Тілдердің қабаттасу әсері немесе қабатты тілдер

Кіріспе

Тіл білімінде бір-біріне әсер ететін немесе байланыс арқылы бір-бірінен әсер алатын тілдер туралы термин.

Тіл білімінде "қабат" (лат. stratum) немесе "страте" – тарихи тіл қабаты, байланыс арқылы басқа тілге әсер етеді немесе одан әсер алады. "Страта" ұғымын алғаш рет итальян тілшісі Гразиадио Исаиа Асколи (1829–1907) әзірледі, ал 1932 жылы екі автордың еңбегі арқылы ағылшын тілді әлемде танымал болды. Екі ұғым да көші-қон салдарынан басқа тілдің аумағына енген тілге қатысты. Суперстратум жағдайында (жергілікті тіл сақталады, ал енген тіл жоғалады) немесе субстратум жағдайында (жергілікті тіл жоғалады, ал енген тіл сақталады) қайсысы қолданылатыны әдетте бірнеше ұрпақтан кейін ғана анық болады, осы кезде енген тіл диаспора мәдениетінде өмір сүреді. Енген тілдің сақталуы үшін (субстратум жағдайы) иммигранттар саяси элитаның орнын басуы немесе жергілікті халыққа қарағанда көптеп көшіп келуі керек, яғни бұл ену жаулап алу немесе отарлау болып саналады. Мысалы, Рим империясы Италиядан тыс роман тілдерінің пайда болуына себеп болды, галл және көптеген басқа да үнді-еуропа тілдерін ығыстырды. Суперстратум жағдайы элиталық басқыншы халықтарға қатысты, олар ақырында жергілікті төменгі топтардың тілін қабылдайды. Мысалы, Франциядағы бургундтар мен франктар өздерінің герман тілдерін роман тілдеріне алмастырып, жергілікті тілге зор әсер етті.

Куәліксіз субстраттар

Жоғарыда аталған үш дәлелдің болмауында лингвистикалық субстраттарды анықтау қиын болуы мүмкін. Субстраттың бұрын бар болғанын болжау үшін маңызды жанама дәлелдер қажет. Субстраттың жоқ екенін көрсету қиын, және болжамдарға бой алдырмау үшін, субстраттың ықпалын дәлелдеу жүгі ғалымның міндеті болып табылады. Біртұтастық принципі және адам генетикасын зерттеу нәтижелері, бұрын көптеген тілдер болғанын, содан кейін олар Үнді-Еуропалық, Афро-Азиялық, Ұрал немесе Банту сияқты кеңейген тілдік отбасылармен алмастырылғанын көрсетеді. Дегенмен, мұндай экспансивті тілдердің, олар алмастырған тілдерден субстраттық ықпалға ие болатыны сөзсіз емес. Мұндай субстраттың бірнеше мысалдары әлі де айтылуда. Мысалы, герман тілдерінің ең ерте түрі, Үнді-Еуропалық емес тілдің ықпалында болған болуы мүмкін, бұл ең көне герман сөздігінің шамамен төрттен бір бөлігін құрайды деп есептеледі. Санскрит, грек және саам тілдеріне қатысты да осындай аргументтер бар. Салыстырмалы түрде айқын мысалдар – финно-ұғыр тілдерінің Чудь және "Волга финндері" (Меря, Муром және Мещера): куәландырылмаған болса да, олардың бар екендігі ортағасырлық жылнамаларда көрсетілген, және олардың бірі немесе бірнешесі Солтүстік орыс диалекттерінде маңызды із қалдырған. Керісінше, Батыс Еуропадағы субстрат тілдерінің ірі отбасыларын болжайтын Васкон субстрат теориясы және Ежелгі Еуропалық гидронимдері даулырақ. Кейбір кішкентай масштабтағы, куәландырылмаған субстраттар да талқыланып жатыр, олар Индоевропалық отбасының жойылған тармақтарын қамтиды, мысалы, герман тілдеріндегі "Nordwestblock" субстраты және Георг Холцер ұсынған Балто-славян тіліндегі "Тематикалық" субстрат. Мұндай сөздер, принцип бойынша, тілдік отбасының басқа жерлерінде жоғалған туалас мұра болуы мүмкін, бірақ олар субстраттан да шыққан болуы мүмкін. Белгісіз шыққан сөздердің дыбыстық құрылымы – олардың фонологиясы мен морфологиясы – көбінесе екі бағытта да меңзеулер бере алады. Осылайша, олардың мағынасы да болуы мүмкін: табиғи ландшафтқа, әсіресе жергілікті фауна мен флораға қатысты сөздер көбінесе субстрат тілдерінен шыққан болуы ықтимал. 1880 жылдары бұл көзқарасқа қарсы пікірлер қалыптаса бастады. Роман тілдері лингвистикасында 1881 жылы Грациадио Исая Асколидің "Lettere glottologiche" еңбегі француз және басқа да Галло-роман тілдерінің ерте фонологиялық дамуы кельттердің латынға ауысқаннан кейін де өздерінің "айтылу ерекшеліктерін" сақтауымен түсіндірілді деп дәлелдеді. 1884 жылы Хьюго Шушардтың креол тілдері туралы байланысты, бірақ ерекше ұғымы Мюллердің көзқарасын жолдан тайдырды. Қазіргі тарихи лингвистикада тілдік байланыстың құрылымдық өзгерістерге қалай әкелуі мүмкін екендігі туралы пікір таласы жалғасуда. "Барлық өзгеріс – байланыс" және "құрылымдық өзгеріс ешқашан болмайды" деген екі ұялы пікірлер, байланыс арқылы туындаған құрылымдық өзгерістерді қалай көрсетуге қатысты конвенциялар жиынтығына ұшырады. Бұған, басқа да нұсқаулармен қатар, екі тілді жеткілікті білу, тарихи түсіндірме және байланыс кезінде пайда болған құбылыстың қабылдаушы тілде байланысқа дейін болмағандығын дәлелдеу кіреді.

