Кіріспе

Француз теологы және астрологы Пьер д’Айли (d‿aji; латынша Petrus Aliacensis, Petrus de Alliaco; 1351 жылдың 9 тамызы – 1420 жылдың 14 тамызы) – француз теологы, астрологы және Рим-католик шіркеуінің кардиналы.

Академиялық мансап

Д'Айли 1350 немесе 1351 жылы Компиень қаласындағы бай буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Ол Париждегі Наварр колледжінде оқып, 1367 жылы өнер саласында лицензиат, ал бір жылдан кейін магистр дәрежесін алды. 1372 жылға қарай университет ісіне белсенді қатысты. Д'Айли 1375 жылы Киелі кітапты, ал 1376–1377 жылдары Питер Ломбардтың «Сөйлемдерін» оқытты, 1381 жылы теология бойынша лицензиат және докторлық диссертациясын қорғады. Ол университетте 1384 жылы ректор болып қызмет етті, ал оның шәкірттерінің арасында Жан Герсон мен Никола Клемангский болды. 1378 жылы екі папаның арасындағы шіркеудің Ұлы алауы туды. 1379 жылдың көктемінде, Париж университетінің шешімін күтпей-ақ, Д'Айли Авиньон папасы VII Климентке француз ұлтының «ұсынысын» жеткізді. Осы жылдам қолдауына қарамастан, ол алауды тоқтатуға бейілді болды. 1381 жылдың 20 мамырында университет осы мақсатқа жетудің ең жақсы жолы – жалпы кеңес шақыру екенін жариялағанда, Д'Айли Анжу герцогының қатысуымен король кеңесі алдында бұл ұсынысты қолдады. Бірақ үкімет тарапынан біраз уақыттан кейін көрсетілген наразылық университетті бұл жоспардан бас тартуға мәжбүр етті, бұл, әдетте, Пьер Д'Айлидің уақытша зейнетке шығуына себеп болды. Ол онда өзінің жақтастарына қарсы әзіл-қалжыңмен күресін жалғастырды, кеңес жақтастарын Левиафан шайтаны қызықты түрде сынады. Д'Айли университеттің Джон Бланшарды канцлер лауазымынан алуға бағытталған күш-жігеріне жетекшілік ету арқылы қайтадан көзге түсті, онда Бланшар Д'Айлидің Авиньон антипапасы VII Климент алдында лауазымын теріс пайдаланғаны үшін айыпталды. Соңынан, 1388 жылы Д'Айлиге екі рет VII Климентке университет ілімдерін, әсіресе, Күңгірт Тууы туралы ілімдерді уағыздаушы Жан де Монсонға қарсы қорғау және 1389 жылы жас кардинал Пьер де Люксембургті қасиетті деп жариялау үшін патша атынан өтініш беру міндеті жүктелді. Осы екі істегі күш-жігерінің табысы және оның көркем сөйлеу шеберлігі, мүмкін, оның патшаның қайырымдылығын және мойындауын алуына ықпал етті. Сонымен қатар, ол университеттегі ең жоғары мәртебеге ие болды, Париж Нотр-Дамының канцлері атанды. Оның көптеген мүдделерге қабылдануы оның жоғарылауын түсіндіруге көмектеседі. Д'Айли 1389 жылдан 1395 жылға дейін университет канцлері болды, ал Герсон оның орнына келді. Екеуі де Күңгірт Тууы идеясын қабылдамағандықтары үшін Доминикан орденін университеттен қууға және жоғарыда айтылған Ұлы алауды экуменикалық кеңес арқылы тоқтатуға қатысты. 1394 жылы Авиньонда VII Клименттің орнына келген Бенедикт XIII-ке патша Д'Айлиді жаңа понтификке құттықтау миссиясын тапсырды. Оның осы жағдайда айтқан сөздері және оған берілген сыйлықтар Париж университетінің қатаң ұстанымына қайшы келді, ол алаудан шаршап, тіпті екі понтификтің де отставкасын талап етіп отырды. Д'Айли өзі көп бұрын патшаға хат жазуға қатысқан болатын, онда осы екі бас тартудың артықшылықтары көрсетілген, бірақ содан бері оның ынтасы сәл салқындаған сияқты. Дегенмен, Авиньоннан оралғаннан кейін, ол патшаның алдында университет ұсынған жолдың артықшылықтарын қайтадан баяндады. Оның осы мінез-құлқынан туған күдіктер одан әрі расталды, ол өзін-өзі Ле Пюй епископы етіп тағайындады немесе оған рұқсат берді, Бенедикт 2 сәуірде 1395 жылы. Оның иеленген көптеген игіліктері оның мүсіліктігіне күмән тудырды. Осыдан бастап ол университетте күдікке ұшырап, одақ талқыланған жиналыстардан шеттетілді.

