Кіріспе

Теренцтің "Андрия" римдік комедиясы (ағылш. тілінде: "Андростан келген әйел") – Теренцтің грек драматургі Менандрдың "Самия" және "Перинтия" есімді екі пьесасынан бейімделген туындысы. Бұл Теренцтің көпшілыққа алғаш рет ұсынылған пьесасы және б.з.д. 166 жылы Мегалендік ойындар кезінде сахнаға қойылған. "Андрия" антикалық дәуірден кейін Флоренцияда 1476 жылы сахналаған Теренцтің алғашқы пьесасы болды. Оны Макиавелли бейімдеген, ал оның "Андриясы" автордың драматургияға жасаған алғашқы қадамы болды және шамамен 1520 жылы Теренцтің пьесаларын ағылшын тіліне аударған алғашқы туынды еді. Екінші ағылшын аудармасын 1588 жылы уэльстік жазушы Моррис Киффин жасады.

Кейіпкерлер

Симо – афиналық дворян, Памфилдің әкесі. "Симос" сөзінен – жалпақ мұрынды. Сосия – Симоның азат етілген құлы, Симоның алғашқы жоспарларына қатысқан, бірақ бірінші көріністен кейін көрінбейді. "Созо" сөзінен – соғыста аман қалған. Памфил – Симоның ұлы, Филуменамен ресми түрде никелесуге міндеттелген, бірақ жеке Глицериумға уәде берген. "Пан" және "филос" сөздерінен – баршаның досы. Давус – Памфилдің құлы. Дакиядан, оның туған жерінен. Хремес – Симомен тең дәрежедегі афиналық дворян, Филуменаның әкесі. Харин – Памфилдің досы, Филуменаға ғашық. "Харис" сөзінен – инабат. Биррия – Хариннің құлы. "Пуррос" сөзінен – қызыл шашты. Мисис – Глицериумның құлы. Оның туған жері Мизия. Лесбия – Глицериумға көмектесетін қарт медбике немесе емілді. Лесбостан, оның туған жерінен. Дромо – болжам бойынша, Симоның да құлы, екі қысқа сөзі бар және кейіпкер ретінде дамымаған. "Дромо" сөзінен – жарыс. Критон – Андриан дворяны, Глицериуммен таныс және оның әкесінің досы. Хрисис – пьеса басталмас бұрын қайтыс болған, көрінбейтін кейіпкер, Глицериумның қарындасы. Ол Андростан Афинаға көшіп келіп, тоқыма тоқу арқылы күнкөріс табуға тырысқаннан кейін, жеңіл мінезді әйелге айналды. Глицериум – Памфилдің сүйіктісі. "Глюкерос" сөзінен – тәтті. Ежелгі түсіндіруші Донаттың айтуынша, Харин мен Биррия кейіпкерлері Менандрдың түпнұсқа пьесасында болмаған, бірақ Теренций оларды басқа Менандр пьесасынан (Перинтиялық) көшірген, осылайша Памфил Глицериумға үйленгенде Филумена күйеусіз қалмасын. Теренций Перинтиядан тағы бір бөлігін алғашқы көріністегі диалогты пайдалану үшін қолданған, онда ерікті Сосия қарттың әйелімен ауыстырылған. Менандрдың түпнұсқа Андриан пьесасы монологпен басталған сияқты.

Сюжет

Памфилдің Глицериуммен (Андростың атымен аталған, бірақ көрінбеген қыз) құпия қарым-қатынасы бар және ол оны жүкті етті. Бірақ оның әкесі оған Кременнің қызы Филуменаға үйленуді ұйғарады. Дегенмен, Глицерийдің әпкесі Хризистің жаназасында Памфилдің көрсеткен әрекеттерінен кейін, Кремс осы одаққа рұқсат беруден бас тартады. Ұлын арсыз әйелмен байланыс жасағаны үшін жазалау мақсатында Симо, бұл одақ әлі де болады және сол күні өтеді деп жалған мәлімдейді. Памфил, Симоның жоспарын білген айлакер құл Давустың кеңесімен, әкесіне қарсы ойнау үшін ұсынысты қуана қабылдайды. Бірақ жоспар сәтсіз аяқталады, себебі Симо Кремді қызын беруге қайтадан көндіреді. Бұл Памфилді қиын жағдайға түсіреді, өйткені ол Глицерийдің қарындасы Хризиске өлім төсегінде Глицерийді қорғауға уәде берген, Глицерий олардың баласына жүкті, және Памфилдің досы Харин Филуменаға ғашық. Давус Памфилдің (кеңесі үшін), Хариннің (сүйіктісінен айырылғаны үшін) және Симоның (онымен ұлы арасындағы қос ойын үшін) үш жақты ашуына қабылады. Жағдайды құтқаруға Андростан келген Крито есімді бейтаныс адамның кездейсоқ келуі көмектеседі. Ол басты кейіпкерлерге Глицериум Хризистің туған әпкесі емес екенін айтады. Ол, Фания ағасы жоғалған бауырын іздеп Андроста кеме апатына ұшырап қайтыс болғанда, оның отбасының қамқорлығына берілген. Кремс Фанияның өзінің інісі екенін, демек ол Глицериумның нағыз әкесі екенін түсінеді. Ол Глицериумның қолын Памфилге береді, бұл Филуменаға Харинге үйленуге мүмкіндік береді және Давусты кінәсінен ақтайды.

