Кіріспе
Герман Нортроп Фрай (14 шілде 1912 – 23 қаңтар 1991) – канадалық әдеби сыншы және әдеби теорияшы, 20 ғасырдың ең ықпалды тұлғаларының бірі саналады. Фрай алғашқы кітабы «Қорқынышты симметрия» (1947) арқылы халықаралық деңгейде танымал болды, ол Уильям Блейктің поэзиясын жаңаша түсінуге мүмкіндік берді. Оның беделі негізінен ол жасаған әдеби сын теориясына байланысты. «Сын анатомиясы» (1957) – 20 ғасырда жарық көрген әдеби теорияның ең маңызды еңбектерінің бірі. Америкалық сыншы Харольд Блум осы кітап жарық көрген кезде Фрайді «Батыс әдебиетін зерттеуші ең білікті маман» деп атады. Фрай мәдени және әлеуметтік сынға жасаған үлесі ұзақ жылдарға созылып, оған кең танылу мен көптеген награда әкелді.
Herman Northrop Frye (July 14, 1912 – January 23, 1991) was a Canadian literary critic and literary theorist, considered one of the most influential of the 20th century. Frye gained international fame with his first book, Fearful Symmetry (1947), which led to the reinterpretation of the poetry of William Blake. His lasting reputation rests principally on the theory of literary criticism that he developed in Anatomy of Criticism (1957), one of the most important works of literary theory published in the twentieth century. The American critic Harold Bloom commented at the time of its publication that Anatomy established Frye as "the foremost living student of Western literature." Frye's contributions to cultural and social criticism spanned a long career during which he earned widespread recognition and received many honours.
Ерте өмір және білім
Шербрук қаласында, Квебек провинциясында туған, бірақ Монктон қаласында өскен Фрай, Герман Эдвард Фрай мен Кэтрин Мод Ховардтың үшінші баласы еді. Оның көп ұлкен ағасы Хауард Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты; оның сондай-ақ Вера деген қарындасы да болды. Оның туысы – ғалым Алма Хауард. Фрай 1929 жылы ұлттық тегіш жазу байқауына қатысу үшін Торонтоға сапарлады. Ол Торонто университетінің Виктория колледжінде философия мамандығы бойынша бакалаврдік білім алды, онда колледждің "Акта Викториана" әдеби журналын басқарды. Одан кейін ол Эммануэль колледжінде дінтануды оқыды (Виктория колледжі сияқты, Торонто университетінің құрамдас бөлігі). Саскачеван провинциясында студент-пастор болып қысқа уақыт қызмет еткеннен кейін, ол Канада Біріккен шіркеуінің дін қызметкеріне бекітілді. Содан кейін ол Оксфордтың Мертон колледжінде оқыды, онда Бодли клубының мүшесі және хатшысы болды, ал кейін Виктория колледжіне оралып, өмірінің қалған бөлігін осы жерде өткізді.
Академиялық және жазушылық мансап
Фрай өзінің 1947 жылы жарық көрген «Қорқынышты симметрия» атты тұңғыш кітабының арқасында халықаралық деңгейде танымал болды. Оған дейін Уильям Блейктің болашақты болжайтын поэзиясы ұзақ уақыт бойы дұрыс түсінілмеген, ал кейбіреулер оны шұбар ойлар деп санаған. Фрай онда «Жоғалған жұмақ» және Киелі кітаптан туындаған метафоралар жүйесін тапты. Оның Блейктің поэзиясын зерттеуі бұл салаға маңызды үлес болды. Сонымен қатар, Фрай әдебиетті зерттеудің инновациялық жолын ұсынды, ол жалпы әдебиеттануға терең ықпал етті. Ол Гарольд Блум, Маргарет Атвуд және тағы басқаларға зор әсер етті. 1974–1975 жылдары Фрай Гарвард университетінде Нортон профессоры болып жұмыс істеді. Бірақ оның басты қызметі Торонто университетінде профессорлық лауазымда болуы, содан кейін Торонто университетінің Виктория колледжінің канцлері болуы болды. Нортроп Фрайде докторлық диссертациясы жоқ еді. Корольдік Канада атты полициясының барлау қызметі Фрайды бақылап, оның Вьетнам соғысына қарсы қозғалысқа қатысуын, Қытай жөніндегі академиялық форумдағы және Оңтүстік Африкадағы апартеидті жоюға бағытталған белсенділігін қадағалады.