Тағайындаулар

Алайда Д’Айлидің діни мансабы дамыды. Ле Пюйден кейін ол Нойон епископы және Камбрей епископы болып тағайындалды (1397). Осы лауазымға ие болғандықтан, ол Киелі Рим империясының князі болды. Жаңа епископтық орынды иелену үшін оған Бургундия герцогы Филипптің ашуына төтеп беруге, дін қызметкерлері мен буржуазияның қарсылығын еңсеруге, тіпті бірнеше ақсүйектердің қарулы шабуылына қарсы тұруға тура келді; бірақ оның қолдаушысы, Орлеан герцогы, Рим патшасы Вацлав арқылы оның қызметке орналасу рәсімін өткізді. Соңғысы Рим папасының жақтасы болғанымен, Д’Айлиге өз атынан барып, Авиньон папасымен пікір таластыруға бұйрық берді, бұл Бенедиктті тақтан бас тартуға көндіру мақсатын көздеді, оның қажеттілігі күннен-күнге анық бола түсті. Дегенмен, Д’Айлидің осы мәселедегі сөздері шешімділік танытпады; қалай болғанда да, бұл ешқандай нәтижелі нәтиже бермеді. Осы кезден бастап ол өзінің күш-жігерінің басым бөлігін шікізат мәселесін шешуге арнады. Ол бастапқыда шікізатты соборлық жолмен шешуге тез келіспесе де, 1409 жылға қарай соборларға қатысты.

Шизмалық қысымдар

Франция кейін Бенедикт XIII-нің қарсылығын жеңу үшін оның бас иелігінен ресми түрде бас тартумен қорқытып, зорлық қысым жасауға тырысты. Папаға деген адалдығына қарамастан, корольдіктің үлгісіне ерген Д’Элли 1403 жылы болған оқиғалардан кейін бас иелікті қалпына келтіруді кеңес берген және оны тойлағандардың бірі болды. Ол Карл VI-ның Бенедиктке елшілікпен жіберілді және осы мүмкіндікті пайдаланып, понтификке пайдалы кеңестермен бірге достық құттықтауларын жеткізді. Екі жылдан кейін, дәл сол понтификтің алдында, ол Генуя қаласында уағыз айтты, нәтижесінде Авиньон бас иелігіндегі елдерде Киелі Үштік мерекесінің жалпыға ортақ институты құрылды. 1406 жылы Парижде өткен шіркеу кеңесінде Д’Элли бас иеліктен жаңадан бас тартуды болдырмауға бар күшін салды және корольдің бұйрығымен Бенедикт XIII-тің қорғаушысы болды, бұл оны тағы да университеттік партияның шабуылдарына ұшыратты. Келесі жылы ол және оның шәкірті Герсон князьдер жіберген екі понтификке жіберілген үлкен елшіліктің құрамына кірді, ал Италияда ол Рим папасын Италия жағалауындағы, оның қарсыласының жанындағы қалаға көшіру үшін мақтауға лайық, бірақ нәтижесіз күш-жігер жұмсады, онда екі папа да тақтан бас тартады деп үміттенді. Бұл жоспары орындалмағандықтан, 1408 жылдың басында ол Камбрей епархиясына қайтып келді. Ол сол кезде Бенедиктке адал болды, ал бейтараптық туралы корольдік жарлықты бекітуге дайын тұрған француз дін қызметкерлеріне қосылуға құлшынбауы Карл VI үкіметінің наразылығын тудырды, сондай-ақ епископты қамауға алуға бұйрық берілді, бірақ бұл бұйрық орындалмады.

