Кіріспе

Шығыс Рим әкімшілік бөлінісі (584–751)

Равенна экзархаты (Exarchatus Ravennatis; Εξαρχάτον τής Ραβέννας), сондай-ақ Италия экзархаты деп белгілі, 584 жылдан 751 жылға дейін Италиядағы Шығыс Рим империясының (Византия империясы) билеуі болды, оның соңғы экзархы Ломбардтар тарапынан өлтірілді. Бұл император Юстинианның батысты қайта бағындыруынан кейін аумақтарды тиімді басқару үшін құрылған екі экзархаттың бірі еді, екіншісі – Африка экзархаты.

Кіріспе

Равенна 402 жылы Гонорий тұсында Адриатика теңізіне қатынасы бар жақсы порты мен өтілмейтін батпақтардың арасындағы стратегиялық орналасуының арқасында Батыс Рим империясының астанасы болды. Қала 476 жылға дейін империяның астанасы болып қала берді, содан кейін Одоакрдың, одан кейін Теодорих Ұлы басқарған остготтардың астанасы болды. Равенна Остготтар патшалығының астанасы болды, бірақ 540 жылы Готика соғысы (535–554) кезінде Византия генералы Белизарий қалаға басып кірді. Осы қайта басып алудан кейін қала провинциялық губернатордың резиденциясына айналды. Сол кезде Италияның әкімшілік құрылымы император Диоклетиан орнатқан және Одоакр мен готтар сақтап келген ескі жүйені, кейбір өзгерістермен сақтады.

Ломбардтардың басып кіруі мен Византияның реакциясы

568 жылы король Альбоин бастаған ломбардтар, сондай-ақ басқа германдық одақтастарымен бірге Солтүстік Италияға жорық жасады. Бұл аймақ бірнеше жыл бұрын ғана толыққанды бейбіттендірілген еді және ұзақ Готика соғысы кезінде ауыр қасіреттерге ұшырады. Жергілікті Византия әскерлері әлсіз болды, бірнеше қалаларды басып алғаннан кейін 569 жылы ломбардтар Миланды жаулап алды. Олар үш жылдық қоршаудан кейін 572 жылы Павияны басып алып, оны өздерінің астанасы етті. Келесі жылдары олар Тоскананы басып алды. Фароальд пен Зотто басқарған басқа да әскери шаралар Орталық және Оңтүстік Италияға еніп, онда Сполето және Беневенто герцогтықтарын құрды. Алайда, 573 жылы Альбоиннің қазасынан кейін ломбардтар бірнеше тәуелсіз герцогтықтарға («Герцогтардың билігі») бөлінді. 576 жылы император Юстин II ломбардтардың таралғанын пайдаланып, күйеу баласы Бадуарийді Италияға жіберуге тырысты. Бірақ ол жеңіліп, шайқаста қаза тапты, ал Балқан және Шығыстағы үдемелі дағдарыстар императорлық қайта басып алуға тағы бір мүмкіндік болмады. Ломбардтардың шабуылдарынан Римнің иеліктері бірнеше оқшауланған аймақтарға бөлінді. 580 жылы император Тиберий II оларды бес провинциялық епархияға қайта ұйымдастырды: Солтүстік-шығыс Италиядағы Аннонария, Равенна маңында, Калабрия, Кампания, Эмилия және Рим қаласының төңірегіндегі Урбикария (Урбс). Венеция Республикасы кейіннен экзархияның аумағының бір бөлігінен құрылды. Венеция дожінің лауазымына «dux Veneciarum provinciae» деген сөз енгізілді, ол Византия империясының провинциясы екенін көрсетеді. VI ғасырдың соңына қарай биліктердің жаңа реті орнықты үлгіге енді. Равенна, өзінің экзархымен басқарылды, ол діни лауазымымен қатар азаматтық және әскери билікті де ұстады, қала, оның порты және Поға дейін солтүстікке созылған аймақтары (Венеция герцогінің номиналды түрде императорлық қызметтегі аумағымен шектесетін) және оңтүстікке Мареккья өзеніне дейін, одан әрі Адриатика теңізіндегі Пентаполис герцогтығы, сондай-ақ Шығыс императорының өкілі ретінде герцогтың басшылығында болды.