Отбасылық өмір
Фрай 1937 жылы педагог, редактор және суретші Хелен Кемпке үйленді. Ол Фрайдың лекциялық сапарында Австралияда қайтыс болды. Ол 1986 жылы қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң Элизабет Браунға үйленді. (Котрупи 4). Фрайдың пікірінше, әдебиетке құндылықтарды таңу "тек талғам тарихына жатады, демек, сәндік әдеттердің өзгеруіне байланысты" (Анатомия 9). Нағыз сын "әдебиеттің барлығын түсінікті етуге" (Анатомия 9) ұмтылады, сондықтан оның мақсаты бағалау емес, білім жинау. Фрайдың көзқарасын ұстанатын сыншы үшін, әдеби шығарманы білімнің үлгісі ретінде қарастыру керек, бұл әрекет, кемінде бастапқыда, шығармамен тікелей байланыстан ерекшеленуі тиіс. [Осылайша] сын оқу аяқталғанда басталады: енді сыншы шығармаға қиялымен берілмей, оның мәнін іздейді, тарихи контекстке жүгінбей немесе оқу тәжірибесін бағаламай, әдебиет ішіндегі құрылымын және мәдениеттегі әдебиеттің орнын көреді (Гамильтон 27).
a literary work should be contemplated as a pattern of knowledge, an act that must be distinguished, at least initially, from any direct experience of the work, . [Thus] criticism begins when reading ends: no longer imaginatively subjected to a literary work, the critic tries to make sense out of it, not by going to some historical context or by commenting on the immediate experience of reading but by seeing its structure within literature and literature within culture (Hamilton 27).
Тасаввурдың теориясы
Бірде оның сын теориясы романтикалық па деген сұраққа Фрай: "О, толығымен романтикалық, иә" деп жауап берді (Стингл 1). Бұл романтика, Фрай Блейкке романтизмді жатқызғандай: яғни "қиял мен жеке сезімге басты орын беретін кеңейтілген мағынасында" (Стингл 2). Фрайдың көзқарасы бойынша, әдебиетке дейінгі салт-дәстүрлер, мифтер және халық ертегілері" (Архетиптер 1450) сияқты әдеби туындылар, қиялдың артефакттары ретінде, потенциалды біртұтас қиял тәжірибесін құрайды. Ол әдебиеттің мифологияның "орталық және ең маңызды кеңейтілген түрі" екенін еске салады: "әрбір адам қоғамы мифологияға ие, ол әдебиет арқылы мұра етіліп, беріліп, түрлендіріледі" (Қуатты сөздер xiii). Осылайша, мифология мен әдебиет бір қиял әлемінде өмір сүріп, жұмыс істейді, ол "дәстүрлермен, өзіндік стильдермен, символдармен, мифтермен және жанрлармен" (Харт 23) басқарылады. Сынның тұтастығы үшін, оның да қиял аясында жұмыс істеуі және идеологияда ұйымдастырушы принцип іздемеуі қажет. Фрайдың сөзіне сүйенсек, мұндай жағдай әдебиеттің мифтен туындаған негізгі құрылымдық принциптерін елеусіз қалдыруға әкеледі – осы принциптер ғасырлар бойы идеологиялық өзгерістерге қарамастан, әдебиетке қарым-қатынас жасау қабілетін сыйлайды. Бұл құрылымдық принциптер, әрине, әлеуметтік және тарихи факторлармен шартталған, олардан асып түспейді, бірақ олар әдеби организмнің әлеуметтік ортаға бейімделуінен ерекшеленетін форманың сабақтастығын сақтайды (Қуатты сөздер xiii). Сондықтан миф әдебиетке құрылым береді, себебі әдебиеттің өзі – "орын ауыстырылған мифология" (Бейтс 21). Харт бұл мәселені жақсы түсіндіреді: "Фрай үшін әңгіме, ал пікір емес, әдебиет пен қоғамның ортасында тұрады. Қоғамның негізі мифтік және повестволық, идеологиялық және диалектикалық емес" (19). Бұл идея, Фрайдың сын-пікірінде орталық орын алады және алғаш рет оған Джанбатиста Вико ұсынған.
leaves out the central structural principles that literature derives from myth, the principles that give literature its communicating power across the centuries through all ideological changes. Such structural principles are certainly conditioned by social and historical factors and do not transcend them, but they retain a continuity of form that points to an identity of the literary organism distinct from all its adaptations to its social environment (Words with Power xiii). Myth therefore provides structure to literature simply because literature as a whole is "displaced mythology" (Bates 21). Hart makes the point well when he states that "For Frye, the story, and not the argument, is at the centre of literature and society. The base of society is mythical and narrative and not ideological and dialectical" (19). This idea, which is central in Frye's criticism, was first suggested to him by Giambattista Vico.