Кеңестік кеңестер

Екі колледждің кардиналдары Пиза кеңесін шақырганнан кейін ғана (1409) д’Айли Бенедикт XIII-ті қолдаудан бас тарды және жақсы саясат таба алмағандықтан, жастығынан қорғаған ісіне қайта оралды. Оның сөзіне қарағанда, енді құтқарылудың жалғыз мүмкіндігі кеңес болды; және жағдайдың талаптарын ескере отырып, ол схизма болған жағдайда, кез келген адал адам кеңес шақыра алады және бәсекелес папаларды соттауға және тіпті оларды қызметтен шеттетуге құқылы екенін айта бастады. Бұл, шын мәнінде, Пиза кеңесінің процедурасы болды, оған д’Айли де қатысты. Рим папасы Григорий XII және Бенедикт XIII-тің қызметтен шеттетілгенін жариялағаннан кейін, кеңес Александр V-ті сайлады (1409 жылғы 26 маусымда). Бұл папа бар болғаны он ай билік етті; оның ізбасары Иоанн XXIII, д’Айлиді кардинал дәрежесіне көтерді (1411 жылғы 6 маусымда) және одан әрі, Камбрей епископтығын жоғалтқаны үшін, оған Лимож епископтығын басқару құқығын берді (1412 жылғы 3 қарашада), ол көп ұзамай Оранж епископтығымен ауыстырылды. Ол сондай-ақ д’Айлиді Германиядағы легаты етіп тағайындады (1413 жылғы 18 наурызда). Бұл артықшылықтарды ұмытып, д’Айли Констанц кеңесінде (1414–1418 жж.) Иоанн XXIII-тің ең қаһарлы қарсыластарының бірі болды; Герсонмен бірге д’Айли кеңестегі жетекші теологтардың бірі еді. Ол одақ пен реформаның қажеттілігіне сенімді болғандықтан, Пиза кеңесінен аман қалған схизма болғандықтан, Иоанн XXIII-тің құқықтарын ескермей, Грегорий XII мен Бенедикт XIII-тің құқықтарын ескермей, жұмысты қайта бастау қажет деген қағиданы қабылдауға ең көп үлес қосты. Осы тұрғыдан алғанда, д’Айли өзінің отандасы кардинал Филястрмен бірге алғашқы айларда басымдық танытты. Кейін оқиғалардың бағытын байқап, ол біршама алаңдаушылық пен күмән білдірді. Алайда ол Иоанн XXIII-ті қорғаудан бас тартты және тек осы папаның сотында оған қарсы куәлік беру үшін пайда болды, олар кейде өте ауыр болды. Констанцта оның назарын аударған басқа да мәселелер – Джон Уиклифтің айыпталуы және Ян Густың соты болды. Оның екі трактатын, «Ecclesiastica Potestate» және «Ecclesiae Reformatione» жұрт алдында оқу, шіркеу реформасы мен құрылысы туралы өзіне тән идеяларынан басқа, кеңестегі ағылшындардың күшін азайту мақсатында, оларға жеке ұлт құру құқығын жоққа шығаруын көрсетті (1416 жылғы 1 қазан – 1 қараша). Осы науқан оны ағылшындардың ең ауыр жазасына ұшыратты және ол «Франция патшасының прокуроры және қорғаушысы» рөлін бастады. Христиан әлеміне жаңа папа беру мәселесі туындағанда, бұл жолы жалғыз және даусыз, д’Айли кардиналдардың құқығын қорғады, егер сайлауды толығымен өз қолында ұстамаса, онда кез келген жағдайда сайлауға қатысуға, және ол кеңестің талаптарын Кардиналдар алқасының құқықтарымен келісу үшін жүйе ұсынды. Осылайша папа Мартин V сайланды (1417 жылғы 11 қарашада), ал д’Айлидің міндеті ақыры орындалды.

