Кіріспе

Құтқарылу мерекесінің Хагдадасы ("баян"; көпше түрі: Хагдадот) – Құтқарылу мерекесінің седерін реттейтін еврей мәтіні. Еврей дәстүрі бойынша, седер кеште Хагдаданы оқу – әрбір еврейге міндетті мицваның орындалуы, олардың балаларына Құдайдың Мысыр құлдығынан Израиль халқын күшті қолымен және созылған құлқымен шығарғаны туралы Құдайдың нұсқауларын баяндау.

Авторлығы

Яһуди дәстүрі бойынша, Хагда Мишна мен Талмуд кезеңінде құрастырылған, бірақ нақты күні белгісіз. Ол Иуда бар Илайдың (шамамен 170 жыл) заманынан бұрын жазыла алмайды, себебі ол кітаптағы соңғы тана болып келтірілген. Нехардиялық Аба Арика мен Самуил (шамамен 230 жыл) Хагданы құрастыру мәселесінде пікір таластырған, сондықтан ол сол кезде аяқталмаған. Талмудтағы бір мәлімдемеге сәйкес, ол Рав Нахманның тұсында аяқталған. Бірақ, Талмудта қай Рав Нахман туралы сөз болып отырғанына қатысты дау бар: кейбір түсіндірушілер бұл Рав Нахман бар Яков (шамамен 280 жыл) дейді, ал басқалары – Рав Нахман бар Ицхак (360 жыл) деп санайды. Дегенмен, Малбим, аздаған түсіндірушілермен бірге, Аба Арика мен Самуил оның құрастырылуы емес, түсіндірілуі туралы таласқан деп санайды, сондықтан ол одан бұрын аяқталған. Осы түсінік бойынша, Хагда Мишнаны құрастырған Яһуда ха Насидің (Иуда бар Илияның шәкірті және Аба Арика мен Самуилдің ұстазы) өмірінде жазылған. Малбим Хагданы Яһуда ха Насидің өзі жазған деген теорияны ұсынады. Ең көне бөліктерінің бірі – «Халлель» жырының оқылуы, Мишнаға сәйкес (Песахим 5:7), Иерусалимдегі ғибадатханада құрбандық шалу кезінде айтылған, ал Шаммай мектебінің пікірінше, тек бірінші тарауы ғана оқылуы керек. Забурлардан кейін Құдайдың құтқаруы үшін бата оқылады. Раввин Тарфонның айтуынша, бұл бата былай делінеді: «Бізді және ата-бабаларымызды Мысырдан құтқарып алған, әлемнің Патшасы – Ием, Өзіңе алғыс айтамын!» Мишнада жазылғандай, ескі дәстүрдің тағы бір бөлігі – «Халлельдің» (Псалом 118-ге дейін) аяқталуы және «Биркат ха Шир» әнұранының соңғы батасы, оны аморраимдер әртүрлі түсіндіреді, бірақ ол қазіргі дәстүрде қолданылатын «мақтау әндерін жақсы көретін» Құдайға алғыс айтуға ұқсас батаға жақын. Бұл баталар мен Исраилдің Мысырдағы тарихы туралы баяндамалар (Құдай сөзі 26:5–9 және Иешуа 24:2–4 негізінде), кіріспе сөздермен бірге, үшінші ғасырдағы ерте аморраимдер кезінде қосылған. Талмудтан кейінгі дәуірде, Геоним кезеңінде, мидраштардан үзінділер қосылды; ең алдымен, рабби Амрам Гаон (шамамен 850 жыл) қазіргі жинақтың бастамашысы болды, өйткені ол сидурдағы күнделікті литургияның редакторы еді. Бұл мидраштардың ең маңыздысы – төрт бала туралы мидраш, ол яһудилердің Құрбан айт мейрамын қалай тойлауы керек екеніне қатысты төрт түрлі көзқарасқа тоқталады. Бұл бөлім Иерусалим Талмудынан және раввин Исмаилдің Мехильтасындағы параллель үзіндіден алынған; қазіргі дәстүрде ол сәл өңделген. Аггада әдебиетінен басқа раввиндік цитаталар да қосылған, мысалы, Елиезер бен Хурканның оқиғасы, ол түн бойы басқа төрт раввинмен Мысырдан шығу туралы талқылаған, бұл әңгіме Тосефтада мүлдем басқаша формада кездеседі. Хагданың негізгі бөліктері түпнұсқасынан бері көбінесе өзгермегенмен, мәтіннің соңғы бөлігінен кейін кейбір толықтырулар енгізілді. Осы қосымшалардың кейбіреулері, мысалы, «Бір кішкентай ешкі» (חד גדיא) және «Кім біледі?» (אחד מי יודע) атты әндер, XV ғасырда қосылған және Хагданың артқы жағында басылатын стандартты әдебиеттерге айналды. Хагда мәтіні ешқашан бір, түпкілікті формада бекітілмеген, себебі мұндай мәселелерге билік жүргізуге құқығы бар раввиндік орган болған жоқ. Керісінше, әрбір жергілікті қауым өзінің мәтінін жасады. Әртүрлі дәстүрлі мәтіндер орта ғасырдың соңында Ашкенази (Шығыс Еуропа) және Сефарди (Испания, Солтүстік Африка және Таяу Шығыс) қауымдарында стандартталған формаға ие болды. Қарайлықтар мен самариялықтар да өздерінің Хаггадоттарын жасады, оларды олар бүгінгі күнге дейін қолданады. Ағартушылық дәуірінде Еуропалық яһуди қауымы Хагданың өзгеруіне әртүрлі жауап берген топтарға бөлінді. Православтық иудаизм белгілі бір тұрақты мәтіндерді беделді және нормативті деп қабылдады және мәтінге кез келген өзгеріс енгізуге тыйым салды. Қазіргі православиелік және консервативті иудаизм мәтінге шағын толықтырулар мен өшірулерді бұрынғы ұрпақтардағыдай тарихи-құқықтық өлшемдерге сәйкес рұхсат етті. Консервативті иудаизмнің раввиндері Хагда мен Сидурдың литургиялық тарихын зерттей келе, дәстүрді сақтап қалу шеңберінде инновацияның дәстүрлі динамикасы бар деген қорытындыға келді. Баспа машинасының пайда болуы мен түрлі әлеуметтік факторларға байланысты соңғы бірнеше ғасырларда жаңалықтар азайып, консервативті яһудилер өздерінің қауымдастығының халахикалық шеңбердегі литургиялық шығармашылық дәстүрін қайта жандандырғанына мақтанады. Реформалық иудаизмде нормативтік мәтіндер жоқ деп санайды және жеке адамдарға өзінің Хаггадотын жасауға рұхсат береді. Реформалық яһудилер өздерінің қауымдастығының халахикалық шеңберден тыс литургиялық шығармашылықты қайта жандандырғанына мақтанады, бірақ олар енгізген маңызды айырмашылықтар олардың мәтіндерін яһуди дәстүрі бойынша седерді өткізуге ниеттенген яһудилер үшін үйлесімсіз етеді.

