Кіріспе

Жүрек пен қан тамырларының рентгенографиясы

Коронарлық катетеризация – катетерді пайдаланып жүректің коронарлық айналымына және қанға толы камераларына минималды инвазивті процедура. Ол диагностикалық және интервенциялық (емдеу) мақсаттарда қолданылады. Коронарлық катетеризация – кардиологиядағы бірнеше диагностикалық тесттер мен процедуралардың бірі. Атап айтқанда, сұйық радиконтраст агентін енгізу және рентген сәулелері арқылы ангиокардиография коронарлық артерияның люмендеріндегі тұйықталуды, стенозды, рестенозды, тромбозды немесе аневризмалық кеңеюді анықтауға мүмкіндік береді; жүрек камерасының көлемін; жүрек бұлшық еттерінің жиырылу қабілетін; және жүрек клапандарының кейбір аспектілерін бағалауға болады. Денеден сырттан өлшеуге келмейтін маңызды ішкі жүрек және өкпе қан қысымын тест кезінде дәл өлшеуге болады. Тест қарастыратын мәселелер көбінесе коронарлық артериялардың қабырғасындағы атеросклероздың – атероманың белсенділігінің салдарынан туындайды. Клапан, жүрек бұлшық еті немесе аритмия мәселелері сирек жағдайларда тесттің негізгі фокусы болуы мүмкін. Коронарлық артерия люменінің тарылуы жүрекке оттегі бар қанның ағын резервін азайтады, бұл көбінесе уақыт-уақытпен стенокардияны тудырады. Люменнің өте ауыр тұйықталуы әдетте жүрек шабуылына әкеледі. Алайда, 1980 жылдардың соңынан бері коронарлық катетеризация коронарлық атеросклероздың болуын немесе болмауын анықтамайды, ол тек атеросклероз процесінің соңғы сатыларында пайда болған маңызды люминальдық өзгерістерді ғана көрсетеді. Бұл мәселені жақсырақ түсіну үшін IVUS және атерома туралы ақпаратты қараңыз.

Тарих

Ангиографияның өзіндік әдісін алғаш рет 1927 жылы Лиссабон университетінің португал дәрігері Эгас Монис церебральді ангиография үшін, яғни катетер арқылы енгізілген контраст ортасының көмегімен рентген сәулелерімен ми тамырларын қарау үшін әзірледі. Жүрек катетеризациясы алғаш рет 1929 жылы неміс дәрігері Вернер Форсманның иық көгал сынындағы тамырға пластикалық түтік енгізіп, оны жүректің оң жақ қарызшасына бағыттаған кезде жүзеге асты. Ол сәттілігін дәлелдеу үшін рентген суретін түсіріп, 1929 жылдың 5 қарашасында «Über die Sondierung des rechten Herzens» («Оң жүректі зондтау туралы») деген тақырыппен жариялады. 1940 жылдардың басында Андре Курнанд Дикинсон Ричардспен бірлесіп жүректің гемодинамикасын жүйелі түрде өлшеді. Жүрек катетеризациясын және гемодинамикалық өлшемдерді ашқандары үшін Курнанд, Форсман және Ричардс 1956 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. Ангиография үшін алғашқы радиалды қолжетімділік 1953 жылы Португалияның Лиссабон қаласында Эдуардо Перейраның радиалды артерияны катетеризациялап коронарлық ангиограмма жасаған кезге дейін жетеді. 1960 жылы Кливленд клиникасының балалар кардиологы Ф. Мейсон Сонс сол жақ қарызшаның орнына коронарлық артерияға радиоконтрастты кездейсоқ енгізіп алды. Пациентте қайтымды жүрек тоқтауы болғанымен, Сонс және Шири процедураны одан әрі жетілдірді және осы жаңалықты ашқандары үшін марапатталды (Connolly 2002); олар 1966 жылы 1000 патенттен тұратын серияны жариялады (Proudfit және басқалар). 1970 жылдардың соңынан бастап, Чарльз Доттердің 1964 жылғы және әсіресе Андреас Груенцигтің 1977 жылдан бастап жасаған іргелі жұмыстарына сүйене отырып, коронарлық катетеризация терапиялық мақсаттарда қолданыла бастады: (а) стенокардия және ауыр атеросклероздың кейбір асқынуларын аз инвазивті физикалық емдеуді жүргізу, (б) жүрек шабуылы толық зақымдануға ұшырамас бұрын емдеу және (в) коронарлық артерия аурулары мен атеросклероз патологиясын жақсырақ түсіну үшін зерттеулер жүргізу. 1960 жылдардың басында жүрек катетеризациясы бірнеше сағатқа созылып, пациенттердің 2-3%-ында айтарлықтай асқынуларға әкеліп соқты. Уақыт өте келе жасалған көптеген жақсартулардың нәтижесінде, қарапайым коронарлық катетеризациялық тексерулер қазір көбінесе жылдамдатылып, нәтижелері айтарлықтай жақсартылған.