Алдын ала сөз

Ақын өзін сыншылардың шабуылынан қорғайды, олар оны "Андриан қызына" Менандердің "Перинф қызы" пьесасынан үзінділер қосуда айыптаған.

Бірінші акт

Симо өзінің босатылған адамы Сосияға ұлы Памфилге дайындап жатқан үйлену тойының қалпық екенін айтады. Сосия бұл қалжыңның мақсатын сұрағанда, Симо оған Памфилдің жезөкше әйелдің әпкесі Глицериуммен құпия байланысы туралы айтады. Бұрынғы уақытта Кремес Памфилдің әділ мінез-құлқына таңданып, қызын ұсынған болатын. Бірақ, Памфил мен Глицерийдің арасындағы романның ашылуынан кейін ол өз ұсынысын кері қайтарып алды. Симо Памфилдің өзін-өзі қорламайтынына ашуланады және ол әкесін ашық қарсы алғандай көрінуі үшін тойдың көрінісін жалғастырады. Сонымен қатар, ол Памфилдің құлы Давустың арамзалықтарын әшкерелеуге үміттеніп отыр. Давус сыртқа шығып, өзімен-өзі сөйлейді, оны Симо естиді. Өзін таныстырғаннан кейін, Симо оған жоспарланған үйлену тойының жоспарға сай өтуін қамтамасыз етуді тапсырады, өйткені Давустың неке тойының тоқтатылуына себепкер болған кез келген сылтау Давусты қатаң жазалайды. Симо кеткеннен кейін Давус Симоның жоспарын бұзады. Ол сондай-ақ Симоның ықыласына ие болу үшін Глицериум оның Афинаның ерікті азаматтығы туралы аңыз ойлап тапқанын, ол Андроста бала кезінде кеме апатына ұшырап, сондықтан төменгі туылма екенін айтады. Давус бұл идеяны елемеді. Глицериум жақын арада босану алдында. Мизис өзінің қожайынының үйінен осыған дайындық жасау үшін кетеді, бірақ Памфилдің Филуменамен некелесуінің әлі жалғасып жатқанына зарлағанын естіп қалады. Мисис оған өзін ашты. Памфил Глицерийді тастамайтынын қайталап айтады. Мисис акушер іздеп кетеді.

Екінші акт

Харин мен Биррия сөйлеседі, Биррия Памфилдің Филуменамен некеде болу туралы хабарды растайды. Харин Филуменаға деген сүйіспеншілігін білдіреді және Памфилдің неліктен үйлену тойын жалғастыратынын білмейтіндіктен, ол барып, кем дегенде кешіктіруді сұрайды. Біррия оны ескертеді, өйткені Памфилдің ойынша, Харин оны бірінші мүмкіндікті пайдаланып, оны құшақпен ұстайтынын айтады. Харин Памфилге жетіп, онымен ажырасуды немесе үйлену тойын кейінге қалдыруды сұрайды. Памфил оған бұл өтінішке келісуден артық ештеңе қаламайтынын айтады және оны тоқтатуға тырысады. Харин бұған қуанады. Ол Беррияны өзінің нашар ақыл-кеңестері үшін жұмыстан шығарады. Давус оларға жақындап келеді, олар оның қуанышты мінез-құлқынан Давустың олардың тағдырлы жүрегі күйрегенін білмейтінін болжайды. Давус оларға жоспарланған үйлену тойының шын мәнінде айла-шарғы екенін және ол Кремес үйін тексергенін және дайындықтың белгісі жоқ екенін айтады. Харин сүйікті Филуменасын қайтарып алғаны үшін қуанып кетеді. Давус Памфилге Симоның үйленгісі келетінін айтуды кеңес береді. Бұл матчты Хремеспен ашық аяқтауға әкеп соғады. Ашық етілген еркекшілдікпен, Симо оған Глицериуммен үйленуге рұқсат береді, бірақ ешкімге рұқсат етпейді. Памфилус келіседі, бірақ Давустан әкесі Глицериумның баласын өсіруге келіскенін білмеуін сұрайды. Симо тұзақ орнатады. Біррия кіріп, жасырынып қалады, өйткені оған Памфилдің Филуменаға қатысты қозғалыстарын бақылауға бұйрық берілген. Симо Памфилге бүгін үйленуге тиіс екенін айтады. Памфил оған келісіп, таңғалдырады. Біррия Памфилдің қожайынға сатқындық жасағанын айтады. Симо Давусты ұстап алады және Памфилдің бет-әлпетін өзгерткеніне күдік білдіреді. Давус бұл сұрақты және Давус оған қарсы қандай да бір түрде заговор құрып жатыр деген айыпты жоққа шығарады. Давус Симоның бақытсыздыққа ұшырауының себебі оның тойға жұмсаған ақшасына байланысты екенін айтады.

