Кіріспе

Әдебиетті зерттеу, бағалау және түсіндіру – бұл өнер сын-тәжірибесінің, әдебиет сын-тәжірибесінің немесе әдебиеттанудың бір саласы. Ол әдебиетті зерттеу, бағалау және түсіндіруді қамтиды. Қазіргі заманғы әдебиет сын-тәжірибесі көбінесе әдебиет теориясының ықпалында болады, ол әдебиеттің мақсаттары мен әдістерін философиялық тұрғыдан талдауды білдіреді. Бұл екі қызмет тығыз байланысты болғанымен, әдебиет сыншылары әрдайым теоретик бола бермейді, және бұрын да болған емес. Әдебиет сынын әдебиет теориясынан бөлек зерттеу саласы деп қарастыру қажеттігі тақырыбында пікір таласы бар. Мысалы, Джонс Хопкинс әдебиет теориясы және сын жөніндегі нұсқаулығы әдебиет теориясы мен әдебиет сын арасында ешқандай айырма жасамайды және осы екі ұғымды сипаттау үшін терминдерді біріктіре қолданады. Кейбір сыншылар әдебиет сынын әдебиет теориясының практикалық қолданылуы деп есептейді, себебі сын әрқашан нақты әдеби шығармалармен тікелей айналысады, ал теория көбінесе жалпылама немесе абстрактілі болып келеді. Әдебиет сын көбінесе эсселер немесе кітаптар түрінде жарияланады. Академиялық әдебиет сыншылары әдебиет кафедраларында оқытады және ғылыми журналдарда жариялайды, ал көбінесе танымал сыншылар өз пікірлерін «The Times Literary Supplement», «The New York Times Book Review», «The New York Review of Books», «London Review of Books», «Dublin Review of Books», «The Nation», «Bookforum» және «The New Yorker» сияқты кең таралған мерзімді басылымдарда жариялайды.

Классикалық және ортағасырлық сын

Әдеби сын классикалық дәуірден бері қалыптасқан деп есептеледі. Б.з.д. 4 ғасырда Аристотель «Поэтика» еңбегін жазды, онда қазіргі заманғы өнер туындыларына қатысты нақты сын-ескертпелермен бірге әдеби формалардың типологиясы мен сипаттамасы келтірілген. «Поэтика» алғаш рет мимесис және катарсис тұжырымдамаларын жасады, олар әдебиеттануда бүгінгі күнге дейін маңызды болып табылады. Платонның поэзияны еліктеуші, екінші дәрежелі және жалған деп сынауы да маңызды рөл атқарды. Санскрит тіліндегі «Натья-шастра» еңбектері ежелгі үнді әдебиеті мен санскрит драмасына қатысты әдеби сынды қамтиды. Кейінгі классикалық және ортағасырлық сын көбінесе діни мәтіндерге бағытталды, ал герменевтика мен мәтіндік түсіндірудің ұзақ діни дәстүрлері зайырлы мәтіндерді зерттеуге зор әсер етті. Бұл әсіресе үш Ибраһим дінінің әдеби дәстүрлеріне қатысты: яһуди әдебиеті, христиан әдебиеті және ислам әдебиеті. Әдеби сын 9 ғасырдағы ортағасырлық араб әдебиетінің және араб поэзиясының басқа да түрлерінде қолданылды, атап айтқанда, әл-Жахиз өзінің «әл-Баян ва ’л-табиин» және «әл-Хаяван» еңбектерінде, ал Абдулла ибн әл-Мутаз өзінің «Кітап әл-Бади» еңбегінде.

Қайта өрлеу кезеңінің сыншылы

Қайта өрлеу дәуірінің әдеби сын форма мен мазмұнның бірлігі туралы классикалық идеяларды дамытып, әдеби неоклассицизмді қалыптастырды, әдебиетті мәдениеттің орталығы деп жариялады және ақын мен авторға ұзақ әдеби дәстүрді сақтау міндетін жүктеді. Ренессанс әдеби сынының бастауы 1498 жылы классикалық мәтіндердің қайта жаңғыруымен байланысты, ең бастысы – Джорджио Валланың Аристотельдің «Поэтикасының» латын тіліне аудармасы. Аристотельдің еңбектері, әсіресе «Поэтикасы», он сегізінші ғасырдың соңына дейін әдеби сынға ең зор ықпал етті. Лодовико Кастельветро 1570 жылы Аристотельдің «Поэтикасына» түсініктеме жазған, Ренессанс дәуірінің ең беделді сыншыларының бірі болды.

Барокко сын-пікірлері

Жетінші ғасырда классикалық антикадан мұра етілген пропорция, үйлесім, бірлік, әдеп сияқты негізгі сындық эстетикалық қағидалардың алғашқы толыққанды дағдарысы болды, бұл қағидалар батыс ойлауын ұзақ уақыт бойы басқарып, кепілдік беріп, тұрақтандырып келген. Классицизм мәдени күш ретінде әлсіремесе де, оған Барокко деп аталатын қарсы қозғалыс тарапынан күшті сын бағытталды. Барокко бірлік, үйлесімділік немесе әдептілік туралы талап қоймай, керісінше, шектен шығу мен экстремализмді қалайтын. Барокко эстетикасының "conceit" (concetto), "wit" (acutezza, ingegno) және "wonder" (meraviglia) сияқты негізгі түсініктері 1654 жылы Эммануэль Тезауроның "Il Cannocchiale aristotelico" ("Аристотельдік телескоп") еңбегі жарық көргенге дейін әдеби теорияда толыққанды дамымаған еді. Джанбаттиста Мариноның "Адоне" эпосы мен испан иезуит философы Балтасар Грацианның еңбектерінен шабыттанған бұл маңызды трактат метафораны бейнелердің әмбебап тілі және ең жоғары интеллектуалды акт ретінде, сонымен қатар жасалма және шындыққа қол жеткізудің бірегей эпистемологиялық жолы ретінде дамытты.

