Кіріспе
Ата өлтіру – өз әкесін өлтіру. Патрицид термині латын тіліндегі "pater" (әке) сөзінен және "cida" (кесуші немесе өлтіруші) жұрнағынан шыққан. Патрицид – жақын туысты өлтіруге жататын, оның ішіндегі бір түрі. Көптеген мәдениеттер мен діндерде әке өлтіру ең қатыгез күнәлардың бірі саналған. Мысалы, Марк Туллий Цицеронның сөзіне сүйенсек, Рим республикасында осы қылмыстың ішінде тек осысы үшін ғана азамат өлім жазасына кесілген.
Patricide (or paternal homicide) is the act of killing one's own father. The word patricide derives from the Latin word pater (father) and the suffix cida (cutter or killer). Patricide is a sub form of parricide, which is defined as an act of killing a close relative. In many cultures and religions patricide was considered one of the worst sins. For example, according to Marcus Tullius Cicero, in the Roman Republic it was the only crime for which the civilian could be sentenced to death.
Мифтер мен діндердегі ата өлтіру
Ата өлтіру – көптеген діндер мен мәдениеттерде, әсіресе грек мәдениетінің мифологиясы мен дінінде кең таралған тақырып. Әртүрлі мәдениеттерден алынған ата өлтірудің бірнеше мысалы төменде келтірілген: Вавилондық жаратылыс эпосы «Энума Элиш» бойынша Апсу, құдайлар арасындағы үстемдік үшін күресте ұлы Эа-мен өлтірілді. Көрші Месопотамиялық хуриттердің мифологиясында дауыл құдайы Тешуб әкесі Кумарбиді, кейде Кумарбидің әкесін өлтіру әрекетіне жауап ретінде атасы Анумен бірге өлтіреді. Грек жаратылыс эпосы, алғаш рет Гесиодтың «Теогониясында» жазылған. Онда Кронос әкесі Уранның ғаламның билеушісі ретіндегі билігіне қызғанып, оны өлтірді немесе кемсіртті. Кронос өз кезегінде ұлы Зевспен құлатылды. Эдиптің тағдыры – әкесі, патшаны өлтіріп, анасына үйлену еді. Оның ата-анасы оны таудың етегінде тастап, осы оқиғаның орын алуын болдырмауға тырысты. Бірақ ол бір шопаннан табылып өсірілді. Есейген соң Эдип жолда әкесімен кездеседі, бірақ оның кім екенін білмей, оны өлтіреді. Содан кейін ол анасына үйленеді, сөйтіп пайғамдық орындалады. Пелиас қыздарынан өлтірілді, олар Медеяның алдауына ілігіп, оның қайта тірілуге болатынына сенді. Үнді эпосы «Махабхаратада» Бабрувахана әкесі Арджунды өлтірді, бірақ Арджун әйелі, жылан құдайы Улупи арқылы қайта тірілді. Қытай сенімінде ата өлтіруге (немесе ана өлтіруге) кінәлі адамдар, әскери және адал құдай Эрланг Шеннің жазасы ретінде шаңқая соққысымен жазаланады. Скандинавия мифологиясында Фавнир әкесі Грейдмарды өлтірді, ол алған Андваридің қарғысқа ұшыраған алтын сақинасын иелену үшін. Кейбір деректерде оған ағасы Регин көмектескен делінеді. Индонезияның Батыс Ява аңызында Танкубан Пераху Сангкурианг әкесін, ол ит болғандықтан, олжа алмайтындықтан өлтіргені айтылады.