Қолжазба тарихы

Хагданың ең көне толық қолжазбасы X ғасырдан қалған. Ол Саадия Гаон жинаған дұға кітабының бір бөлігі. Қазіргі таңда Хагда алғаш рет біздің заманымыздың 1000 жылы кодекс түрінде жеке кітап ретінде жасалған деп есептеледі. Маймонид (1135–1204) Хагданы өзінің яһуди заңдарының кодексі, Мишне Тораға қосты. Қолжазбалардың ең ертегісі XIII ғасырдан бұрын сақталмаған. Мұндай кітап жинақталғанда, оған поэзиялық шығармалар қосу қалыпты жағдайға айналды. Өздігінен жасалған ең көне Хаггадоттар – XIII және XIV ғасырлардағы қолжазбалар, мысалы, Алтын Хаггада (шамамен 1320 жыл, Барселона, қазір Британ кітапханасында) және Сараево Хаггадасы (XIV ғасырдың соңы). Орта ғасырлардағы басқа да маңызды суреттелген хаггадоттар – Құстар басы Хаггадасы және Вашингтон Хаггадасы. Алғашқы басылған Хаггадоттар 1482 жылы Испанияның Гвадалахара қаласында шығарылған деп саналады, бірақ бұл көбінесе болжам, себебі баспагердің колофоны жоқ. Ең ерте жарияланған Хагда 1486 жылы Ломбардияның Сончино қаласында Сончино отбасы баспасында басылған. Яһуди баспагерлері мәтіндерді шығару құралы ретінде баспа машиналарын жылдам қабылдағанмен, басылған Хаггадоттарды қабылдау жалпы алғанда баяу болды. XVI ғасырдың соңына дейін тек 25 басылым жарық көрді. Бұл сан XVII ғасырда 37-ге, ал XVIII ғасырда 234-ке дейін өсті. XIX ғасырда ғана, 1269 жеке басылым шыққаннан кейін, басылған Хаггадоттарға қарағанда қолжазбаларға басымдық беру азайды. 1900 жылдан 1960 жылға дейін 1100-ден астам Хаггадот басылды. Америкада, әсіресе, Хаггадоттарды корпоративтік ұйымдар, мысалы, кофе өндіруші Maxwell House (Maxwell House Хаггадасын қараңыз) сияқты, Пасха мерекесін тойлау үшін мәтін ретінде, сондай-ақ маркетингтік құрал ретінде және кейбір тағамдардың кошер екенін көрсету үшін шығаруы жиі кездеседі.

