Кіріспе

Тельшия (; Самогит тілінде: Telšē; Telsze) – Литвадағы қала, шамамен 21 499 тұрғыны бар. Бұл Тельшия округінің және Самогития аймағының орталығы, Мастис көлінің жағасында орналасқан. Тельшия Литваның ең көне қалаларының бірі, б.з. 14 ғасырына дейін немесе одан да ертерек пайда болған болуы мүмкін. 15-20 ғасырларда Тельшия округтік орталыққа айналды. 1795 жылға дейін Тельшия округі Литва Ұлы Герцогтығының құрамындағы Самогития Герцогтығының бөлігі болды. 1795-1802 жылдар аралығында Вильнюс генерал-губернаторлығына қарады. 1873 жылы Тельшия Ковно генерал-губернаторлығына қосылды.

Аттар

Тельшияй атауы литва тіліндегі тельзе түбірінің (telš, tilž) суға байланысты мағынасы бар нұсқасын көрсетеді. Тельшияй немесе Тельше атауы литваның самогит диалектісіндегі телкшоти етістігінен туындаған (әдеби аудармада, сумен толтылу, шашырау сияқты). Тельшияй атауы тарихы бойында әртүрлі тілдерде және түрлі формаларда тіркелген. Олардың көпшілігі самогит диалектісіндегі Тельшеден алынған. Қаланың кейбір шетелдік атаулары: Тельшяй, Тельши, Тяльшяй. Идиш тілінде бұл (Телз) деп аталады. Ағылшыл тіліндегі дереккөздерде Тельшияй бірнеше балама атаумен белгілі, оның ішінде Тельсия, Тельши және Тельши.

Тарих

Мастис көлі туралы әртүрлі аңыздар мен мифтерде айтылады. Қала Мастис көліне құятын Тельше атты кішкентай өзеннің құрметіне аталған. Аңыз бойынша, қалаға Джиугас есімді рыцарь негіз салған. Тельшияи алғаш рет 1450 жыл шамасында жазбаша деректерде кездеседі, бірақ қала аумағындағы ең көне археологиялық табылыстар Тас дәуірінен табылған. 15 ғасырда Тельшияда мемлекеттік меншікке өткен поместье болған. Ол және приход Самогитиялық ақсақалдардың басқаруында болған. Тельшия Самогитиялық шаруалардың көтерілісінің орталығына айналған. 17 ғасырдың соңында Тельшия Самогитияның мәдениеті мен саясатының орталығы болды. Қалада ақсүйектерден құралған Сеймиктер деп аталатын жергілікті парламенттер ұйымдастырылып, сот құрылған. 17 ғасырда Тельшияға Магдебург құқығы берілді. 1795 жылғы Польшаның үшінші бөлінісіне дейін Тельшия округі Польша-Литва одағының құрамындағы Литваның Ұлы Герцогтығындағы Самогития герцогтығының бөлігі болды. 1831 жылғы қараша көтерілісі кезінде Тельшия орыстармен күрескен поляк-литвалық партизандарға пана болды. Көтерілісшілердің революциялық үкіметі құрылып, әскери офицерлер мен сержанттарды даярлайтын мектептер ашылды. 1863 жылғы көтеріліс кезінде Тельшия Самогитиядағы көтерілістің маңызды орталықтарының бірі болды, себебі көтерілісші күштер осы жерде жиналды. 19 ғасырдың соңында Тельшия дамуын бастады. Өрт сөндірушілер бригадасы құрылып, дәріхана мен театр ашылды. 1908 жылы алғашқы литвалық концерт-қойылымы ұйымдастырылды. Тельшияда атақты Самогитиялық асыл ағайындылар – Станислав Нарутович (Литва Кеңесінің мүшесі) және Габриэль Нарутович (Польшаның бірінші президенті, қаза тапқан) дүниеге келді және тұрды. Қала екі польша төңкерісінен өтті, Бірінші дүниежүзілік соғыста немістер басып алды, ал 1918 жылы қысқа мерзімге Қызыл Армия басып алды. Литваның тәуелсіздік жылдарында, 1918-1940 жылдары Тельшия қарқынды дамыды. Бірнеше қыздар мен ұлдарға арналған гимназиялар, қолөнер мектебі және мұғалімдер семинариясы ашылды. Алқа мұражайы салынды және бірнеше мәдени қоғамдар жұмыс істеді. 1935 жылы Тельшия округ әкімшілігінің орталығы болды. Бірінші совет оккупациясы кезінде, Молотов-Риббентроп келісімі нәтижесінде, Тельшия жақын маңдағы Райняй қырғынымен аты шықты, 1941 жылдың 24-25 маусым күндері Қызыл Армия 76 литвалық саяси тұтқынды жаппай өлтірді. Бүгінде Тельшия Литваның 12-ші ірі қаласы. Ол Тельшия округінің және Тельшия аудандық муниципалитетінің орталығы болып табылады. Қалада төрт гимназия, төрт орта мектеп және бес бастауыш мектеп бар. Вильнюс өнер академиясының бөлімшесі, Әлеуметтік ғылымдар колледжі және Самогития колледжі де Тельшияда орналасқан. 2013 жылдың 22 қаңтарында Мәдениет министрлігі Тельшияның 2016 жылы Литваның Мәдениет астанасы болып тағайындалатынын ресми түрде жариялады.