Науқастардың қатысуы

Көбінесе катетеризация кезінде тексеріліп немесе емделіп жатқан науқас ояу болады, процедураның барлық кезеңінде лидокаин сияқты тек жергілікті анестезия және минималды жалпы седация қолданылады. Науқастың ояу күйінде процедура жүргізу қауіпсіз, себебі ол кез келген дискомфортты немесе проблеманы дереу хабарлай алады, соның арқасында жағымсыз жағдайларды жылдам түзетуге болады. Медициналық мониторинг науқастың жағдайы туралы толыққанды мәлімет бере алмайды; науқастың өзі сезінетіні процедураның қауіпсіздігінің ең сенімді көрсеткіші болып табылады. Катетеризациядан өткен науқастардың 1%-дан кеміне өлім, миокард инфарктісі, инсульт, қарыншалық аритмия және ірі қан тамырларының асқынулары кездеседі. Дегенмен, тексерудің суреттеу бөлігі көбінесе қысқа болғанымен, дайындық және қауіпсіздік шараларына байланысты науқас зертханада 20-45 минуттай болады. Көптеген техникалық қиындықтардың кез келгені, науқасқа қауіп төндірмесе де (адамның денсаулығын қорғау мақсатында қосымша шаралар ретінде қолданылады), тексеру уақытын айтарлықтай ұзартуы мүмкін.

Жабдық

Коронарлық катетерлеу әдетте ауруханада орналасқан катетерлеу зертханасында жүргізіледі. Қазіргі үлгіде науқас салыстырмалы түрде жазық күйде, тар, минималды төсенішпен жабылған, рентген сәулесіне мөлдір (рентген сәулелерінен өтетін) үстелге жатуы керек. Рентген сәулесінің көзі мен бейнелеу камерасы пациенттің кеудесінің екі жағында орналасқан және моторизацияланған басқару арқылы пациенттің кеудесінің айналасында еркін қозғалып, әртүрлі бұрыштардан жылдам суреттер түсіруге мүмкіндік береді. Көбірек жетілдірілген жабдық, екі жазықтықты катетерлеу зертханасы деп аталатын, рентген сәулесінің көзі мен бейнелеу камераларының екі жиынтығын пайдаланады, олардың әрқайсысы дербес қозғалады, бұл радиоконтраст заттың әрбір инъекциясымен екі жиынтық сурет алуға мүмкіндік береді. Мұндай тексерулерді жүргізуге қажетті жабдықтар мен орнату құны әдетте 2-5 миллион АҚШ долларын құрайды (2004 жылғы деректер бойынша), кейде одан да көп, және бірнеше жыл сайын жартылай қайта жаңартылуы мүмкін.

