Кіріспе
1952 жылы түсірілген Чарли Чаплиннің "Сойлеуші шам" фильмі – 1952 жылы түсірілген американдық комедиялық драмалық фильм. Чарли Чаплиннің "Футлайттар" атты повесі негізінде жазылып, өндірілген, режиссерлік етілген және басты рөлде ойналған. Музыкасын Чаплин жазды, аранжировкасын Рей Раш жасады. Фильмде Чаплин Клэр Блум сомдаған, өмірден көңілі толмаған және суицид жасамақ болған биші қызды құтқарады, екеуі де өмірмен күреседі. Найджел Брюс, Сидней Эрл Чаплин, Уилер Драйден және Норман Ллойд қосымша рөлдерді ойнаса, Бастер Китон эпизодтық рөлде қатысады. Би сахналарында Клэр Блумның орнына Мелисса Хейден түсірілген. Фильм шыққаннан кейін сыншылар пікірі екіге бөлінді; Чаплиннің коммунистік көзқарастарына байланысты АҚШ-та кеңінен бойкотталды және коммерциялық сәтсіздікке ұшырады. Бірақ 1972 жылы фильм АҚШ-та қайта шығарылды, соның ішінде Лос-Анджелесте алғаш рет көрсетілді. Бұл екі онжылдықтан кейін фильмнің 45-ші «Оскар» сыйлығына ие болуына мүмкіндік берді, онда Чаплин өзінің жалғыз бәсекелестік «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Бүгінде бұл фильм Чаплиннің ең жақсы және ең жеке туындыларының бірі саналады және оған жанкүйерлер көп.
Limelight is a 1952 American comedy drama film written, produced, directed by, and starring Charlie Chaplin, based on a novella by Chaplin titled Footlights. The score was composed by Chaplin and arranged by Ray Rasch. The film stars Chaplin as a washed up comedian who saves a suicidal dancer, played by Claire Bloom, from killing herself, and both try to get through life. Additional roles are provided by Nigel Bruce, Sydney Earl Chaplin, Wheeler Dryden, and Norman Lloyd, with an appearance from Buster Keaton. In dance scenes, Bloom is doubled by Melissa Hayden. Upon the film's release, critics' reception was divided; it was heavily boycotted in the United States because of Chaplin's alleged communist sympathies, and failed commercially. However, the film was re released in the United States in 1972, which included its first screening in Los Angeles. This allowed the two decades old film to be in contention for the 45th Academy Awards where Chaplin won his only competitive Oscar. Today, the film is sometimes regarded as one of Chaplin's best and most personal works, and has attained a cult following.
Сюжет
Фильм 1914 жылы Лондонда, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Чаплиннің өзінің алғашқы "Көнекейлікпен күш алу" фильмін түсірген жылы өтеді. Кальверо (Чарли Чаплин), бұрынғы әйгілі сахналық клоун, бірақ қазір өмірден көңілі қалған, жас биші Тереза "Терри" Амброзды (Клэр Блум) өзін-өзі өлтіруден құтқарады. Оның денсаулығын қалпына келтіріп, Кальверо Терридің өзіне деген сенімін қайтаруға және би карьерасын жаңартуға көмектеседі. Осының арқасында ол өзіне сенімділігін қайта табады, бірақ сахнаға оралуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталады. Терри Кальвероға жас айырмашылығына қарамастан тұрмысқа шығуға ниетті екенін айтады; алайда ол Кальвероға көбірек ұнайтын жас композитор Невиллмен (Сидней Эрл Чаплин) дос болады. Оларға мүмкіндік беру үшін Кальверо үйден шығып, көшеде өнер көрсетеді. Терри, енді өзінің жеке шоуында ойнап жүргенде, ақыры Кальвероны тауып, қайырымдылық концертіне оралуға көндіреді. Ескі серігімен (Бастер Китон) қайта қосылған Кальверо керемет оралыспен өнер көрсетеді. Бірақ, өнер көрсету барысында жүрек талмасына шалдығып, Терри сахнада билеп тұрғанын көріп, көріккен жерде қайтыс болады.
Өндіріс
Фильмнің оқиғасы Лондонда болғанымен, түсірілімі толығымен Голливуд аймағында, көбінесе Чаплин студиясында өтті. Кальверо тұратын көше Paramount Studios-та қайта жабдықталған декорация болды, музыкалық зал көріністері RKO Pathé студиясында түсірілді, ал кейбір сыртқы көріністерде Лондонның артқы проекциясы қолданылды. Түсірілім 55 күнге созылды. Чаплин фильмде бес баласы мен жартылай ағасы Уилер Драйден сияқты отбасы мүшелерін басты рөлдерде көрсетті. Чаплин Терри рөліне сахна актрисасы Клэр Блумды шақырды, бұл оның кинодағы тұңғыш маңызды рөлі болды. Чаплин үлкен ұлдарына «Лаймлайт» фильмінің өзінің соңғы туындысы болатынын айтқан. Барлық мәліметтерге сүйенсек, ол өндіріс барысында өте қуанышты және сергек болды, бұл көбінесе музыкалық сахнадағы ерте мансабын қайта жасаудан туған қуанышқа байланысты еді. Чаплиннің өмірбаянын жазған зерттеушілер фильмдегі кейіпкерінің оның әкесі, Чарльз Чаплин ағаның бейнесінен жасалғанын болжайды, ол да бір кезде көрермендерін жоғалтып, араққор болған және 1901 жылы қайтыс болған. Алайда, Чаплин 1964 жылғы автобиографиясында және 1974 жылғы «Суреттердегі өмірім» кітабында Кальвероның сахналық актер Фрэнк Тиннидің өміріне негізделгенін мәлімдейді. «Лаймлайт» Чаплиннің көрермендерін жоғалта бастаған кезеңде жасалды, сондықтан фильм көп жағынан өте жеке өмірге арналған туынды болды.