Тельшиядағы еврейлер

1897 жылы еврей халқының саны 3088 адамды құрады, бұл жалпы халықтың 51 пайызына тең болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлер қуылды, бірақ 1939 жылға қарай 8000 адамдық жалпы халықтың ішінде тек 2800 адам ғана оралды. Көптеген адамдар саудамен айналысты, оның ішінде өнімдер, ағаш және қолөнер тауарлары сатылды. Телшия Йешива (Талмудты оқытатын мектеп, кейде раввиндер колледжі деп те аталады) табыстың маңызды көзі болды. 1875-1941 жылдар аралығында ол Литвадағы ең ірі және ең танымал йешива болып есептелді, Телшияны Тораны зерттеу орталығы ретінде орнатып берді (барлық діни заңдар мен білім, қасиетті әдебиеттер мен ауызша дәстүрлерді қамтиды). Сонымен қатар, ортодоксал еврей раввиндер семинариясы және кіші балаларға діни және әлемдік білім беретін еврей күндізгі мектебі де болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және еврейлердің қуылғаннан кейін – бұл Телшия еврей қауымын жойды – қала дәстүрлі еврей білімінің орталығына қайта айналды. Сондай-ақ, қайырымдылық ұйымдары болды, оларға Шевра Кадиша (жерлеу қоғамы), аурухана, қарыз беру қоғамы, халықтық асхана, емхана, арнайы жазғы лагерьлер және аурулар мен кедейлерге көмектесу үшін әйелдер қауымдастығы кірді. Идиш тілінде екі еврей газеті жарық көрді. 1940 жылдың маусымында Литваның Кеңес Одағы тарапынан басылып алынуынан кейін, орыстар йешиваны дереу жапты. Көптеген студенттер тарап кетті, ал тек жүзге жуық студент Телшеде қалды. Оқу 20-25 студенттен тұратын топтарда, түрлі батей медрешимдерде ("кішкентай синагогтарда") жүргізілді, оларды йешиваның рош йешивалары басқарды. Тельшиядағы Холокостты жергілікті литвалық басшылар жүзеге асырды, кейде нацистік Германиялық бөлімдер бақылау жасады. 1939 жылы еврей халқы 2800 адамды құрады, бұл қала халқының 35 пайызына тең болды. 1939 жылы Германия Литваға қойған ультиматумнан кейін Тельшияда тағы да еврейлер пана тапты. Тельшия 1941 жылдың 25 маусымында неміс әскерлері тарапынан басылып алынды. Еврейлер немістер мен олардың литвалық серіктестері тарапынан қорқынышқа ұшырады және 15-16 шілдеде барлық еврей ер адамдары атып өлтірілді. Әйелдер Геруляйдағы лагерьге көшірілді, және 500-600 жас әйелді қоспағанда, олардың барлығы 1941 жылдың 30 тамызында атып өлтірілді. 500-600 жас әйелдер Тельшиядағы геттоға қайта көшірілді, және кейбір қашқандарды қоспағанда, олардың барлығы 1941 жылдың 30-31 желтоқсанында атып өлтірілді. 64 еврей қашып құтылу арқылы аман қалды. Тельшияда сирек кездесетін, сақталған ағаштан жасалған синагог бар. Алғашқы Тельшия йешива ғимараты әлі де тұр. Алайда, Кеңес оккупациясы кезінде ол өнеркәсіптік мақсаттар үшін қайта жаңартылып, кейін ұмытылды. Ол 2023 жылы қайта жөнделіп, еврей мұражайы ретінде ашылды. Йешива 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-қа көшірілді, Холокосттан аман қалған екі рошей йешивасы ("декандары") оны Кливлендте (Огайо штаты) қайта құруды шешті, ол әлі күнге дейін сонда орналасқан. Йешива 20 Чешван 5702 (1941) жылы Ицхак пен Сара Фейгенбаумның үйінде ашылды. Бұл йешива Талмудты зерттеудің жақсы қадірленген орталығына айналды, тарихи институттың ерекше әдістерін қамтыды және бүгінгі күнге дейін дамып келеді.