Диагностикалық процедуралар

Коронарлық катетеризация кезінде (дәрігерлер көбінесе «катет» деп атайды), қан қысымы тіркеледі және коронарлық артериялар ішіндегі қанның флюороскопиялық (рентгендік) көлеңкелік суреттері түсіріледі. Рентгендік суреттер жасау үшін дәрігер диаметрі шамамен 2,0 мм (6 француз) болатын, катетер деп аталатын кішкентай түтік тәрізді құрылғыны денедегі ірі артериялар арқылы, коронарлық артериялардың бірінің тесігіне дейін жеткізеді. Катетер артерияның ішкі кеңістігінен кішірек болады; катетер арқылы артерия ішіндегі қан қысымы бақыланады, катетердің қан ағынын тоқтатып қоймауы тексеріледі (қан қысымының «әлсіреуі» арқылы анықталады). Катетердің өзі радиотолқынды болу үшін жасалған, сондай-ақ, ол артерия ішіндегі қанмен араластырылатын, сулы, қанмен үйлесімді радиконтраст затты (көбінесе «рентгендік бояу» деп аталады) таңдап енгізуге мүмкіндік береді. Әдетте, әр сурет үшін 3–8 мл радиконтраст зат енгізіледі, бұл радиконтраст заттың коронарлық капиллярларға, содан кейін коронарлық тамырларға жылдам тарауына байланысты, қан ағынын шамамен 3–5 секундқа көрінетіндей етеді. Рентгендік бояу енгізілмесе, қан және оны қоршаған жүрек тіндері рентгенде тек сәл пішіні өзгеретін, біркелкі су тығыздығы бар масса ретінде көрінеді; қан мен ішкі органдардың құрылымының егжей-тегжейі көзге көрінбейді. Қандағы радиконтраст артериялар немесе жүрек камераларындағы қан ағынын визуалды түрде бағалауға мүмкіндік береді, бұл инъекцияланған жеріне байланысты. Егер атерома немесе қан қыстырғыштары артерияның ішкі кеңістігіне еніп, тарылу тудырса, бұл тарылу сол артерия бөлігіндегі қан/бояу бағанының рентгендік көлеңкелік суретінде көбейген тұмандылық ретінде көрінуі мүмкін; бұл жағдай көршілес, дені сау, азырақ тарылған аймақтармен салыстырылады. Катетердің орналасуына қатысты бағыт беру үшін дәрігер көбінесе ішкі анатомия, жетекші сым мен катетердің мінез-құлқы туралы толық білімге сенеді және қажет болған жағдайда, қысқа мерзімге флюороскопия мен төмен дозалы рентген сәулесін пайдаланады. Бұл қысқаша қарап шығулардың жазбалары сақталмайды. Дәрігер диагностикалық суреттерді жазуға дайын болған кезде, олар сақталады және кейін мұқият қарастырылуы мүмкін, ол жабдықты белсендіреді, сапасы жақсырақ киносуреттер жасау үшін, әдетте секундына 30 кадрмен, радиотолқынды контрасты күшейтеді, рентген дозасын арттырады. Дәрігер контраст инъекциясы, флюороскопия және киносуреттерді уақытында бақылап, инъекцияланған радиконтраст мөлшерін және қолданылған рентген сәулесінің мөлшерін азайтуға тырысады. Радиконтраст заттарының дозасы және рентгенге ұшырау уақыты қауіпсіздікті арттыру мақсатында жүйелі түрде тіркеледі. Тесттің негізгі мақсаты болмаса да, артерия қабырғаларындағы атероманың сыртқы шеттерінде орналасқан кальцификация кейде флюороскопияда (контраст инъекциясысыз) радиотолқынды сақиналар түрінде көрінеді, бұл сақиналар қанға толы ішкі кеңістіктен аралық радиолұсқақ атерома тіні және эндотелий қабатымен бөлінген. Кальцификация, көбінесе болғанымен, көбінесе артерия қабырғасының өте дамыған және кальцификацияланған бөліктері бірнеше кальцификация сақиналары арқылы жанама бұрыштан қарағанда ғана көрінеді, бұл флюороскопияда көрінетіндей радиотолқындылық деңгейін жасау үшін қажет.