Жарықтайтын қолжазбалар

Ашкеназилердің ең ерте безендірілген Хаггадасы 1320 жылдар шамасында Германияда жасалған, қазір Иерусалимдегі Израиль мұражайында сақталуда. Райлендс Хаггадасы (Райлендс еврей қолжазбасы №6) – әлемдегі ең тамаша Хаггадалардың бірі. Ол 14 ғасырда Испанияда жазылып, безендірілген, қолжазба безендету саласындағы еврей және бейеврей суретшілер арасындағы байланыстың көрнекті үлгісі. 2012 жылдың көктемі мен жазында ол Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында «Райлендс Хаггадасы: ортағасырлық еврей өнері контексте» атты көрмеде көрсетілді. Британ кітапханасының 14 ғасырға жататын Барселона Хаггадасы (BL Add. MS 14761) – еврей мәтіндерінің арасындағы ең суреттілерінің бірі. Ол Пасах мерекесінің қарсаңындағы қызмет пен тойлық дастарқанға қосымша жасалған, сонымен қатар 14 ғасырлық Испанияда иесінің мәртебесін көрсететін символ болған. Оның дерлік барлық беттері Пасах рәсімдерін, Киелі кітаптар мен Мидраш оқиғаларын, сондай-ақ, символдық тағамдарды бейнелейтін миниатюралармен толтырылған. 1992 жылы Лондонның «Facsimile Editions» баспасы оның факсимилелік нұсқасын шығарды. 1526 жылы жарық көрген Прага Хаггадасы әріптерге назар аударуымен және қазіргі мәтіндерде кездесетін көптеген тақырыптарды енгізуімен ерекшеленеді. Хаггадада суреттер жиі болғанымен, олар Прага Хаггадасында ғана басылған мәтінде кеңінен қолданылды. Хаггадада «Пасах мерекесінің көріністері мен символдары, Хаггада мәтінінде кездесетін Киелі кітап және раввиндер жазбалары, сондай-ақ Хаггаданың өзінде тікелей рөл атқармайтын, бірақ өткен немесе болашақта құтқарылумен байланысты Киелі кітап немесе басқа да көздерден алынған суреттер мен бейнелер» бейнеленген алпыстан астам ксилографиялық суреттер бар. Басқа безендірілген Хаггадаларға Сараево Хаггадасы, Вашингтон Хаггадасы және 20 ғасырлық Сык Хаггадасы жатады.

Қадиш (бұйыршылықтар және бірінші шарап тостағаны)

Кедейш – кидуш сөзінің иврит тіліндегі бұйрық түрі. Бұл кидуш – барлық саяхат мерекелерінде айтылатын батаға ұқсас, сонымен қатар мацот пен Мысырдан шығуды да білдіреді. Көптеген яһудилер Седер кештесінде бір-бірінің кеселерін толтырып, еркіндік пен құдіретті көрсетеді. Кидушты дәстүрлі түрде үйдің әкесі айтады, бірақ Седерге қатысушылардың барлығы кидушты оқып, кем дегенде бір кесе шараптың көп бөлігін ішеді. Сенбі күні оған Жаратылыс кітабынан Құдайдың жаратылыстың жетінші күні демалуы туралы оқылысы және Сенбінің баталарына арналған кеңейтілген мадақтау кіреді.