Apsu, in the Babylonian creation epic the Enûma Elish, was killed by his son Ea in the struggle for supremacy among the gods. In the mythology of the neighboring Mesopotamian Hurrian people the storm god Teshub kills his father Kumarbi, sometimes jointly with his grandfather Anu in reciprocity for an attempted patricide by Kumarbi. In the Greek creation epic, first recorded in Hesiod's Theogony, Cronus was jealous of his father Uranus' power as ruler of the universe. Cronus thus killed or castrated his father. Cronus, in turn, was overthrown by his own son, Zeus. Oedipus was fated to kill his father, a king, and marry his mother. His parents attempted to prevent this by leaving him on the side of a mountain as an infant. He was found and raised by a shepherd. Once grown, Oedipus meets his father while his father is traveling, but not knowing who he is, ends up killing him. He then unknowingly marries his mother to become king, ultimately fulfilling the prophecy. Pelias was killed by his daughters, who were deceived by Medea into thinking he could be resurrected. In the Hindu epic Mahabharata, Babruvahana killed his father Arjun, but Arjun was brought back to life by his wife, the snake goddess Uloopi. In Chinese belief, people who commit patricide (or matricide) will be killed by a lightning strike as a punishment from filial and warrior deity Erlang Shen. In Norse mythology, Fafnir murdered his father Hreidmar to gain the cursed golden ring of Andvari that he had obtained. Some versions say that his brother Regin helped him. In the legend of West Java, Indonesia, Tangkuban Perahu, Sangkuriang, is said to have killed his father, who was a dog, because he did not get any prey.
Тарихи ата өлтірушілердің белгілі немесе күдіктілері
Тукульти Нинурта I (б.з.д. 1243–1207), Ассирия патшасы, Вавилонды басып алғаннан кейін өз ұлынан қаза тапты. Сеннахериб (б.з.д. 704–681), Ассирия патшасы, Вавилонды қорлағаны үшін екі ұлынан өлтірілді. Бимбисара (б.з.д. 543–491), Магадха патшасы, ұлы Аджаташатрудтан қаза тапты. Аджаташатру (б.з.д. 492–460 ж.ш.), Магадха патшасы, ұлы Удаябхадраның қолынан қаза тапты. Кассапа I (б.з. 473–495), ежелгі Шри-Ланканың Сигирия цитаделін салған, таққа ие болу үшін әкесі, Дхатусена патшаны өлтірді. Хлодорик Паррицид (509 ж. қайтыс болды), франк патшасы, таққа ие болу үшін әкесі Сигобертті өлтірді. Кейіннен оны Кловис өлтірді. Қытай императоры Чжу Югуй (888?–913) әкесі Чжу Вэньді (852–912) өлтірді. Қытай тарихында Суй императоры Ян (569–618) әкесі Суй императоры Вэньді (541–604) өлтіргені айтылады. Батыс Сяның тәж мұрагері Нинглинг Ге (1032–1048) әкесі, Батыс Ся императоры Цзиньцзунға қатысты жанжалдың салдарынан оны өлтірді, себебі оның әйелі Цзиньцзунға азғырылды. Улуғ Бег (1394–1449), Тимурид империясының патшасы, ұлы Абдал Латиф Мирзадан қаза тапты, ол бірнеше күннен кейін өзінің ағасы Абд әл-Азизді де өлтірді. Ол империяның билеушісі болды, бірақ алты айдан кейін туысы Абдалла Мирза оны өлтірді. Самвел, христиан дініне өткен және зороастризмді қолдайтын парсы империясына қосылған әкесі Ваханды өлтірді. Рана Кумбха (1438–1468), Үндістандағы Мевар патшалығының королі, ұлы Удаидан қаза тапты, ол кейіннен Мевардың Рана Удай Сингх I атанды. Удаи бес жылдан кейін