Old Latium"), in the 1st millennium BC. Although they lived in independent city states, they spoke a common language (Latin), held common religious beliefs, and extended common rights of residence and trade to one another. Collectively, these Latin states were known as the Latin League. A rupture between Rome, one of the Latin states, and the rest of the Latin League emerged as a result of the former's territorial ambitions. The Latin League fought against Rome in the Latin War (340 338 BC), which ended in a Roman victory. Consequently, some of the Latin states were incorporated within the Roman state, and their inhabitants were given full Roman citizenship. Others became Roman allies and enjoyed certain privileges. The Roman Empire would go on to dominate the Mediterranean region for the next several centuries, spreading the Latin language and Roman culture. The Latin speaking Western Roman Empire ended in AD 476, while the Greek speaking eastern half survived on until 1453.
Орта ғасырлар
Шығыс Рим империясында және кеңінен грек православ әлемінде "латын" термині этникалық тегіне қарамастан, Батыс христиандығының Рим католиктігін ұстанған барлық адамдарды білдіретін синоним болды. Бұл термин Римді орталығы еткен латын тілінде сөйлейтін әлемде пайда болған және ірі католик шіркеуінің ішіндегі ең ірі автономды жеке шіркеу болып табылатын Латын шіркеуінің үстемдігімен байланысты болды. "Латын" деген сөз көбінесе теріс мағынада қолданылды, әсіресе 1054 жылғы айырылыстан кейін.
In the Eastern Roman Empire, and the broader Greek Orthodox world, Latins was a synonym for all people who followed the Roman Catholicism of Western Christianity, regardless of ethnicity. The term was related to the predominance of the Latin Church, which is the largest autonomous particular church within the broader Catholic Church, and took its name from its origins in the Latin speaking world which had Rome as its center. Latin was generally a negative characterization, especially after the 1054 schism.
Латын халықтары
Әдетте Латын Еуропасы мен Латын Америкасындағы түрлі роман тілдерінде сөйлейтін этностар кейде бірлесіп "латын халықтары" деп аталады. Басқа синонимдер – "роман халықтары" немесе "романдық халықтар". Бұл атау екі роман тілінде сөйлейтін топтың атында сақталған: Ладин халқы (Солтүстік Италияда) және Ладино халқы (Орталық Америкада). Сондай-ақ, роман тілдерінің өзі кейде латын немесе неолатын тілдері деп аталады. "Латын Еуропасы" термині роман тілдерінде сөйлейтін халықтар қоныстанған Еуропа елдері мен аймақтарын білдіру үшін қолданылады. Латын Америкасы – Американың латын еуропалықтар тарапынан отарланған аймағы, ол 19 ғасырда осылай атала бастады. Бұл термин көбінесе испан және португал тілдерінде сөйлейтін елдерге, атап айтқанда Испан Америкасына және Бразилияға қатысты қолданылады. Латын американдықтары испан тілінде latinoamericanos, ал португал тілінде latino americanos деп аталады; осы атаудың қысқартылуы "латындықтар" деген атқа әкелді, олар өздерін кейде жай ғана "латын" деп атайды.
The various Romance speaking ethnic groups, usually those of Latin Europe and Latin America, have sometimes been collectively referred to as "Latin peoples". Other synonymous terms are "Romance peoples" or "Romanic peoples". The designation has also specifically survived in the names of two Romance speaking groups: the Ladin people (of northern Italy) and the Ladino people (of Central America). Likewise, the Romance languages themselves are sometimes referred to as the Latin or Neo Latin languages. The term Latin Europe is sometimes used in reference to European nations and regions inhabited by Romance speaking people. Latin America is the region of the Americas that was colonized by Latin Europeans, and came to be called so in the 19th century. The term is usually used to refer to Spanish and Portuguese speaking countries, namely Hispanic America and Brazil. Latin Americans are called latinoamericanos and latino americanos in Spanish and Portuguese, respectively; the shortening of this term resulted in the name for Latinos, who are themselves sometimes just called "Latin".
Лацио (Италия)
Италияның орталық аймағы, латын өркениетінің отаны, қазіргі атауы Лацио арқылы ежелгі Лациумнан дамыған латындық ерекшелігін сақтап келеді. Латын аңғары (Valle Latina) – Лациодағы аймақ, ол ежелгі Рим Лациумының шығыс бөлігіне сәйкес келеді (Рим облысының оңтүстігі және Фрозиноне облысы). Лациодан шыққан адамдар "лациандар" (итальянша: Laziali) деп аталады.
The central Italian region, the birthplace of Latin civilization, still preserves its Latin identity in the modern name Lazio, which evolved from ancient Latium. The Valle Latina (Latin Valley) is a region in Lazio corresponding to the eastern area of ancient Roman Latium (Southern Province of Rome and Province of Frosinone). People from Lazio are called "Lazians" (Italian: Laziali).