Ur'chatz (қол жуу)

Жеуге дайындалып жатқандар келесі кезеңде, ылғалды жемістер мен көкөністерді жеу алдында қолдарын жуады. Техникалық тұрғыдан алғанда, яһуди заңына сәйкес, егер жеміс немесе көкөніс сұйықтыққа мақсатымен батырылса, қол жуу міндетті. Дегенмен, жылдың басқа уақыттарында мұндай жағдай жиі туырамайды, себебі жемістер мен көкөністер жеу алдында кептіріледі немесе адам бұрыннан-ақ қол жуған болады, өйткені нан жеу алдында да қол жуу қажет. Көптеген дәстүрлер бойынша, Седер кезінде осы сәтте бата айтылмайды, нан жеу алдында қол жууға арналған батадан өзгеше. Алайда, Рамбамның немесе Вильна Гаонының ізбасарлары бата оқиды.

Яхатц (ортадағы мацзаны бұзу)

Седер үстеліне үш маццот қойылады; осы кезеңде үш маццоттың ортаңғысы екіге бөлінеді. Вильня Гаоны және басқаларының дәстүрі бойынша, тек екі маццот қолданылады, және үстіңгісі сындырылады. Үлкен бөлігі жасырынып, кейін афикоман ретінде, яғни тамақтан кейінгі "десерт" ретінде пайдаланылады. Кіші бөлігі қалған екі маццоттың арасына қайтарылады.

Магид (Египеттен шығу туралы)

Құтқарылу мерекесінің және құлдықтан бостандыққа өту туралы әңгіме айтылады. Седердің осы кезінде, сефард яһудилері (Солтүстік Африкалық) барлық қатысушылардың басынан Седер табағын көтеріп, ән салу салтын сақтайды: Марокко яһудилері «Бихилу яцу мимицраим, халахама аня б'ней хорин» («Біз асығысқан түрде Мысырдан шықтық, [біздің] қиыншылық нанымызбен, [қазір] біз еркін халықпыз») деп әндейді, алжирлік яһудилері «Этмол 'айну абадим, хайом б'ней хорин, хайом кан, лешана хабаа б'Эрец Исраэль б'ней хорин» («Кеше біз құл едік, бүгін біз еркінміз, бүгін біз жер аударылудамыз, келесі жылы Израильде еркін боламыз») деп әндейді.

Ха лахма аня (Седер мейрамына шақыру)

Маццоттар ашылып, "қиыншылықтың наны" деп аталады. Қатысушылар арам тілінде ашыққан немесе мұқтаж болғандардың барлығын Седерге шақырады. Халаха осы шақыруды елдің туған тілінде қайталауды міндеттейді.

Ма Ништана (Төрт сұрақ)

Мишнада Седер мерекесінде қойылатын сұрақтар егжей-тегжейлі жазылған. Әдетте, төрт сұрақты ең кіші бала сұрайды. Кейбір дәстүрлерде басқа қатысушылар да оларды үндемей өздеріне қойып жатқандай болады. Кейбір отбасыларда бұл талап отбасының немерелері еврей білімін жеткілікті деңгейде алып, жауапкершілікті өз мойнына алуға дайын болғанға дейін ересектердің де "бала" саналып қалуын білдіреді. Егер адамның сұрақ қоя алатын балалары болмаса, жауапкершілік жұбайына немесе басқа қатысушыға жүктеледі. Сұрақ қоюдың маңыздылығы соншалықты зор, тіпті адам Седерде жалғыз болса да, өзіне сұрақ қоюға және оған жауап беруге міндетті. Төрт саны Тәураттағы төрт аяттан шыққан, онда адамға баласына Мысырдан шығуды түсіндіруге бұйрық берілген. Осы төрт ұлдың әрқайсысы Седер мерекесі туралы сұрағын әртүрліше қояды. Хаггада әрбір баланың сұрағына оның сұрағына сәйкес жауап беруді ұсынады, бұл үшін Тәураттағы осы тақырыпқа қатысты үш аяттың бірін пайдаланады. Дана ұл: "Құдайдың сендерге бұйырған заңдары, куәліктері және ережелері қандай?" - деп сұрайды. Осы егжей-тегжейлі сұрақтың даналыққа жатқызылуының бір себебі, дана ұл оның мағынасын білу үшін басқа біреуден сұрағаннан гөрі, Седерді қалай өткізуді үйренуге тырысады. Оған толық жауап беріледі: "Оған Құрбан айт мерекесінің барлық заңдарын түсіндір. Құрбан айт құрбанын жегеннен кейін тәтті жеуге болмайды." Зұлым ұл: "Бұл қызмет сен үшін не?" - деп сұрайды. Хаггада оны еврей халқынан оқшауланып, олардың іс-әрекетін сырттан бақылап, қатыспайтын адам ретінде сипаттайды. Сондықтан оған: "Бұл - мен Мысырдан шыққанда Құдай маған жасаған игіліктері үшін" - деп жауап беріледі. (Бұл, яғни, Седер мерекесі зұлым ұлға арналмаған, өйткені зұлым ұл Мысыр құлдығынан босатылуға лайық болмас еді.) Хаггадада төрт ұлдың суреті бейнеленген жерлерде, бұл ұл көбінесе қару-жарақпен немесе сәнді, заманауи киімдермен көрсетіледі. Қарапайым ұл: "Бұл не?" - деп сұрайды. Оған: "Құдіретті қолымен Құдай бізді Мысырдан, құлдықтан шығарды" - деп жауап беріледі. Ал сұрақ қоюға білмейтінге: "Бұл - Құдай маған Мысырдан шыққанда жасаған игіліктері үшін" - делінеді. Кейбір қазіргі Хаггадоттарда "балалар" деген сөз "ұлдар" деген сөздің орнына қолданылады, ал кейбіреулері бесінші баланы қосып жазған. Бесінші бала Холокосттан аман қалмаған балаларды немесе еврей өмірінен соншалықты алыстап кеткен яһудилерді білдіруі мүмкін, олар Седерге қатыспайды.