Экзархат

Экзархат герцогтіктер тобына бөлінді (Рим, Венеция, Калабрия, Неаполь, Перуджа, Пентаполис, Лукания және т.б.). Бұл негізінен Италия түбегіндегі жағалау қалалары болды, себебі Ломбардтар ішкі аймақта басымдыққа ие болды. Бұл императорлық иеліктердің азаматтық және әскери басшысы, экзархтың өзі, Константинопольдегі императордың Равеннадағы өкілі еді. Айналасындағы аумақ солтүстікте Венециямен шекара ретінде қызмет еткен По өзенінен бастап, оңтүстікте Риминидегі Пентаполиске дейін, Адриатика жағалауындағы Маркедегі "бес қаланың" шекарасына дейін созылды, тіпті жағалауда орналаспаған қалаларға дейін жетті. Апенниннің шығыс беткейінде орналасқан барлық бұл аумақ экзархтың тікелей басқаруында болды және экзархатты қатаң мағынада құрады. Айналасындағы аумақтар герцогтар мен *Magister militum* ("әскерлердің сардары") басқаруында болды, олар оның билігіне көбінесе бағынды. Константинополь тұрғысынан Экзархат Италия провинциясынан тұрды. Равенна экзархаты Италиядағы жалғыз Византия провинциясы емес еді. Византиялық Сицилия жеке үкімет құрды, ал Корсика мен Сардиния Византияның құрамында болса да, Африка экзархатына қарасты. Ломбардтардың астанасы Павия болды және По өзенінің үлкен аңғарын бақылады. Италиядағы Ломбардтардың енуі оңтүстікке қарай кеңейді, Сполето мен Беневентода герцогтіктер құрды; олар ішкі аймақты бақылады, ал Византия губернаторлары жағалауды көбінесе бақылады. Пиемонт, Ломбардия, Венецияның ішкі материгі, Тоскана және Кампанияның ішкі бөлігі Ломбардтарға тиесілі болды, ал Италиядағы императорлық өкіл бірте-бірте нағыз билігін жоғалтты, бірақ формальды түрде Лигурия (640 жылы Ломбардтарға толығымен өткен) немесе Неаполь мен Калабрия (Ломбардтардың Беневенто герцогтігі басып алған) сияқты аймақтарды бақылады. Римде папа нағыз билеуші болды. Соңында, 740 жылы Экзархат Истрия, Венеция, Феррара, Равенна (шектелген мағынадағы экзархат), Пентаполис және Перуджадан тұрды. Юстиниан үшін қайта басып алынған кездегідей, Италия провинциясының бұл бөліктерінің көбі Ломбардтарға, олар 751 жылы Равеннаны басып алды, немесе папаның көтерілісінен кейін, ол империядан ажырасып, икона құлшынысы реформасы мәселесінде өздік күшке ие болды. Римдегі папа мен Равенна экзархының арақатынасы империяға зиян немесе пайда әкелуі мүмкін еді. Паптық жергілікті наразылықтың құралы бола алатын. Ежелгі Рим сенаторлық аристократиясы көптеген адамдардың араласушы шетелдік деп санаған экзархтың билігіне наразылық білдірді. Осылайша экзарх сырттан да, іштен де қауіп-қатерге тап болды, бұл нағыз прогреске және дамуға кедергі келтірді. Ішкі тарихында экзархат егемендіктің бөлінуіне және бүкіл Еуропа бойынша феодализмнің құрылуына әкелген бөлінуші ықпалға ұшырады. Бірте-бірте, Константинопольдегі императорлардың күш-жігеріне қарамастан, үлкен императорлық шенеуніктер жергілікті жер иелеріне айналды, жердің кіші иелері осы шенеуніктердің туыстары немесе кем дегенде серіктестері болды, ал императорлық әкімшілік саласына жаңа адалдықтар енді. Сонымен қатар, Ломбардтарға қарсы императорлық аумақтарды қорғау қажеттілігі жергілікті жасақтардың құрылуына әкелді, олар бастапқыда императорлық полктерге қосылды, бірақ толығымен жергілікті тұрғындардан құралғандықтан, бірте-бірте тәуелсіз болды. Бұл қарулы адамдар *Exercitus Romanae Militiae* құрамын құрды, олар Орта ғасырдағы итальян қалаларының қарулы ерікті буржуазиясының алдағы ізі болды. Экзархаттың басқа қалалары да осы үлгіде ұйымдастырылды.

Экзархаттың соңы

VI және VII ғасырларда ломбардтар мен франктардың күшейіп келе жатқан қатері, сондай-ақ Шығыс және Батыс христиан әлемінің арасындағы жарылыс, иконокласт императорлардың және ортағасырлық латын теологиясының дамуы, Рим папасы мен Константинополь патриархы арасындағы қатал бәсекелестік экзархтың жағдайын қысымға түсірді. Равенна 727 жылғы иконоборшылыққа қарсы көтеріліске дейін экзархтың резиденциясы болып қала берді. Равеннаның соңғы экзархы Евтихий 751 жылы ломбардтардың қолынан қаза тапты. 752 жылы Экзархаттың солтүстік-шығыс бөлігі, Ducatus Pentapolis деп белгілі, ломбардтар королі Аистульф басып алды. Төрт жылдан кейін франктар ломбардтарды жеңгеннен кейін, папа Стефан II бұл аумақты өзіне қаратып алды. Папаның ломбардтарға қарсы әскери әрекеттегі одақтасы, франктар королі Пипин Ұсқын, жаулап алынған жерлерді Папалыққа қайтарып берді; бұл сыйлықты 774 жылы Пипиннің ұлы Карл Ұлы растады, бұл папалардың уақыттық билігінің басталуын білдірді. Дегенмен, бұрынғы экзархаттың ішіндегі архиепископтар жергілікті секулярлық билік пен тәуелсіздік дәстүрлерін дамытты, бұл биліктің фрагментациясына әкелді. Үш ғасырдан кейін бұл тәуелсіздік тәуелсіз коммуналардың өркендеуіне түрткіс болды. Экзархаттың оңтүстік бөліктері, соның ішінде Неаполь, Калабрия және Апулиядағы императорлық иеліктер Бариде орналасқан Италияның катепанаты ретінде қайта ұйымдастырылды. Бұл аумақтар 847 жылы сарацен берберлеріне өткенімен, 871 жылы қайта тартып алынды. Кейіннен Сицилияны арабтар басып алғаннан кейін, қалдықтар жаңадан құрылған Калабрия және Лангобардия әскери/әкімшілік облыстарына қосылды. Адриатика теңізінің басындағы Истрия Далмацияға қарастырылды.