әкесінің өлімі үшін кек қайтаруды көздеген інісі Раймалдан өлтірілді. Жагаддева (1150), Үндістанның Чахамана патшасы, әкесі Арнораджаны өлтірді. Беатрис Ченчи (1577–1599), итальяндық асыл әйел, әкесі оны тұтқындап, зорлағаннан кейін өлтірді. Ол 1599 жылы ағасы мен өгей анасымен бірге қылмысы үшін сотталып, бас кесілді. Матарамның төртінші сұлтаны Амангкурат I (1645–1677) ұлы Раден Мас Рахматтан уланды деген күдік бар. Эфиопияның ұлы жауынгер императорларының бірі Иясу I (1682–1706), 1706 жылы ұлы Текле Хайманоттан тақтан алынып, кейіннен өлтірілді. Марвардың Аджит Сингхі (1679–1724) 1724 жылы ұлдары Бахт Сингх пен Абай Сингх өлтірді. Ричард Дад (1817–1886), ағылшын суретшісі, 1843 жылы психикалық аурудың басталуынан кейін әкесін өлтірді. Милас К. Янг (1812–1875), Висконсин штатының Грант округіндегі фермер және саясаткер, отбасы мүлкіне қатысты дау кезінде үлкен ұлынан қаза тапты. Кейін оның ұлы мен әйелі өз-өзіне қол жұмсады. Лиззи Борден (1860–1927) 1892 жылы Массачусетс штатының Фолл-Ривер қаласында әкесі мен өгей анасын балтамен өлтіргені айтылады. Ол ақталды, бірақ оның кінәсіздігі әлі де даулы. Айзава Чиё 1968 жылдың 5 қазанында оны он бес жыл бойы зорлаған әкесін өлтірді. Бұл оқиға Жапонияның қылмыстық кодексінде ата өлтіру туралы ережеге өзгеріс енгізді. Кип Кинкель (1982 жылы туған), Орегон штатының баласы, 1998 жылдың 20 мамырында үйде ата-анасын және мектепте екі оқушысын өлтіргені үшін сотталды. Сара Мари Джонсон (1987 жылы туған), Айдахо штатының қызы, 2003 жылдың 2 қыркүйегінде таңертең ата-анасын өлтіргені үшін сотталды. Непалдың Дипендрасы (1971–2001) 2001 жылдың 1 маусымында патшалық кешкі ас кезінде өз отбасының көп бөлігін, оның ішінде әкесі Король Бирендра, анасы, ағасы мен апасын өлтірді. Мари Робардс (1977 жылы туған) 1993 жылы әкесіне у уланғанын мойындады. Кристофер Порко (1983 жылы туған) 2006 жылдың 10 тамызында әкесін өлтіргені және анасын балтамен өлтіруге әрекеттенгені үшін сотталды. Менендес ағайындылары 1989 жылы ата-аналарын атып өлтіргені үшін 1996 жылдың шілдесінде көпшілікке танымал екінші сот барысында айыпты деп танылды. Караджордже Петрович (1768–1817), Осман империясына қарсы серб көтерілісінің басшысы және тәуелсіз Сербияның болашақ басшысы, 1786 жылы отбасы Сербиядан Аустрия-Венгрия империясының қауіпсіздігіне қашып бара жатқанда, Петар Сербияға қайтып, отбасын түріктерге сатқызамын деп қорқытқаннан кейін, әкесі Петарды өлтірді. Австралиялық футболдың бұрынғы ойыншысы, кейін Аделаида Кроусының аға жаттықтырушысы Фил Уолш 2015 жылдың 3 шілдесінде таңертең 26 жасар ұлы Сайдың қолынан қаза тапты. Альваро Кастильо 2006 жылдың 30 тамызында Солтүстік Каролинадағы Оранж орта мектебінде оқ атудан бұрын әкесі Рафаэль Кастильоны атып өлтірді. Дерек Кинг (13 жаста) және Алекс Кинг (12 жаста) 2001 жылы Флоридада әкесі Терри Кингті өлтірді. Сесар Корреа (1960 жылы туған), InfoLink Technologies, Ltd. бас директоры, 1984 жылдың 26 сәуірінде әкесі Жаоким Корреаны өлтіріп, денесін Ассинибойн өзеніне тастады. Кейін ол қылмысын мойындады.
Қазіргі заманғы статистика
1980 мен 2010 жылдар аралығында АҚШ-та балаларының қолынан өлтірілу қаупі аналарға қарағанда әкелерде жоғары болды. Ата-аналарды өлтірудің көп бөлігін 16-19 жас аралығындағы ұлдар жасады.