Рахтза (қол жуу рәсімдері)

Қол жуу рәсімі қайтадан орындалады, бұл жолы барлық дәстүрлер, соның ішінде бата тілеумен бірге.

Мотзи Матза (Матзаға баталар)

Екі бата оқылады. Біріншісі, нан жеу алдында айтылатын стандартты бата, оның ішінде "шығаратын" (ивритте моцзи) деген сөздер бар. Содан кейін Маца жеу туралы міндеттемеге қатысты бата оқылады. Зәйтүндей (кейбіреулер екідей дейді) бір бөлік жатып жағдайда желінеді.

Марор (ащы шөптер)

Марордың (ащы шөптердің) жеуіне арналған бата оқылып, содан кейін ол харосетке мақсатылады және желінеді.

Корей (сеандуич)

Марор екі кішкентай маццо кесігінің арасына салынады, дәл сэндвичтегі толтырма екі нан кесігінің арасына салынатындай. Бұл Хиллель дәстүріне сәйкес келеді, ол 2000 жыл бұрын Седер үстелінде осылай істеген (бірақ Хиллель заманында Пасха құрбаны, маццо және марор бірге желінгенін ескерген жөн).

Шүлхан орек (тамақ)

Мерекелік дастарқан желінді. Дәстүр бойынша ол Седер табағындағы қуырылған жұмыртқамен басталады.

Цзафун (афикоманды жеу)

Седер кешінде бұрын жасырылған афикоман, Седерге қатысушылардың жейтін соңғы жұт тамақ болып саналады. Әр қатысушыға афикоман ретінде жеу үшін кемінде зәйтүндей мөлшерде маца беріледі. Афикоманды жегеннен кейін, дәстүр бойынша, түннің қалған уақытында басқа тамақ жеуге рұқсат етілмейді. Бұған қоса, қалған екі кесе шараптан басқа, ешқандай мас сусын ішуге болмайды.

Барейх (тамақ ішкеннен кейінгі рақым)

Біркат Хамазонды айту.

Кос Шлиши (Үшінші шарап тостағаны)

Үшінші тостақан шарапты ішу. Ескерту: Үшінші тостақан әдетте, тамақтан кейін дұға оқымас бұрын құйылады, себебі Үшінші тостақан ерекше жағдайларда тамақтан кейінгі дұғамен байланыстырылған алғыс айту тостағаны болып табылады.

Кош шел Елиях ха-Нави (Пайғамбар Ілиястың тостағаны)

