Қатысусыз сот процесінің мәселелері

Кіріспе

Қылмыстық іс жүргізу кезінде оған қатысты адамның жеке қатыспауы. Сотта қатыспау – қылмыстық сот ісінде, іске қатысты адамның сот отырысына физикалық түрде келмеуі. "In absentia" латын тілінен аударғанда "болмағанда" деген мағынаны білдіреді. Оның мағынасы сот юрисдикциясына және құқықтық жүйеге байланысты өзгереді. Ортақ құқық жүйелерінде бұл тіркес тек кеңістіктік сипаттама емес. Мұндай жүйелерде бұл қылмыстық сот ісінде айыпталушының сотта болу құқығының бұзылуын мойындауды білдіреді. Айыпталушының айыптамаларға жауап беруге қатыспаған жағдайдағы сот үкімі табиғи әділдіктің бұзылуы деп есептеледі. Атап айтқанда, ол табиғи әділдіктің екінші қағидасын – "audi alteram partem" (екінші тарапты тыңдау) қағидасын бұзады. Италия сияқты кейбір азаматтық құқық жүйелерінде "absentia" мойындалған және қабылданған қорғаныс стратегиясы болып табылады. Мұндай сот процестерінде, елдің заңнамасына байланысты, айыпталушының адвокатының қатысуы міндетті болуы мүмкін.

Еуропа

Еуропа Кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясына мүше мемлекеттері әділ сот процесін қорғайтын конвенцияның 6-бабына сәйкес әрекет етуге міндетті. Кейбір ЕО мемлекеттері сотқа қатысусыз соттауға тыйым салады, ал басқалары рұқсат етеді, бұл сот шешімдерін өзара танудың жылдамдығына елеулі кедергі келтіреді. Орындаушы мемлекет белгілі бір дәрежеде дискрециялық өкілдікке ие және егер сұрау салушы мемлекет осы адамды қатысусыз соттаған болса, Еуропалық қамау ордерін орындауға міндетті емес. Сотқа қатысусыз сотталуды мойындау шарттары: адам сот процесінен хабардар болған болуы мүмкін; сот процесінде оның орнын қорғаушы алған болуы мүмкін; ол уақтылы шағымдануды талап етпеген болуы керек; және оған шағымдану мүмкіндігі ұсынылуы керек. Еуропалық қамау ордері жөніндегі шеңберлік шешім сотқа қатысусыз сотталғандарға қатысты құқықтық кепілдіктерді қарастырады. Шеңберлік шешім Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 6-бабына тікелей сілтеме жасаса да, оның мақсаты ұлттық заңдарды сотқа қатысусыз сотталу мәселесі бойынша үйлестіру емес, Еуропалық қамау ордерін және басқа да ынтымақтастық құралдарын танудан бас тарту шарттарын белгілеу болып табылады. Шеңберлік шешімде сотқа қатысусыз сотталудың 6-бапқа, яғни әділ сотқа құқыққа сәйкес келуіне қатысты нақты шарттар мен талаптар қарастырылған. Питер Клеппе атап өткендей, Еуропаның кейбір бөліктерінде сотқа қатысусыз сотталу іс жүзінде сотталушыға екі рет шағымдану мүмкіндігін береді – олар қатысқан қайта сотталуды сұрайды, содан кейін екінші үкімге шағымдануға болады. Заң жүйесінде құқықтардың бұзылмауына және әділдіктің орындалуына кепілдік беретін шаралар бар. Сотқа қатысусыз сот шешімдері жиі кездеседі – мұны сынға алуға болады, бірақ олар кең таралған. Еуропа Кеңесі сотқа қатысусыз шығарылған сот шешімдеріне қатысты пікір білдірді. Министрлер комитеті 1975 жылғы 21 мамырдағы (75) 11-резолюциясында жеке тұлғаға сотқа дейін шақыру қағазы табыс етілуі тиіс екенін мәлімдеді. Осы тұрғыдан алғанда, министрлер айыпталушының сот отырысына қатысуы маңызды емес, маңыздысы – адамның сот процесінен уақтылы хабардар болғандығы немесе болмағандығы екенін атап өтті. 1985 жылы Colozza v Italy ісі бойынша Еуропалық адам құқықтары соты қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыпталған адамның сот отырысына қатысуға құқығы бар екенін атап өтті. Бұл құқық конвенцияда көзделген әділ сот процесіне және қорғануға құқыққа негізделген (6-баптың 1- және 3-тармақтары). Сонымен қатар, сот сотқа қатысусыз сотталған адам сот процесі туралы білгеннен кейін, айыптаудың негізін қайта қарау үшін сотқа жүгінуге құқылы екенін атап өтті: Егер ұлттық заң "қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыпталған" адамның қатысусыз сотталуына рұқсат берсе, ол адам сот процесі туралы білгеннен кейін, оны тыңдаған соттан айыптаудың негізін жаңадан қарауды талап ете алады. Еуропалық адам құқықтары соты, Colozza v Italy ісі.