Ағартушылық сын

Ағарту дәуірінде (1700-1800 жылдар) әдеби сын кеңінен таралды. Осы кезеңде халықтың сауаттылығы арта бастады; оқу енді тек байлар мен ғалымдардың ғана емес, баршаның иелігіне көшті. Сауатты жұртшылықтың өсуімен, баспа ісінің жылдамдығымен және әдебиеттің коммерциялануымен бірге, сын да қалыпқа келді. Оқу енді тек білім беру немесе діни қасиетті дереккөз ретінде қарастырылмады, ол – ойын-сауық құралына айналды. Әдеби сынға құндылықтар мен стильдік жазу, соның ішінде айқын, батыл, нақты жазу және автордың діни нанымына қатысты даулы критерийлер әсер етті. Мұндай сындық пікірлер көптеген журналдарда, газеттерде және басылымдарда жарияланды. Бірақ, әдебиеттің коммерциялануы мен көптеп өндірілуінің де жағымсыз жақтары болды. Әдеби нарықтың пайда болуы, ол халықты біліммен қаруландырып, оларды шарлатандықтан және көзбояушылықтан сақтайды деп күтілгенімен, ағартушылық теоретиктердің идеалистік бақылауынан алшақтады, нәтижесінде ағартушылықтың өзі – бизнеске айналды. Бұл даму – әсіресе ойын-сауық әдебиетінің пайда болуы – сынның күшеюі арқылы шешілді. Юрген Хабермас "Білім және мүдделер" (1968) еңбегінде әдебиеттанудағы әдеби сын теориясын герменевтиканың бір түрі ретінде сипаттады: адамзат мәтіндері мен символдық өрнектердің мағынасын түсіну үшін интерпретация арқылы білім алу, соның ішінде өзі басқа мәтіндерді түсіндіретін мәтіндерді де түсіндіру. Британдық және американдық әдеби ортада Жаңа сын 1960-шы жылдардың соңына дейін басымдық танытты. Одан кейін ағылшын-американдық университеттерінің әдебиет факультеттері структурализм, содан кейін постструктурализм және басқа континенттік философиялардың ықпалымен философиялық әдебиет теориясының өркендеуіне куә болды. Бұл "теорияға" деген қызығушылықтың шарына жеткен 1980-ші жылдардың ортасына дейін жалғасты. Кейінгі сыншылардың көпшілігі, әрине, теориялық жұмыстардың ықпалында болғанымен, әдістеме және философиялық ұстанымдар туралы ашық жазудың орнына, әдебиетті түсіндіруге бейімділік танытты.

Қазіргі жағдай

Бүгінде әдебиет теориясы мен континенттік философияға негізделген тәсілдер университеттердегі әдебиет кафедраларында көбінесе қатар өмір сүреді, сонымен қатар, жаңа сыншылардың ықпалымен дамыған дәстүрлі әдістер де әлі де қолданыста болады. Теорияның дамыған кезеңінде сыншылар арасында болған әдеби сынның мақсаттары мен әдістеріне қатысты пікір келіспеушіліктері азайды. Кейбір сыншылар көбінесе теориялық мәтіндермен жұмыс істейді, ал енді біреулері дәстүрлі әдебиетті оқиды; әдеби канонға қызығушылық жоғары деңгейде сақталып тұр, бірақ көптеген сыншылар дәстүрлі емес мәтіндер мен әйелдер әдебиетіне де қызығушылық танытады, осы тақырыптарға арналған академиялық журналдар да жарық көреді. Экокритика әдебиет пен табиғатты зерттеу ғылымдары арасындағы байланысты анықтайды. Дарвинистік әдебиеттану әдебиетті эволюцияның адам табиғатына тигізген әсері тұрғысынан зерттейді. Посткритика әдеби мәтіндерді оқу мен түсінудің жаңа жолдарын іздестіреді, бұл әдістер сынның интерпретациялық тәсілдерінен өзгеше. Көптеген әдеби сыншылар сонымен қатар кино сын және медиа зерттеу салаларында да жұмыс істейді.

Кітап тарихы

Әдебиет сынының басқа түрлерімен байланысты, кітап тарихы – библиография, мәдени тарих, әдебиет тарихы және медиа теориясы әдістерін пайдаланатын пәнаралық зерттеу саласы. Кітап тарихы негізінен мәтіндердің және олардың материалдық нысандарының өндірісі, таралымы және қабылдануымен айналысады, сондай-ақ мәтіндік формаларды олардың материалдық жақтарымен байланыстыруға ұмтылады. Әдебиет тарихымен кітап тарихының байланысатын мәселелеріне мыналар жатады: авторлықтың кәсіп ретінде дамуы, оқырмандық аудиторияның қалыптасуы, цензура мен авторлық құқықтың шектеулері, сондай-ақ әдеби форманың экономикасы.