Кіріспе

Әдебиеттің мәнін жүйелі зерттеу

Әдебиет теориясы – әдебиеттің мәнін және әдебиетті талдау әдістерін жүйелі зерттеу болып табылады. 19 ғасырдан бері әдебиеттану ғылымына әдебиет теориясы, интеллектуалдық тарих, моральдық философия, әлеуметтік философия және адамдардың мағынаны қалай түсіндіруіне қатысты пәнаралық тақырыптар енгізілді. Осының салдарынан, "теория" сөзі мәтіндерді оқуға қатысты ғылыми тәсілдерді біріктіретін жалпы ұғымға айналды, олардың кейбіреулері семиотика, мәдениеттану, тіл философиясы және континенттік философия салаларымен байланысты.

Тарих

Әдебиет теориясы 20-шы ғасырда кәсіпке айналды, бірақ оның тамырлары ежелгі Грекияға (Аристотельдің «Поэтикасы» жиі сілтеме жасалатын ерте мысал), ежелгі Үндістанға (Бхарата Мунидің «Натья Шастрасы») және ежелгі Римге (Лонгинустің «Сұлулық туралы» еңбегі) дейін жетеді. Орта ғасырларда Таяу Шығыстағы ғалымдар (Әл-Жахиздің «әл-Баян ва ‘л-табини» мен «әл-Хаяван», Ибн әл-Мутаздың «Кітаб әл-Бади») және Еуропа әдебиетті зерттеуге негізделген еңбектерді жазуды жалғастырды. Ежелгі философиядан бастап 18-ші және 19-шы ғасырлардағы философтардың эстетикалық теориялары қазіргі әдебиет зерттеулеріне маңызды ықпал етті. Әдебиет теориясы мен сын әдебиет тарихымен тығыз байланысты. Кейбір ғалымдар, теориялық және теорияға қарсы тұратындар, 1980-ші және 1990-шы жылдардағы теорияның академиялық құндылығына қатысты пікірталастарды «теория соғыстары» деп атайды. Теорияға бет бұрудың жақтастары мен қарсыластары теорияның не екендігіне, немесе әдебиетте немесе басқа мәдени туындылармен қатар теория жасаудың мәніне қатысты әртүрлі (көбінесе қайшы) пікірлер білдіреді.

Шолу

Әдебиет теориясының негізгі сұрақтарының бірі – «әдебиет деген не?» және «біз қалай оқуымыз керек?» деген сұрақтар. Бірақ, кейбір заманауи теоретиктер мен әдебиеттанушылар «әдебиетті» анықтау мүмкін емес немесе ол тілдің кез келген қолданысын білдіруі мүмкін деп санайды. Нақты теориялар әдістері мен қорытындыларымен ғана емес, сонымен қатар «мәтінде» мағынаны қалай құратынымен де ерекшеленеді. Дегенмен, кейбір теоретиктер осы мәтіндердің «дұрыс» деп есептелетін бір ғана, бекітілген мағынасы жоқ екенін мойындайды. Әдебиет теориясының мамандары көбінесе Еуропалық философия мен тіл философиясының әртүрлі дәстүрлеріне сүйенеді, сондықтан олардың тәсілдерін жіктеу шамамен ғана болуы мүмкін. Әдебиет теориясының көптеген түрлері бар, олар мәтіндерге әртүрлі көзқараспен қарастырады. Тарихи тұрғыдан маңызды теориялық мектептерге тарихи және биографиялық сын, Жаңа сын, формализм, орыс формализмі және структурализм, постструктурализм, марксизм немесе тарихи материализм, феминизм және француз феминизмі, постколониализм, жаңа историцизм, деконструкция, оқырманның реакциясы бойынша сын, наратология және психоаналитикалық сын жатады.