Member states of the Council of Europe that are party to the European Convention on Human Rights are bound to adhere to Article 6 of the convention, which protects the right to a fair trial. Trials in absentia are banned in some member states of the EU and permitted in others, posing significant problems for the fluidity of mutual recognition of these judicial judgments. The executing member state possesses some degree of discretion and is not obliged to execute a European Arrest Warrant if the country that is making the request has already tried that person in absentia. Conditions under which trials in absentia must be recognised include: if the person can be said to have been aware of the trial; if a counsellor took their place at the trial; if they do not request an appeal in due time; and if they are to be offered an appeal. The framework decision on the European Arrest Warrant provides for the legal guarantees relevant to trials in absentia. While the framework decision explicitly refers to Article 6 of the European Convention on Human Rights, its purpose is not to harmonise national laws on trials in absentia but to provide terms for the non recognition of a European Arrest Warrant and other cooperative tools. The framework decision provides detailed conditions and requirements on which a trial in absentia can be considered compatible with Article 6, the right to a fair trial. According to Pieter Cleppe of the think tank Open Europe, in parts of Europe, in absentia trials essentially give defendants the ability to appeal twice—asking for a retrial at which they would be present and then potentially appealing the second verdict. There are some guarantees in the legal system that make sure that it's fair, that the rights of the defense are not being violated, while still making sure that justice is being done. In absentia judgments are common you can criticize that, but it's quite common.|Pieter Cleppe, Open Europe

The Council of Europe has made commentary on judgments that are made in absentia. The Committee of Ministers, in Resolution (75) 11, of 21 May 1975, stated that an individual must first be effectively served with a summons prior to being tried. In this sense, the ministers are emphasizing that it is not the presence of the accused at the hearing that is of importance, rather the focus should be on whether or not the individual was informed of the trial in time. In a 1985 judgement in the case Colozza v Italy, the European Court of Human Rights stressed that a person charged with a criminal offence is entitled to take part in the hearings. This entitlement is based on the right to a fair trial and the right to a defence, both of which are required by the convention (articles 6(1) and 6(3)). Furthermore, the court stressed that a person convicted in absentia shall be entitled to a fresh trial once he becomes aware of the proceedings:

When domestic law permits a trial to be held notwithstanding the absence of a person "charged with a criminal offence" who is in Mr. Colozza’s position, that person should, once he becomes aware of the proceedings, be able to obtain, from a court which has heard him, a fresh determination of the merits of the charge.|European Court of Human Rights, Colozza vs. Italy

Бельгия

Адам құқықтары жөніндегі комитет (АҚК) 1990 жылы Могуя Мбенге Зайрға қарсы ісін қарады, онда өтініш беруші Бельгияда эмиграцияда жүргенде өлім жазасына кесілді және оған тағылған айып туралы ақпаратты тек бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ғана білді. Осы мән-жайларға байланысты комитет өтініш берушінің бірқатар процессуалдық құқықтары бұзылғанын анықтады, әсіресе Заир билігі өтініш берушінің мекенжайын білуі мүмкін болғанына қарамастан, онымен байланысуға ешқандай әрекет жасаған жоқ. Бұл өтініш берушінің қорғанысын дайындау мүмкіндігіне елеулі кедергі келтірді. Соттың айыпталушыны сот процесі туралы хабардар етуге тырысқанына сендіру үшін жеткілікті дәлелдердің болмауы комитетке адамның сотталуға қатысу құқығы бұзылған деген пікірді қалыптастырды.