Рим-католик епархиясының орталығы

1926 жылы Тельшиде орталығымен Тельшия Рим-католик епархиясы құрылды. Литваның тәуелсіздік актісіне қол қойған жиырма адамның бірі – Юстинас Стаугаитис епархияның тұңғыш епископы болды. 1927 жылы діни семинария ашылды. Ол Литваның Кеңес Одағы тарапынан оккупацияланғаннан кейін 1946 жылы жабылды, бірақ Суық соғыс аяқталған соң қайта іске қосылды. Бүгінгі күні сәулеттік ескерткіштердің қатарында Тельшия соборы және Тельшидегі Қасиетті Марияның Көкке көтерілуі шіркеуі бар.

Мәдениет

Алқа Самогит мұражайы 1932 жылы "Ежелгі Самогиттердің жанкүйерлері" қоғамы тарапынан құрылды. Мұражай 1938 жылы қазіргі мұражай сарайы салынғанға дейін осы мақсатқа арнайы жалға алынған үйde орналасты. Қазіргі уақытта Алқа мұражайы Самогитияда 62 мыңнан астам экспонат, 70 мың мұрағат құжаты, 12 мың кітаптан тұратын ғылыми кітапхана және 15 мың кинонегативтің жиынтығымен танымал. Мұражайда Самогитияның ауқымды тарихи экспозициясы, сондай-ақ белгілі литвалық және шетелдік суретшілердің картиналары бар. Қаланың оңтүстік бөлігінде, Мастис көліне жақын жерде Самогития ауылдық өмірінің ашық аспандағы мұражайы бар қалалық саябақ орналасқан. 1983 жылы ашылған мұражайда 19 ғасырға тән Самогитияның типтік шаруашылықтарының экспозициясы ұсынылған. Қазіргі уақытта 16 нақты ғимарат бар. Мұражай экспозициясы шаруашылық бөлімдері бойынша ұйымдастырылған: бай шаруаның қоймасы, мал төлеу орны, кедей шаруаның қоймасы және қарапайым шаруаның қоймасы. Мұражайға келушілер сонымен қатар жел диірменімен, ұстаханамен, астық сабау алаңымен және оларға қатысты жабдықтармен таныса алады. Театр Халықаралық әуесқой театрлар қауымдастығының мүшесі болып табылады. Қазіргі уақытта екі актерлік труппа бар: ересектер труппасы (режиссері К. Бразаускас) және жас Сави актерлері труппасы (режиссері Л. Поцевичиене). Театр директоры – Артурас Буткус. Тельшиайда мәдениет орталығы да бар. Ол 1946 жылы құрылған. Орталықтың қазіргі ғимараты 1974 жылы салынған. 2007 жылдан бері ғимарат реконструкциялануда. Қазіргі уақытта мұнда 13 өнер ұжымы жұмыс істейді.