Мектептер арасындағы айырмашылықтар

Әртүрлі теориялық мектептердің әртүрлі түсіндіру және эпистемологиялық көзқарастары көбінесе әртүрлі моральдық және саяси міндеттемелерден туындайды және соған қолдау көрсетеді. Мысалы, Жаңа сыншылардың еңбегінде көбінесе айқын моральдық өлшем, кейде тіпті діни өлшем де кездеседі: Жаңа сыншы Т. С. Элиоттың немесе Джерард Мэнли Хопкинстің поэмасын қазіргі әлемде сенім іздеудің азаптылығы мен қарама-қайшылығын білдірудегі адалдық дәрежесі үшін оқи алады. Ал марксистік сыншы мұндай бағалауларды сын емес, тек идеологиялық деп табады; марксист Жаңа сынның оқуы жеткілікті терең болмаған деп айтуы мүмкін. Немесе постструктуралистік сыншы поэманың діни мағынасын мағынаның аллегориясы ретінде қарастырып, мәселенің өзіне араласпауы мүмкін – поэманың «Құдайға» сілтемелерін олар нені білдіретінін емес, олардың сілтемелік табиғатын талқылау арқылы қарастырады. Мұндай келіспеушілікті оңай шешу мүмкін емес, себебі ол сыншылардың түбегейлі түрленген терминдері мен мақсаттарында (яғни теорияларында) жатыр. Олардың оқу теориялары өте әртүрлі зияткерлік дәстүрлерден туындайды: Жаңа сыншы өз жұмысын АҚШ-тың Шығыс жағалауындағы ғылыми және діни дәстүрге негіздейді, ал марксист өзінің ойларын сындық әлеуметтік және экономикалық ойдан алады, постструктуралисттің жұмысы 20 ғасырдың континенттік тіл философиясынан өрбиді. 1950 жылдардың соңында канадтық әдеби сыншы Нортроп Фрай тарихи сын мен Жаңа сынды қабылдастыруға, сондай-ақ ерте оқырманның реакциясы және көптеген психологиялық және әлеуметтік тәсілдердің алаңдаушылықтарын шешуге бағытталған тәсілді жасауға тырысты. Оның «Сын туралы анатомия» еңбегінде баяндалған көзқарасы қатаң құрылымдық болды, мәтінаралық «сөздер тәртібі» және белгілі бір құрылымдық типтердің әмбебаптығын қабылдады. Оның тәсілі бірнеше онжылдық бойы ағылшын әдебиеті бағдарламаларында үстемдік құрды, бірақ постструктурализмнің күшеюімен маңыздылығын жоғалтты. Әдебиет теориясының кейбір түрлері үшін (әсіресе формализмнің белгілі бір түрлері) «әдеби» және басқа мәтіндер арасындағы шекара ерекше маңызға ие. Басқа мектептер (әсіресе постструктурализмнің әртүрлі формалары: жаңа тарихшылдық, деконструкция, марксизм мен феминизмнің кейбір бағыттары) екеуінің арасындағы шекараларды жоюға тырысып, мәтіндік интерпретация құралдарын фильм, беллетристика емес әдебиет, тарихи жазу және тіпті мәдени оқиғалар сияқты кең ауқымды «мәтіндерге» қолданды. Михаил Бахтин әдебиет теориясының «толық жетіспеушілігі» романмен айналысқанда айқын болатынын айтты; басқа жанрлар белгілі бір деңгейде тұрақтанған болса, роман әлі де даму үстінде. Әдеби интерпретацияның әртүрлі теориялары арасындағы тағы бір маңызды айырмашылық – автордың шығарма туралы пікірлері мен ниеттеріне берілетін мән. 20 ғасырға дейінгі көптеген тәсілдер үшін автордың ниеті мәтіндерді «дұрыс» түсіндірудің басты факторы және маңызды анықтауышы болып табылады. Жаңа сын – мәтіндерді түсіндіруде автордың рөлін жоққа шығарып, мұқият оқу кезінде «мәтіннің өзіне» назар аударуды қалаған алғашқы мектеп. Шындығында, формализм мен кейінгі мектептер арасындағы қарама-қайшылықтарға қарамастан, олар автордың шығарманы түсіндіруі басқаларға қарағанда маңызды емес деген қағиданы ортақ бөліседі.