Кіріспе

Омыртқалы жануарлардың бас және тірек бөліктерінен құралған қаңқаның бөлігі – осы бас және тірек бөліктерінен тұрады. Адам қаңқасында 80 сүйек болады, ол алты бөліктен тұрады: бас сүйек (22 сүйек), сондай-ақ ортаңғы құлақтың есті сүйектері, жалғаяқ сүйек, қабырғалар, кеуде сүйек және омыртқа жоны. Осілік қаңқа және қосымша қаңқа бірге толық қаңқаны құрайды. Аксиалды қаңқаның тағы бір анықтамасы – бұл омыртқалар, сакрам, кокцикс, бас сүйек, қабырғалар және кеуде сүйектерді қамтитын сүйектер.

Құрылымы

Жазық сүйектер миды және басқа да өмірлік маңызды мүшелерді қорғайды. Бұл мақала негізінен адамның осьтік қаңқасына арналған, алайда осьтік қаңқаның эволюциялық дамуын түсіну маңызды. Адамның осьтік қаңқасы 81 түрлі сүйектен тұрады. Бұл – дененің орталық бөлігі, ол жамбас сүйегін денемен байланыстырады, сонда қосымша қаңқа тіркеледі. Қаңқа ескірген сайын сүйектер әлсірейді, бірақ бас сүйегінен басқа. Бас сүйегі миды жарақаттан қорғау үшін берік күйінде қалады. Адамда осьтік қаңқа миды, жұлынды, жүрек пен өкпені қорғауға қызмет етеді. Сонымен қатар, ол бас, мойын және арқаны қозғалтатын бұлшық еттердің тіркелу ортасы болып табылады, сондай-ақ иық және жамбас буындары арқылы қол-аяқтарды қозғалтатын бұлшық еттерге де тірек береді.

Адам бас сүйегі

Адам бас сүйегі бас сүйегі мен бет сүйектерінен тұрады. Бас сүйегі миды қорғап, оны үлкен кеңістікте – бас сүйек қуысы деп аталатын жерде сақтайды. Бас сүйегі сегіз пластина тәрізді сүйектен құралған, олар тігістер деп аталатын қосылу нүктелерінде бірігеді. Бұған қоса, бас сүйектің төменгі алдыңғы бөлігін құрайтын 14 бет сүйегі бар. Барлығы 22 сүйектен тұратын бас сүйегі бас сүйек қуысынан өзге, көздер, ішкі құлақ, мұрын және ауыз үшін қосымша, кішірек кеңістіктерді де жасайды. Ең маңызды бет сүйектері: төменгі жақ сүйегі (жақ), жоғарғы жақ сүйегі, жақ сүйегі және мұрын сүйегі. Адамдар жеке пластиналармен туылады, олар кейіннен бірігіп, бас сүйегінің икемділігін қамтамасыз етеді, осылайша бас сүйегі жатыр мен туу каналынан өте алады. Даму кезінде жетілмеген сүйектердің сегіз жеке пластинасы бірігіп, бас сүйегі деп аталатын бір құрылымды құрайды. Бас сүйегінің қалған бөлігінен бөлек қалатын жалғыз сүйек – төменгі жақ сүйегі.

Қабырға қапсыры

Қабырға қаптары 12 жұп қабырғадан және кеуде сүйегінен тұрады, барлығы 25 жеке сүйек. Қабырға қапсырмасы жүрек және өкпе сияқты өмірлік маңызды мүшелерді қорғауға арналған. Қабырғалар ай тәрізді пішінделген, бір жағы жалпақ, екінші жағы дөңгелек. Дөңгелек жақтары артқы жағындағы кеуде омыртқаларымен буын арқылы жалғасады, ал жалпақ жақтары алдыңғы жағында кеуде сүйегінде бірігеді. Жоғарғы жеті жұп қабырға кеуде сүйегіне қабырғалық шеміршек арқылы бекітіледі және "нағыз қабырғалар" деп аталады. 8-ден 10-ға дейінгі қабырғаларда қабырғалық емес шеміршектер болады, олар оларды жоғарыдағы қабырғалармен байланыстырады, сондықтан олар "жалған қабырғалар" деп аталады. Соңғы екі қабырға "қозғалмалы қабырғалар" деп аталады, себебі олар кеуде сүйегіне немесе басқа қабырғаларға жалғанбай, еркін "ілініп" тұрады. Әр қабырғаның ұзындығы біріншіден жетіншіге дейін ұзарады, содан кейін он екінші жұпқа дейін қысқарады. Бірінші қабырға ең қысқа, ең кең, ең жазық және ең иілген болып келеді.

Омыртқа бағанасы

Адам туған кезде көбінесе 33 жеке омыртқа болады. Дегенмен, қалыпты даму барысында бірнеше омыртқа бірігіп, көп жағдайда барлығы 24-ке дейін азаяды. 32-34 омыртқаның болуына қатысты болжамдардың себебі – ең төменгі екі омыртқа, сакраль және кокцикс, бірнеше кішкентай сүйектен құралған, біріккен жалғыз сүйектер екендігінде. Омыртқалар осылай есептеледі: 24 жеке омыртқа, 5 біріккен омыртқадан тұратын сакраль және 3-5 біріккен омыртқадан тұратын кокцикс. Егер сакраль мен кокциксті әрқайсысын бір омыртқа деп санасаңыз, онда 26 омыртқа болады. Егер біріккен омыртқалардың барлығы жеке-жеке есептелсе, омыртқалардың жалпы саны 32 мен 34 арасында болады (кокциксті құрайтын сүйектердің саны 3-тен 5-ке дейін өзгеретіндіктен). Омыртқа жоны 5 бөлімнен тұрады. Ең жоғары (басқа) бөлігін мойын омыртқалары (7), одан кейін кеуде омыртқалары (12), бел омыртқалары (5), сакраль (5) және кокцигеал омыртқалары (3-5) құрайды. Мойын омыртқалары омыртқа жоны мен бас сүйегінің арасындағы байланысты қамтамасыз етеді. Сакраль және кокцигеал омыртқалары біріккендіктен, оларды жиі "сакраль сүйек" немесе "кокцигеал сүйек" деп атайды. Сакраль сүйек омыртқа жоны мен жамбас сүйектерінің арасындағы байланысты құрайды.

Этимология

"Аксиалдық" сөзі "ось" сөзінен туындаған және сүйектердің дене ортасының "осіне" жақын немесе осы ось бойымен орналасқандығын көрсетеді. "Ось" термині – басқа құрылымдардың орналасқан орталық нүктесін білдіреді.