In the absence of all three lines of evidence mentioned above, linguistic substrata may be difficult to detect. Substantial indirect evidence is needed to infer the former existence of a substrate. The nonexistence of a substrate is difficult to show, and to avoid digressing into speculation, burden of proof must lie on the side of the scholar claiming the influence of a substrate. The principle of uniformitarianism and results from the study of human genetics suggest that many languages have formerly existed that have since then been replaced under expansive language families, such as Indo European, Afro Asiatic, Uralic or Bantu. However, it is not a given that such expansive languages would have acquired substratum influence from the languages they have replaced. Several examples of this type of substratum have still been claimed. For example, the earliest form of the Germanic languages may have been influenced by a non Indo European language, purportedly the source of about one quarter of the most ancient Germanic vocabulary. There are similar arguments for a Sanskrit substrate, a Greek one, and a substrate underlying the Sami languages. Relatively clear examples are the Finno Ugric languages of the Chude and the "Volga Finns" (Merya, Muromian, and Meshcheran): while unattested, their existence has been noted in medieval chronicles, and one or more of them have left substantial influence in the Northern Russian dialects. By contrast, more contentious cases are the Vasconic substratum theory and Old European hydronymy, which hypothesize large families of substrate languages across western Europe. Some smaller scale unattested substrates that remain under debate involve alleged extinct branches of the Indo European family, such as "Nordwestblock" substrate in the Germanic languages, and a "Temematic" substrate in Balto Slavic, proposed by Georg Holzer. Such words can in principle still be native inheritance, lost everywhere else in the language family, but they might in principle also originate from a substrate. The sound structure of words of unknown origin — their phonology and morphology — can often suggest hints in either direction. So can their meaning: words referring to the natural landscape, in particular indigenous fauna and flora, have often been found especially likely to derive from substrate languages. In the 1880s, dissent began to crystallize against this viewpoint. Within Romance language linguistics, the 1881 Lettere glottologiche of Graziadio Isaia Ascoli argued that the early phonological development of French and other Gallo Romance languages was shaped by the retention by Celts of their "oral dispositions" even after they had switched to Latin. In 1884, Hugo Schuchardt's related but distinct concept of creole languages was used to counter Mueller's view. In modern historical linguistics, debate persists on the details of how language contact may induce structural changes. The respective extremes of "all change is contact" and "there are no structural changes ever" have largely been abandoned in favor of a set of conventions on how to demonstrate contact induced structural changes. These include adequate knowledge of the two languages in question, a historical explanation, and evidence that the contact induced phenomenon did not exist in the recipient language before contact, among other guidelines.