Туғаннан пайда болған ақаулар үшін

Ангиокардиография жүрек пен оған жақын қан тамырларындағы туа біткен кемшіліктерді анықтау және диагностикалау үшін қолданылуы мүмкін. Эхокардиографияның енгізілуімен ангиокардиографияның қолданылуы төмендеді. Дегенмен, ангиокардиография әлі де белгілі бір жағдайларда қолданылады, себебі ол эхокардиографиядан гөрі анатомиялық құрылымды толыққанды көрсетеді.

Емдеу әдістері

Дәрігерлер диагностикалық катетерді бағыттаушы катетерге ауыстыру арқылы әртүрлі құралдарды катетер арқылы артерияға, зақымдалған жерге енгізе алады. Ең көп қолданылатындары – бағыттаушы сымдар және баллонды кеңейту катетерлері. Баллон катетеріне созылған кішкентай канал арқылы радиоконтрастты затты енгізу арқылы баллон біртіндеп кеңейеді. Гидравликалық қысымды дәрігер таңдайды және оны қан тамырындағы стенозға (қан тамырындағы қалыпты емес тарылу) баллонның қалай жауап беретініне қарай қолданады. Радиоконтрастпен толтырылған баллон флюороскопия барысында бақыланады (кеңейген кезде стеноз баллон сыртында «ит сүйегі» пішінін қабылдайды). Артерия люменінің көрінетіндей кеңеюі үшін қажетті күш мөлшері бағаланып, тиімділігі визуализацияланады. Типик жағдайдағы қалыпты коронарлық артерия қысымы <200 мм рт.ст. (27 кПа) шамасында болады. Баллон ішіндегі гидравликалық қысым 19000 мм рт.ст. (2500 кПа) дейін жете алады. Шамадан тыс кеңеюдің алдын алу үшін жоғары керілуге төзімді, мөлдір пластикалық мембранадан жасалған баллон қолданылады. Баллон бастапқыда катетердің ұшына жақын жерде орналастырылып, кішкентай көлденең қима профилін құрайды, бұл люминальды стеноздық аймақтардан өтуді жеңілдетеді және белгілі бір алдын ала жобаланған диаметрге дейін кеңейеді. Егер баллон тым көп үрленсе, оның материалы жыртылып, радиоконтрастты заттың қанға таралуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, басқа да бірнеше құрылғыларды бағыттаушы катетер арқылы артерияға енгізуге болады. Оларға лазерлік катетерлер, стент-катетерлер, ИВУС-катетерлер, доплер катетері, қысымды немесе температураны өлшеуге арналған катетерлер, сондай-ақ қан құйрықшаларын ұнтақтауға немесе алып тастауға арналған құрылғылар жатады. Бұл құрылғылардың көпшілігі тек шектеулі жағдайларда немесе зерттеу мақсатында қолданылатын арнайы құрылғылар болып шықты. Баллонға орнатылған, арнайы жасалған, кеңейтілетін тот баспайтын болаттан жасалған торлы құбырлар – стенттер, баллонды катетерден басқа ең көп қолданылатын құрылғы болып табылады. Стент/баллонды құрылғы стеноз ішінде орналасқан кезде баллон үрленеді, бұл өз кезегінде стентті және артерияны кеңейтеді. Баллон алынып тасталады, ал стент артерия қабырғаларын ашық, кеңейтілген күйде ұстап тұрады. Қазіргі стенттердің бағасы шамамен 1000-нан 3000 долларға дейін жетеді (2004 жылғы АҚШ доллары), дәрімен қапталғандары одан да қымбат.