Зейнеткерлік

Кеңес аяқталғаннан кейін Д’Элли Парижге оралды. 1419 жылы Франциядағы азаматтық дауыл кезінде Бургундиялықтар Парижді басып алып, соның салдарынан бірнеше профессорлер қаза болды. Ол оңтүстікке қашып, Авиньонда қоныстанды. Оның бұрынғы шәкірті Герсон жақын жердегі Целестин орденінің үйіне орналасты. Д’Айли, Камбре кардиналы ретінде танымал болған, 1420 жылы Авиньонда дүние салды.

Жазбалар

Д’Айли схизма, реформа, астрология және тағы басқа да тақырыптар туралы кеңінен жазды. Кардиналдар алқасының билігі және жалпы кеңестің қате жібермейтіндігі туралы оның ойлары зор ықпалға ие болды. Д’Айлидің 1410 жылғы «Imago Mundi» космографиялық еңбегі Христофор Колумбтың әлемнің мөлшерін бағалауына әсер етті. Күнтізбе реформасы сияқты ғылым мен астрологияның көптеген мәселелері оның назарын аударды. Оның астрологияға қатысты пікірлері бірнеше еңбекте білдірілді, онда ол құдайдың барлықбілімі мен адамның еркіндігі арасындағы тепе-теңдікті табуға тырысты. Д’Айлидің схизма туралы жазғандары дағдарысты және реформа қажеттілігін апокалиптикалық тұрғыдан қарастырды. Оның астрологиясы да шіркеудің бөлінуі Антихристтің келуінің белгісі ме, әлде жоқ па, соны анықтаумен байланысты болды. Оның еңбектері он бесінші ғасырдың соңына дейін жариялана бастады.

Мұра

Карл Маркс "Луи Наполеонның он сегізінші брумарында" д'Айлидің Констанс кеңесінде этикалық реформаны қолдаушыларға: "Католик шіркеуін енді тек шайтан ғана құтқара алады, ал сіздер періштелерді тілейсіздер" дегенін жазды. Айдың бетіндегі Aliacensis кратері оның құрметіне аталған.

Шығармалары мен аудармалары

Quaestiones super libros Sententiarum (1376–1377), 1490 жылғы басылымның анастатик қайта басылуы: Франкфурт-на-Майне: Минерва, 1968. Petrus de Alliaco Questiones super primum, tertium et quartum librum Sententiarum. I: Principia et questio circa Prologum, Моника Бринзеидің редакциясымен және еңбегімен, Турнхаут: Бреполь, 2013. Пьер д'Айлидің "Ymago Mundi" еңбегі, Эдмонд Бурон (ред.), Париж: Maisonneuve Frères, 1930, 3 томдық, 1-том онлайн режимінде қолжетімді. De concordia astronomice veritatis et narrationis historice (1414). "Теология мен астрономияның үйлесімділігі" (1414) трактаты. Destructiones modorum significandi, Л. Качмарек (ред.), Амстердам: G. B. Grüner, 1994. "Жан туралы трактат", О. Плута (ред.), "Питер фон Айлидің философиялық психологиясы" (Die philosophische Psychologie des Peter von Ailly) еңбегінде, Амстердам: G. B. Grüner, 1987. Tractatus super De consolatione philosophiae, М. Шаппуа (ред.), Амстердам: G. B. Grüner, 1988. Conceptus et insolubilia, Париж, шамамен 1495 ж. "Тұжырымдар мен шешілмейтін мәселелер": Аннотацияланған аударма, Пол Винсент Спейд (ред.), Дордрехт: Reidel, 1980. Мағынаны білдіру тәсілдерін жою. Conceptus et insolubilia, Лион, шамамен 1490–1495 ж. Tractatus exponibilium, Париж, 1494 ж.