Көптеген дәстүрлерде үйдің есігі осы сәтте ашылады. Забур 79:6–7 Ашкенази және Сефарди дәстүрлерінде де, Ашкеназилердің арасында Арықтаулар 3:66 оқылады. Ашкеназдардың көбісі осы уақытта бесінші тостақанды толтыруға дағдыланған. Бұл Талмудтағы, қанша тостақан ішу керектігі туралы пікірталасқа байланысты. Төрт тостақанның Мысырдан шығу 6:6–7-дегі құтқарылудың төрт белгісімен байланысты екенін ескерсек, кейбір раввиндер Мысырдан шығу 6:8-дегі құтқарылудың бесінші белгісі үшін бесінші тостақанды қосудың маңызды екенін ойлады. Барлығы бес тостақан құю керек екеніне келісті, бірақ құтқарылудың бесінші белгісі Израиль еліне әкелуге қатысты болғандықтан, және сол кезде еврей қауымының дербес билігі болмағандықтан, бесінші тостақанды ішу керек пе, жоқ па деген мәселе шешілмей қалды. Раввиндер бұл мәселені Илияс келгенше қалдыруға шешім қабылдады (Илиястың келуі Мәсіхтің келуін жеделдетеді деген сенімге сүйене отырып, сол кезде барлық халахикалық мәселелер шешіледі), ал бесінші тостақан «Кош шел Элияху» («Илиястың тостағаны») деп аталды. Уақыт өте келе, адамдар бұл тостақанды Илиястың Седер түнінде әр үйге келіп, яһуди Мәсіхінің келуін жариялайтын соңғы күндердегі болашақ келуін алдын ала білдіретін идеямен байланыстыра бастады. 1980 жылдардың соңында еврей феминистері Илиястың тостағанының қасына суға толы «Мириамның тостағанын» (Мұсаның әпкесі Мириамның шөлде тірі болған кезіндегі құдықтың символы) қою идеясын ұсынды. Көптеген либералды яһудилер қазір бұл рәсімді өздерінің седерлеріне қатысудың символы ретінде қосады.

Халел (даңқ әндері)

Яһуди мерекелерінде синагогта оқылатын Халелдің толық реті Седер үстелінде де оқылады, бірақ отырып. Бірінші екі псалм – 113 және 114 псалмдары тамақтан бұрын оқылады. Қалған 115–118 псалмдары осы жерде оқылады (Халел бөлімінде, Барэйхтан кейін). Содан кейін 136 псалм (Ұлы Халел) оқылады, одан кейін Шаббат пен мерекелердегі таңғы құлшылықтың бір бөлігі – Нишмат оқылады. Халелден кейін келетін «Ехалелуха» және Нишматтан кейін келетін «Иштабах» параграфтарына қатысты түрлі пікірлер бар. Көптеген ашкеназдық яхудилер «Ехалелуханы» 118 псалмның соңында, соңғы сөздерді қоспағанда, Халелден кейін бірден оқиды. Нишматтан кейін олар «Иштабахты» толығымен оқиды. Сефардтар Нишматтан кейін тек «Ехалелуханы» оқиды. Орта ғасырлардағы француз яхудилерінің әдеті, сондай-ақ жақында ғана итальяндық яхудилердің әдеті екі батаны да оқу болған. Содан кейін төртінші шарап тостағаны ішіледі және «жүзім жемісі» үшін қысқаша алғыс айтылады. Ротенбургтік раввин Мейрдің дәстүрін ұстанатын кейбір ашкеназдық қауымдастықтарда төртінші тостаған Нирцеяның кейбір пиютимдерін оқығаннан кейін ғана ішіледі.

Ныртза

Седер кешкі құлшылықтың қабыл етілуі үшін дұғамен аяқталады. «Шана Хабаах б'Иерушалим! – Келесі жылы Иерусалимде!» деген үміт білдіріледі. Израильдегі, әсіресе Иерусалимдегі яһудилер «L'shanah haba'ah b'Yerushalayim hab'nuyah! – Келесі жылы қайта салынған Иерусалимде!» деп айтады. Седердің 15 бөлімі аяқталғанымен, Хагдада осы түнде ежелгі Мысырда және тарих бойы болған кереметтерді әрі қарай баяндайтын қосымша әндермен аяқталады. Кейбір әндер Бейт Хамикдаш жақын арада қайта құрылатынына қатысты дұға етеді. Соңғы ән – «Чад Гадья» («Бір қозыша»). Бұл сырттай балаларға арналған ән, түрлі жануарлар мен адамдардың басқаларды жасаған қылмыстары үшін жазалауға тырысып, өздері де жазаланғаны туралы айтады. Вильна Гаон бұл әнді еврей халқының соңғы күндердегі жауларына Құдайдың тартатын жазасының аллегориясы ретінде түсіндірген. Седерден кейін ояу қалғандар «Песня Песней» (Әндер Әні) айтуға, Тораны оқуға немесе Египеттен шығу оқиғасы туралы әңгімелесуге болады, ұйықтайтынша.