Тельшаядағы БАҚ

Қала мен Тельшия аймағындағы басты газет – 19 сәуірде 1941 жылы құрылған «Калвотожи Жемаития» («Тіршілікті Жемаития»). Ол аптасына үш рет жарық көреді және онлайн режимінде қолжетімді. Тельшияның екінші ірі газеті – 1 қазанда 1999 жылы құрылған «Тельшия жаңалықтары». Ол аптасына екі рет жарық көреді және онлайн режимінде де қолжетімді. Қаланың негізгі онлайн порталы – www.telsiai.info, ол miestunaujienos.info порталдары тобының құрамына кіреді.

Кітапхана

Негізгі кітапхана – қала орталығында орналасқан Тельшиа Каролина Праниускайте аймақтық мемлекеттік кітапханасы. Ол 1922 жылы құрылған. 1967 жылы Литваның үздік аудандық кітапханасы деп аталды. 1997 жылы кітапхана Самогитияның алғашқы әйел ақыны Каролина Праниускайте атымен аталды.

Тамақ пен ас үй

Тельшия өзінің Самогития тағамдарымен және бай гастрономиялық дәстүрлерімен танымал. Самогития блиндері (Žemaičių blynai) – ұсақталған картоп пюресінен жасалған, ішінде майлы ет толтырылған жалпақ блин. Кастинис – қышқыл май "май"; қышқыл қаймақ осылай ұнтақталып, жұмсақ майға айналғанша жуылады. Қатты ірімшік – Самогитиялықтар 16 ғасырда қатты ірімшік жасауды бастады.

Туризм

Тельшиаи қаласының ескі қаласы Литвадағы жеті қорғалған ескі қаланың бірі болып табылады. Басты туристік тартымдар: Самогития мұражайы "АЛКА" және Самогитияның ауылдық өмір ашық аспан мұражайы. Тельшиаи қаласында әртүрлі өлшемдегі және пішіндегі 47 аю мүсіні орналасқан. Аю – Самогитияның ежелгі символы. "ДЖЮГАС" ірімшік үйі мұражайы. А. Жонушо Самогитиялық-жапондық-қытайлық шаруа қожалығы мұражайы. Мастис көлінің жағалауы және мүсіндер саябағы. Тельши соборы және Тельши епископы Винсент Борисевичус атындағы діни семинария (соңғы қабаттан қаланың панорамасын көруге болады). Қасиетті Марияның Көкке көтерілуі шіркеуі, Тельшиаи ("Кішкентай шіркеу" деп белгілі), Тельшиаи ешивасы және Санкт-Николаи православие шіркеуі. Қала орталығында туристік ақпарат орталығын табуға болады. 2013 жылы EDEN Тельшиайды туристік мақсатқа арналған бағыт ретінде жариялады.

География

Тельшяй Самогития үстірттігінің ортасында орналасқан. Қала Мастис көлінің жағасындағы жеті төбеге салынған. Жақын жердегі Шатрия төбесі мен қамал мәдени ескерткіш және табиғат қорығының бір бөлігі болып табылады.

Тельшия үкіметі

Литва Республикасының аумақтық-әкімшілік бірліктері мен олардың шекаралары туралы заңға сәйкес, Тельшиай – Тельшиай округінің және Тельшиай аудандық әкімшілігінің орталығы болып табылады. Тельшиай қаласы сонымен қатар Тельшиай қалалық ақсақалдар кеңесінің орталығы. Ол 1997 жылы құрылған. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, ақсақалдар кеңесінің халқының тығыздығы 1862 адам/км² құрайды. Тельшиай қалалық ақсақалдар кеңесінің құрамында алты кіші ақсақалдар кеңесі бар, олардың мақсаты – елді мекендердің қауымдастықтарын ұсыну. Кіші ақсақалдар кеңестері: Германтас; Король Миндовг (Король Миндовг), Луоке, Мастис, Науямиестис және Сенамиестис.