Италия

Италия – Еуропада сот процесін қатысусыз жүргізуге рұқсат беретін бірнеше елдің бірі, және мұндай жағдайлар жиі кездеседі. Maleki v Italy (1997) ісі бойынша БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті Италияның сотқа қатысусыз сотталу саясатының Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабында көзделген әділ сот талқылауына құқықты бұзу екенін анықтады. Италия сотталушыға тағайындалған адвокаттың қызметін көрсетуге және қайта сотталу мүмкіндігіне ие болған жағдайда, әділ сот талқылауына құқық бұзылмайды деп мәлімдеді. Комитет Италияның бұл ұстанымымен келіспеді, оны: айыпталушыны қатысусыз соттауды негіздеу үшін Мемлекетке жүктелетін ауыртпалықты жою үшін жеткіліксіз деп сипаттады. Сотқа [Малеки] іс қозғалғаннан кейін оны хабардар еткенін тексеру міндеті жүктелді. Соттың мұндай іс атқарғанына дәлел келтірілмегендіктен, [АҚК] [Малекидің] өзінің қатысуымен сотталу құқығы бұзылған деген пікірде. 2009 жылы бұрынғы ЦРУ станциясының бастығы және тағы екі америкалық Милан апелляциялық сотында египеттік террорист күдіктісі Осама Хасан Мустафа Насрды ұрлау фактісі бойынша қатысусыз сотталып, кінәлі деп танылды. Бұл шешімнің нәтижесінде ұрлыққа қатысқан күдікпен айыпталған 26 америкалық азамат кінәлі деп танылды. 2007 жылы британдық студент Мередит Керчерді өлтіргені үшін америкалық Аманда Ноксқа қатысты сот Италияның сотқа қатысусыз сотталуға дайындығын көрсетті. 2013 жылы Италияның жоғарғы соты, Кассациялық сот, Нокс пен бірге айыпталушы итальяндық Рафаэле Сольчетоның апелляциясын жойды, осылайша олардың бұрынғы ақталуларын күштен шығарып, ақталуды "кемшіліктерге, қайшылықтарға және логикалық емес қорытындыларға толы" деп жариялады. Аманда Нокс АҚШ-тағы үйінде болғандықтан, оның апелляциялық шағымы Италияның Флоренция қаласында қатысусыз қарастырылды. 2014 жылдың 30 қаңтарында Керчерді өлтіргені үшін оның кінәлі екендігі туралы үкім қайта күшіне енгізіліп, 28 жыл 6 айға бас бостандығынан айыру жазасы белгіленді. Goddi v. Italy ісі бойынша Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Италияның сот жүйесінің үкім шығаруға қатысты ресми тағайындалған адвокатты сот отырысының дұрыс күні туралы хабардар етпеуінің нәтижесінде үкім шығаруға қатысушының тиімді қорғаныстан айырылғанын, демек 6-баптың 3-тармағының (с) тармақшасы бұзылғанын анықтады. Кейбір сот практикасы кейбір жағдайларда сотта адвокаттың болуы іссіз сотталу туралы үкімді негіздеу үшін жеткіліксіз болуы мүмкін деген пікірді қолдайды. Gallina v Fraser ісінде апелляциялық шағым беруші Винченцо Галлина екі қарақшылық үшін Италияның белгіленген тәртібі бойынша қатысусыз сотталды. Gallina ісі бойынша шешім кейінірек заңгердің қатысуы белгілі бір жағдайларда іссіз сотталу туралы үкімді негіздеу үшін жеткіліксіз болуы мүмкін деген тұжырымды түсіндіруге пайдаланылды.

Italy is one of several countries in Europe that allow trials in absentia, and they are a regular occurrence. In Maleki v Italy (1997), the United Nations Human Rights Committee held that the Italian policy on trials in absentia was a breach of the right to fair trial under Article 14 of the International Covenant on Civil and Political Rights. Italy argued that where a defendant in absentia is represented by court appointed counsel and where he or she has an opportunity to be re tried, the right to a fair trial will not be violated. The committee disagreed, describing Italy's position as:

clearly insufficient to lift the burden placed on the State party if it is to justify trying an accused in absentia. It was incumbent on the court that tried the case to verify that [Maleki] had been informed of the pending case before proceeding to hold the trial in absentia. Failing evidence that the court did so, the [HRC] is of the opinion that [Maleki's] right to be tried in his presence was violated. In 2009, a former CIA station chief and two other Americans were tried and convicted in absentia by a Milan appeals court for the abduction of Egyptian terror suspect Osama Hassan Mustafa Nasr. The decision meant that 26 Americans tried in absentia for the abduction were found guilty. The trial of American Amanda Knox for the 2007 murder of British student Meredith Kercher highlighted the issue of Italy's willingness to try defendants in absentia. In 2013 Italy's highest court, the Court of Cassation, decided to annul Knox's appeal (alongside the co accused, Italian Raffaele Sollecito), thus overturning their previous acquittals, declaring the acquittal as "full of deficiencies, contradictions and illogical conclusions". As Amanda Knox remained at her home in the United States, her appeal was heard in absentia, in Florence, Italy. On 30 January 2014 her guilty verdict was re instated for the murder of Kercher and her sentence set at 28 years and six months imprisonment. In the case of Goddi v. Italy, the European Court of Human Rights held that the failure of Italy's judiciary to inform the officially appointed lawyer of the applicant in regards to the correct date of the trial hearing deprived the applicant of an effective defence, and therefore Article 6 (3) (c) had been violated. Certain case law supports the notion that in some circumstances representation by counsel at the trial will not be enough to make an in absentia conviction conclusive enough for the establishment of probable cause. In Gallina v Fraser, the appellant Vincenzo Gallina was convicted in absentia according to established Italian procedure for two robberies. The verdict in Gallina has been since interpreted to suggest that the presence of legal counsel alone is, in certain cases, insufficient to give an in absentia conviction that establishes probable cause.