Катетерлік физикалық емдеудегі жетістіктер

Интервенциялық процедуралар зақымдалған жерде эндотелиялық тіндің өсуіне байланысты рестенозбен қиындыққа тап болды. Рестеноз – бұл қан тамыр қабырғасының ангиопластикадан зақымдануына және стенттің шетелдік дене ретінде қабылдануына организмнің реакциясы. 1980 және 1990 жылдардағы клиникалық сынақтарда, тек қана баллондық ангиопластика (POBA, қарапайым баллондық ангиопластика) қолданғанда, пациенттердің 50%-ға дейінінде маңызды рестеноз дамыды; бірақ дәрі-дәрмек шығаратын стенттерді енгізу арқылы бұл көрсеткіш бір сандық немесе төменгі екі сандық диапазонға дейін төмендеді. Сиролимус, паклитаксел және эверолимус – қазіргі уақытта АҚШ-та FDA бекіткен қаптамаларда қолданылатын үш препарат. Дәрі-дәрмек шығаратын стенттер, жалаң металл стенттерден айырмашылығы, рестеноз реакциясын басу мақсатымен баяу таралатын дәрімен жабылған. Дәрілік қаптаманың табысты болуының кілті (а) тиімді препараттарды таңдау, (б) препараттарды стент тіректерінің тот баспайтын бетіне жеткілікті түрде бекіту әдістерін әзірлеу (қаптама, күшті манипуляциялар мен стент деформациясының әсеріне қарамастан, берік болуы керек) және (с) дәріні шамамен 30 күн ішінде баяу босататын, бақыланатын босату механизмдерін әзірлеу. Коронарлық стенттердегі ең соңғы жаңалықтардың бірі – ерітін стенттің жасалуы. Abbott Laboratories полилакты қышқылынан жасалған, еритін материалды қолданды, ол имплантацияланғаннан кейін 2 жыл ішінде толығымен сіңіріледі.

Баламалы тәсілдер

КТ-ангиография катетерлік ангиографияға қарағанда аз инвазивті балама болып табылады. Катетерді көкек немесе артерияға енгізудің орнына, КТ-ангиографияда тек КТ-көрінетін бояу қолға немесе қолға тамыр ішінен жіберіледі. КТ-ангиография артерияны тесіп алу және катетер енгізген жерде инфекция пайда болу қаупін азайтады. Ол компьютерде қарастырылатын 3D суреттерді ұсынады, сондай-ақ жүрек қарыншаларының мөлшерін өлшеуге мүмкіндік береді. Инфаркт аймағы мен артериялық кальцийды да көруге болады (бірақ бұл үшін сәулеленудің деңгейі біршама жоғары болуы керек). Дегенмен, катетерлік ангиографияның бір артықшылығы – дәрігердің артерияға қан ағынын жақсарту үшін баллондық ангиопластика жасау немесе стент орнату сияқты шараларды орындау мүмкіндігі.

Ангиография

Коронарлық ангиограмма кезінде суреттеу рентген сәулелерін пайдаланатын флюорография арқылы жүзеге асырылады, бұл пациенттің радиация салдарынан туындаған қатерлі ісік қаупін арттыруы мүмкін. Қаупі әсер ету уақытымен пропорционалды, оның ішінде 1) зондты жүрекке енгізу және шығаруға жұмсалатын уақыт және 2) ангиограмма жасау үшін контраст затты жарықтандыру уақыты. Сіңірілген сәулелену сонымен қатар дене салмағы индексіне байланысты, қалың денелі пациенттерде нормаль салмақтағы пациенттерге қарағанда екі есе көп доза қолданылады; операторға да әсер екі есе артады. Коронарлық ангиограмма трансрадиалдық (шығанақ арқылы) немесе трансфеморалдық (көк тамыр арқылы) тәсілдермен жасалуы мүмкін. Трансрадиалдық тәсіл пациент пен оператордың сәулелену деңгейін сәл арттырады. Жалпы алғанда, пациенттің сәулелену деңгейі 2 миллизиверттен (шамамен 20 кеуде рентген суретіне тең) 20 миллизивертке дейін жетеді. Бір пациентке қатысты сәулелену деңгейі бір мекеме ішінде және мекемелер арасында 121% дейін өзгеруі мүмкін. Оператордың сәулелену деңгейін қорғау құралдарын қолдану арқылы төмендетуге болады. Пациентке түсетін сәулеленуді флюороскопия уақытын қысқарту арқылы азайтуға болады.