Экономика

Тельшия – Самогитияның маңызды экономикалық орталығы. Литваның ірі банктерінің филиалдары, сауда орталықтары сияқты мекемелер онда жұмыс істейді, сондай-ақ бірнеше өнеркәсіптік компаниялар құрылған. Қаладағы ең ірі компания – Литвадағы ірі сүт өңдеу компанияларының бірі – AB Žemaitijos pienas. Тельшияда өз кәсібін бастағысы келетін жаңа кәсіпкерлерге көмектесу және жаңа жұмыс орындарын құруға ынталандыру мақсатында "Тельшия облысының кәсіпкерлік инкубаторы" құрылды. 2012 жылдың қыркүйек айында Литва Статистика департаментінің мәліметтеріне сәйкес, 2012 жылдың екінші тоқсанында Литваның орташа жалақысы Тельшияда ең көп өсті.

Білім

Тельшиа - Литвада Рим-католик діни семинариясы бар үш қаланың бірі (қалған екі қала - Вильнюс және Каунас).

Спорт

Футбол клубы FK Mastis Telšiai Литва футбол федерациясының II лигасының батыс аймағында ойнады. Команда 2012 жылы күміс медаль жеңіп, I лигаға жолдама алды. 2014 жылы команда FK Džiugas деп аталды. Сол жылы команда LFF II лигасының батыс аймағында екінші орын алды. FK Džiugas қазір I лигада ойнайды. Тельшиайде 3000 орындық футбол стадионы бар. Халықаралық талаптарға сәйкес келу үшін 2010 жылдан 2016 жылға дейін қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Қайта жаңартылған стадион 2016 жылдың 15 мамырында ашылды. ФК Žalgiris пен FK Trakai арасындағы LFF кубогының финалы жаңа стадиондағы алғашқы ойын болды. "Тельшиай" баскетбол клубы 2012 жылы құрылған. 2015 жылы клуб үшінші деңгейдегі Өңірлік баскетбол лигасының атағын жеңіп алды және 2015–2016 маусымнан бастап команда Ұлттық баскетбол лигасында, Тельшиай Аренада (2017 жылдан бастап) ойнайды. Команда 2016–2017 жылғы Ұлттық баскетбол лигасының тұрақты маусымда үшінші орынды иеленді, бірақ ширек финалда жеңілді. 2017–2018 жылдары команда плей-оффтың бірінші раундында жеңіліске ұшырады. Бір жылдан кейін 2019 жылы Тельшиай Лиганың плей-оффына жолдама алды және клуб тарихында алғаш рет қола медальді жеңіп, үшінші орынды иеленді. 1992 жылдан 1998 жылға дейін Тельшиайде ерлер шайбалы хоккей командасы "Германтас" болды, ол Литваның ең үздік ерлер шайбалы хоккей лигасында ойнады. 1996 жылы команда тұрақты маусымда бірінші орынға ие болды, бірақ плей-офф финалында жеңілді.

Көлік

Тельшиай арқылы өтетін маңызды тас жол – Шяуляйдан Паланғаға дейінгі А11 тас жолы. Тельшиай теміржол стансасы арқылы Вильнюс–Клайпеда және Радвилишкис–Клайпеда бағыттарындағы пойыздар өтеді. Тельшиайға Литваның көптеген қалаларынан және Тельшиай округінің кішкентай қалаларынан автобуспен де жетуге болады. Тельшиай автобус стансасы қала орталығына жақын орналасқан. Тельшиайда жеті маршрутты қалалық қоғамдық автобус жүйесі бар. Автобустар сағат 4-тен сағат 23-ке дейін жүреді, билеттер тікелей автобуста сатылады, сонымен қатар айлық билеттерді алуға да болады. Литвалықтар – 97,14% (21 994) Ресейліктер – 1,36% (308) Украиналықтар – 0,14% (31) Белоруссиялықтар – 0,09% (21) Польшалықтар – 0,06% (14) Басқалар / көрсетілмеген – 1,23% (279)