Фрайдың сын әдісі
Фрай өзінің сын әдісін сипаттау үшін «ортаға қарай жинақталатын» және «ортадан шашыралатын» терминдерін қолданады. Фрай түсіндіреді, сын ішкі бағытта, мәтіннің құрылымына қарай қозғалғанда «ортаға қарай жинақталады», ал мәтіннен сыртқа, қоғам мен сыртқы әлемге қарай қозғалғанда «ортадан шашырайды». Мысалы, Китстің «Грекиялық құмыраға арналған одасы» сияқты лирикалық поэзия көбінесе «ортаға қарай жинақталады», реттелген сөздердің дыбысы, қимылы және бейнесіне баса назар аударады. «Том ағаның үйі» сияқты риторикалық романдар көбінесе «ортадан шашырайды», олар әңгімелер мен кейіпкерлердің әлеуметтік құрылыммен байланысты тақырыптық байланысын көрсетеді. «Ода» тарих, керамика және көркемдік эстетика элементтеріне сүйене отырып, «ортадан шашырау» тенденциясын көрсетеді. «Үй» синтаксис пен лексикалық таңдау арқылы кейіпкерлерді бейнелеу және көңіл-күйді қалыптастыру арқылы «ортаға қарай жинақталу» тенденциясын көрсетеді. Бірақ біреуі ішке қарай бұрылады, екіншісі сыртқа қарай итереді. Сын осы қозғалыстарды көрсетеді, әдебиеттің эстетикалық функциясына «ортаға қарай жинақталып», әдебиеттің әлеуметтік функциясына «ортадан шашыралып» назар аударады. Кейбір сыншылар немесе сын мектептері бір қозғалысты екіншісінен басым көреді, бірақ Фрай үшін екі қозғалыс та маңызды: «Сынның әрқашан екі жағы болады, бірі әдебиеттің құрылымына, екіншісі әдебиеттің әлеуметтік ортасын құрайтын басқа мәдени құбылыстарға қаратылған» (Сындық жол 25). Сондықтан ол, кем дегенде, оның замандастары болған Жаңа сыншылардың құрылымдық талдауға баса назар аударуымен келіседі. Бірақ Фрай үшін бұл оқиғаның бір бөлігі ғана: «Дұрыс, – дейді ол, – сыншыл түсінік алғашқы күш-жігері көркем шығарманың риторикалық немесе құрылымдық талдау түрінде болуы керек. Бірақ таза құрылымдық тәсіл биологиядағыдай сынға да шектеулер қояды». Яғни, ол «құрылымның қалай пайда болғанын және оның ең жақын туыстарының қандай екенін» түсіндірмейді. Құрылымдық талдау риториканы сынға қайтарады, бірақ бізге жаңа поэтика да қажет…» (Архетиптер 1447).
Архетипі сын "жаңа поэтика" ретінде
Фрай үшін бұл «жаңа поэтиканы» мифологиялық негіздегі принциптен табуға болады, ол «архетиптік сын» деп аталады. Осы шеңбердің линзасы арқылы – мәтіннен артқа, архетипке қарай оқшауланатын, негізінен центрифугалық қозғалыс – әдеби сынның әлеуметтік функциясы айқын көрінеді. Фрайдың пікірінше, «сыни тұрғысынан не істеуге болады» – «студенттерді қоғамның идеологиясының артында жатқан мифологияны білуге ояту» (Стингл 5). Яғни, қайталанатын құрылымдық үлгілерді зерттеу студенттерге өз қоғамынан эмансипациялық қашықтық береді, сондай-ақ оларға өз тәжірибесінен тікелей қол жеткізе алмайтын, бірақ соңғы кезде олардың тәжірибесін өзгертіп, кеңейтетін, поэтикалық модельді өмір сүру моделіне айналдыратын жоғары адамдық күйдің көрінісін сыйлайды. Ол «керигматикалық режим» деп атағанда, мифтер «өмір сүруге арналған мифтерге», ал метафоралар «өмір сүруге арналған метафораларға» айналады, олар «тек бізге ғана емес, сонымен қатар біздің көкжиегімізді үнемі кеңейтеді, [солай] біз [керигма немесе трансформациялық күш] әлеміне еніп, өзіміз үшін шындық деп тапқан нәрсені басқаларға жеткізе аламыз» (Double Vision 18). Оның маңызды әлеуметтік функциясының арқасында Фрай әдеби сынды либералды білім берудің маңызды бөлігі деп санады және өз идеяларын кең аудиторияға жеткізу үшін тынымсыз жұмыс істеді. «Көп жылдар бойы, – деп жазды ол 1987 жылы, – мен өзімді бірінші кезекте басқа сыншыларға емес, студенттерге және маманданбаған жұртшылыққа арнадым, менің пәнімдегі кез келген жаңа бағыттар олардың қажеттіліктерінен және олардың қарқынды, бірақ нақтыланбаған көзқарасынан туатынын түсіндім» (Auguries 7). Сондықтан оның өлімінен кейін жарық көрген соңғы кітабы «Ұлы кодекс және күшті сөздер» кітаптарының қысқа және қолжетімді нұсқасы» деп сипатталады, ол оқырмандарынан оны «соңғы үкім шығаратын соттан емес, діни саяхаттың аялдамасынан, саяхаттың соңына қанша жақын болса да» (Double Vision Preface) деген түсінікпен оқып шығуын сұрайды.
Әдеби туындыларды зерттеу
Фрайдың халықаралық айрығы оған, Канада әдебиетін қолдауға мүмкіндік берді, бұл сол кезде провинциалдық деп есептелген. Фрай, жазудың формалық сапасына қарамастан, канадалық ой-қиялды және оның канадалық ортаға реакциясын түсіну үшін канадалық әдеби туындыларды зерттеу қажет деп сарқырамады.