Чаплин мен Китонның ынтымақтастығы
Финалдағы музыкалық номерде Чаплин мен Бастер Китонның жұптасуы тарихи жайт, себебі екеуі фильмде бірге орындалған жалғыз рет осы. Бастапқыда Чаплин Китонға рөл жазбаған, өйткені рөлдің тым кішкентай екеніне сенген. Китонның қиын жағдайға түскенін білген соң ғана Чаплин Китонның фильмге түсірілуін талап етті: «Лаймлайттан» бұрын Китон апатты некеден өткен, ажырасу кезінде мүлкінің көп бөлігін жоғалтқан және соңғы жылдары фильмдерде сирек пайда болған. Екі комиктің жанкүйерлері арасындағы қатал бәсекелестікке байланысты, Китон өте жақсы ойнағандықтан Чаплин өзінің бәсекелесінің көрінісін басып кетпеу үшін оның сахналарын қызғанышпен кесіп тастады деген қауесет тарады. Чаплиннің жақын серіктесінің айтуынша, Чаплин Китонның өнерінен сескенбеген, тіпті дуэттің түсірілімдерін өңдеп, Китонның рөлін жақсартқан. Китонның өмірбаянын жазған Руди Блештің сөзіне қарағанда, Чаплин өзінің әдеттегі қатаң режиссерлік стилін жұмсартып, Китонға осы сахнада өзінің комикалық ойларын еркін дамытуға мүмкіндік берген. Китонның әйелі Элеонора, ол фильмдегі рөліне қатты қуанған және оның серіктесі Реймонд Рохауэр осы қауесетті бастап, күшейткенін айтты. Чаплиннің ұлы Сидни, ол да фильмде түскен, Китонның ең жақсы сахналарының бір бөлігі кесілген болса да, сюжет бойынша екінші рөлдегі актердің кенеттен пайда болып, Чаплиннің кейіпкерінің қайта оралуын басып кетуі логикалық емес еді деді. Фильм түсірілімі кезінде Чаплиннің досы және бұрынғы жарнамашысы Гарри Крокер актерлердің жұмысын көру үшін көптеген тілшілерді түсірілім алаңына шақырған. «Лаймлайт» Чаплин мен Джером Эпштейннің алғашқы ынтымақтастықтарының бірі болды, олар 30 жылдық кәсіби қарым-қатынас пен достық байланыс құрды. Бір кино өкілі Эпштейнге «Лаймлайт» фильміне авторлық құқығын жазбауға кеңес берді, себебі ол Чаплин Маккартизмнің мақсатына айналған кезде түсірілген.
Шығару
Фильм 1952 жылғы 23 қазанда Нью-Йорктегі Астор театрында және Транс-Люкс 60-шы көше театрында көрсетіліп, үш ай бойы табысты ойнады. Заманауи сыншылар фильмде тамаша көрінетін көп нәрсе бар екенін мойындады, бірақ оны тым ұзақ және сөз көп екені үшін сынады. The New York Times газетінің Босли Краузер оны "комикалық және трагедиялық мотивтердің керемет тоқуы, көркем, жасқа толған және ең жоғары шеберлікпен қызықтыратын" деп сипаттады, бірақ "Фильмнің бір кемшілігі – мырза Чаплиннің адамдардың кемшіліктері мен парадокстары туралы ұзақ әңгімелеуі" екенін мойындады. Variety журналының Джин Арнел: "Экрандағы басты кейіпкер ретінде Чаплин кейде тамаша. Ол кең шалбардан бас тартса да, әлі де пантомималық өнермен таң қалдыра алады. Дегенмен, ол өзіне берген рөлде тым көп сөйлеуді қажет етеді, ал мұның кейбірі шаршатады", – деп жазды. "Харрисонның есептері" оны "тамаша адамдық драма" деп атады. Чаплин әр саласында керемет жұмыс жасап, өзінің генийін дәлелдеді. Бір ғана сын – оның тым ұзақтығы; кейбір сахналарда Чаплин өмірге қатысты жеке философиясын жеткізу үшін тым көп сөйлейді, уағыздайды және моральдық сабақтар береді". The Washington Post газетінің Ричард Л. Коу: "Мырза Чаплиннің ұзақ және тәртіпсіз суреті философтар мен уағыздаушылардың тақырыбы болып табылатын адамдық байланыстың мәңгілік сабағын қайталайды. Барлық кемшіліктеріне қарамастан, 'Лаймлайт' – шығармашылық, ерекше фильм", – деп мәлімдеді. The New