Үшінші акт

Симо мен Давус Мисис пен Лесбияның сөзін естиді, олар сөйлескенде Памфилдің Глицериумның баласына көмектесуге уәде бергенін білдіреді. Симо бұл ұлының Кремсті ашуландырып, Филуменамен некесін тоқтату үшін құрған хитролық деп ойлайды. Олар сөйлесіп тұрғанда, Глицериум ұл табады және олардың құлағына жылау естіледі. Симо Давусты осы алдауға қожайынына кеңес бергені үшін кінәлайды. Давус мұны жоққа шығарады. Өзінің нақты жоспарларына күдік туғызбау үшін Давус Симоға бұл Глицериумның ұлының назарын өзіне аудару жоспары екенін, ал Глицериумның қызметшілерінің келесі қадамы жаңа туған ұлды Симоның үйінің алдына қою болады, осылайша үйлену тойын болдырмауға тырысады, дейді. Симо көшеде Кремске кездеседі. Кремс қалада олардың балаларының әлі де үйленетіні туралы қалжаңның неге тарағанын сұрайды. Симо Кремстен қайтадан келісуге шақырады. Ол Давустың айтуынша, Глицериум Памфилмен қайта қосылу үшін бала туғанын жалғандап отырғанын айтады. Кремс Симоның жағдайды бағалауына сенеді және келіседі. Симо Давуспен кездесіп, жоспарларына көмектескені үшін алғыс айтады. Ол неке жалған болғанын және енді олардың жалғасуы Давустың ақылды кеңесінің арқасында екенін мәлімдейді. Давус жеке өзі өзін кінәлайды. Памфил Давусты іздеп, оны осы қиын жағдайға түсіргені үшін түрмеге қамауға немесе өлтіруге тырысады. Давус одан өзін ақтаруға мүмкіндік беруді өтінеді және үйлену тойын тоқтату үшін бір нәрсе ойлап табуға уәде береді, бірақ ешқандай жоспар ойына келмейді.

Төртінші акт

Тойдың жалғасатынын естіген Харин досының өзіне сатқындық жасады деп санайды, себебі Филуменаны оның махаббатын білдіргені үшін алған деп ойлайды. Ол Давус пен Памфилды кездестіріп, досын айыптайды. Памфил бұл оның ісі емес, Давустың құрған қастандығы екенін айтады. Екі жақты ашуға ұшыраған Давус, Памфилды осы одақтан құтқаруға уәдесін екі есе күшейтеді. Мизис Памфилге Глицериум оның келуін қалап отырғанын хабарлайды. Давус Харинға жоспары бар екенін, бірақ оны іске асыруға уақыт жетпеуі мүмкін екенін айтады, бірақ оның үйінде күтіп отыруын өтінеді. Давус Мизиске бір сәт күтуді бұйырады, сосын баланы алып қайта оралады. Ол оны Симоның үйінің алдына қоюын тапсырады. Давус Кремстің пайда болуымен аяққа шегінеді, ал Кремс Мизистің не істеп жатқанын көрген соң қайтадан пайда болады. Кремс өзінің жасырынып отырғанын Давус білмейді. Давус Мизисті оның іс-әрекеттері үшін сөксе, егер Кремс келгенде оның орнына ол келмесе, жағдай нашар болар еді дейді. Кремс өзін ашады және тойдың тоқтатылғанын мәлімдейді. Критон Афинаға келіп, Хрисистің қазасын естіген соң, бақытсыздығына ашуланып, Глицериумнің шын мәнінде жетім екенін еске алады, сондықтан ол Хрисистің ең жақын туысы болып саналады және Глицериумға қарсы оның мүлігін талап ету үшін сотқа жүгінуге мәжбүр болады, оны сөзсіз біреу қорғайды.

Бесінші акт

Хремес Симонды қайта-қайта үйлену тойына рұқсат беруге көндіргені үшін кінәлайды. Симо оның ашуын басады, бұл Глицериумның құрған тәсілі екенін, ал Давус бұрыннан-ақ үйлену тойын бұзу үшін осыған тырысатынын ескерткенін айтады. Олар Давустың Глицериумның үйінен шығып бара жатқанын көреді. Олар одан не үшін келгенін сұрайды. Давус Памфилде болғанын және Глицерийдің афиналық азамат екенін хабарлайтын жаңалық бар екенін айтады. Симо оған сенбей, Давусты қамауға алады. Памфил келіп, Симо оның уәдесін бұзғаны үшін оны сөкпейді. Памфил уәдесінен бас тартатынын, бірақ әкесі Критоның айтқанын естігеннен кейін оны кінәлауы керек дейді. Крито барлық адамдарға Глицерийдің Андроста кеме апатына ұшыраған, ағасын іздеп келген афиналық ақсүйек адамның қызы екенін айтады. Хремес өзінің сол ағасы екенін жариялайды, келісім береді және он талант мүлік береді.