Yorker журналының Джон Маккартен: "Өкінішке орай, мырза Чаплин Шекспирдей тез ойды жеткізе алмайды. Дегенмен, мырза Чаплиннің бұрынғы туындыларындағы күлкілілік пен қайғының жарқын үлгілері бар, ал оның жұртшылықтың ықыласынан айырылған көрнекті өнерпаздың бейнесі қайғылы сенімділікпен суреттелген", – деп жазды. Ұлыбританияның "Monthly Film Bulletin" журналы фильм "кемшіксіз емес екенін, он минутқа созылғандай сезіледі, кейде сезімталдық сезімталдыққа айналады" деп жазды. Кемшіліктері шағын және маңызды емес. "Лаймлайттың" сапалары – махаббат, әзіл-қалжың, Кальвероның кейіпкеріндегі терең қайғы – экрандағы ең ұлы гуманистің қасиеттері". Фильм, әсіресе, Америка легионының наразылығын тудырды. Фильмді жарнамалау үшін Ұлыбританияға барған Чаплинге, оның коммунистік көзқарастары бар деген айыптамалар және оның жеке өміріне қатысты сындық ескертулерге байланысты Америка Құрама Штаттарына қайта кіру визасы берілмегенін білді, соның салдарынан көптеген американдық кинотеатрлар "Лаймлайт" фильмін көрсетуден бас тартты. Ол Еуропа мен әлемде үлкен жетістікке жетті. Алайда, АҚШ-та бұл фильм салыстырмалы түрде сәтсіз болды, тек 1 миллион доллар табыс әкелді. Чаплиннің өмірбаянын жазған Джеффри Вэнс фильмнің беделі ондаған жылдар бойы біртіндеп өскенін атап өтті. Вэнс: "Лаймлайт – Чаплиннің соңғы ұлы фильмі, ол оның өмірі мен мансабының қорытындысы сияқты. Өзіне-өзі сынайтын, өзінің бастапқы қадамдарына оралатын 'Лаймлайт' – Чаплиннің ең жеке және терең ойлы туындысы", – деп мәлімдеді.
Музыка
Шаплин жазған және "Терри тақырыбы" деп аталатын фильмнің аспаптық тақырыбы танымал болды және көбінесе Джефф Парсонс пен Джон Тернердің сөздерімен "Мәңгілік" әні ретінде орындалды. 1973 жылы, фильмнің алғашқы көрсетілімінен 20 жылдан астам уақыт өткен соң, Чаплин және оның музыкалық әріптестері Реймонд Раш және Ларри Расселл үздік түпнұсқа драмалық музыка үшін Оскар сыйлығын алды. JazzWax журналисі Марк Майерс Ларри Рассел туралы бұл қателік болғанын және 1972 жылғы Оскар сыйлығын Расселл Гарсия алған тиіс екенін жазды. Ларри Расселдің отбасы бұл мәлімдемені жоққа шығарады. Дегенмен, бұл Чаплиннің алған жалғыз бәсекелестік Академия сыйлығы болды (ол бұрын екі құрметті Оскар сыйлығын алған еді).
Үй медиасы
2000 жылы «Limelight» фильмі Америка Құрама Штаттарында Image Entertainment компаниясының DVD форматында шықты, бірақ кейін басылымнан шығып қалды. 2003 жылы Warner Home Video компаниясы фильмді арнайы екі дискілі DVD жинағында жарыққа шығарды, ол да кейіннен баспадан шығып кетті. 2015 жылдың 19 мамырында The Criterion Collection фильмін Blu-ray және DVD форматтарында АҚШ-та шығарды. Осы көрініс Image DVD шығарылымына қосымша материал ретінде де енгізілген. Америкалық кинотеатрлардағы толық, кесілмеген нұсқасы, жойылған көрінісімен бірге бар жалғыз үйде қарауға арналған шығарылым – 1993 жылы CBS/Fox Video лейблінде шыққан лазерлік диск. Оны фильмді қайта жаңғыртушы Дэвид Шепард дайындаған.
Мұра
«Limelight» фильмінің алпысыншы жылдығы 2012 жылдың 3 қазанында Калифорния штатының Беверли-Хиллс қаласындағы Сэмюэл Голдвин театрында Мобильді сурет өнерлері және ғылым академиясы тарапынан қабылдау рәсімі, талқылау және фильм көрсетілімімен аталып өтті. Актерлер Клэр Блум және Норман Ллойд Чаплиннің биографы және архивисті Джеффри Вэнс жүргізген әңгіме барысында естеліктерімен бөлісті.