Жоғары қабат

Суперстрат (көпше түрі: суперстраттар) немесе суперстрат субстратқа қарама-қарсы ұғымды білдіреді. Егер басқа тіл негізгі тілге ықпал етіп, жаңа тілдің пайда болуына себеп болса, тіл білімі мамандары ықпал ететін тілді суперстрат, ал ықпалға ұшыраған тілді субстрат деп атайды. Суперстрат 1066 жылғы нормандық жаулап алудан кейін ағылшын және нормандық тілдерінде болған жағдай сияқты, ағылшын тілінің қолданылуының төмен мәртебелі болуымен байланысты, жүйкеленген тілдік элементті де білдіруі мүмкін. Еуропа тілдері (кейіннен басқа тілдер) ғылыми тақырыптарды сипаттау үшін қабылдаған грек және латын түбірлерінен жасалған халықаралық ғылыми терминологияны да суперстрат деп атауға болады (социология, зоология, философия, ботаника, медицина, барлық «-логия» сөздері және т.б.), бірақ осы жағдайда «адстрат» атауы қолайлырақ болуы мүмкін (ғылымның және оның тілінің беделіне қарамастан). Мысалы, француз тілінде латын тілі суперстрат, ал галл тілі субстрат болып табылады. Кейбір тіл білімі мамандары жапон тілінің (және жалпы жапон тілдерінің) австронезиялық субстратқа негізделген алтайлық суперстраттан тұратынын айтады. Сондай-ақ, кейбір ғалымдар Солтүстік Қытайда қолданылатын қытай тілінің диалекттеріне алтайлық суперстраттың ықпалы бар екенін дәлелдейді. Алайда, бұл жағдайда суперстрат тілдің алмасуына емес, ықпалына қатысты. Басқа көзқарастарда субстраттың әсері байқалады.

Астратум

Адстратум (көпше: адстраттар) немесе адстрат – географиялық жақындығы арқасында басқа тілге әсер ететін тіл, бірақ оның салыстырмалы беделі емес. Мысалы, Англия тарихының алғашқы кезеңдерінде көне норвеж тілі көне ағылшын тілінің лексикалық құрылымына үлес қосып, адстрат рөлін атқарды. Бұл құбылыс қазіргі стандартталған тілдерде сирек кездеседі, бірақ күнделікті сөйлеу тілінде жиірек кездеседі, себебі қазіргі мемлекеттер көбінесе астана мен басқа маңызды аймақтардың диалектісіне сәйкес келетін бір тілдік нұсқаны бағалайды. Оннан астам тілдің кең тараған Үндістанда көптеген тілдер адстраттық қатынаста екенін айтуға болады, бірақ хинди Солтүстік Үндістанда күдіксіз басым адстрат болып табылады. Бельгиядағы тілдік жағдай басқа мысал бола алады, онда француз және голланд тілдері шамамен бірдей мәртебеге ие және бір-біріне көптеген лексикалық элементтер бергендіктен, оларды адстраттар деп атауға болады. «Адстратум» термині екі тіл бөлек тілдер ретінде қатар өмір сүргеніне қарамастан, бір тілдегі екінші тілден жүйелі түрде алынған әсерлерді немесе қарыз сөздердің қабатын анықтау үшін де қолданылады. Көптеген қазіргі тілдердің ағылшын тілінен айқын адстратумы бар, себебі АҚШ-тың халықаралық нарықтағы мәдени ықпалы мен экономикалық үстемдігі, сондай-ақ бұрынғы Британ империясының отарлауы ағылшын тілін жаһандық лингва франкаға айналдырды. Грек және латын тілдерінен алынған ғылыми тақырыптарды, социологияны, медицинаны, анатомияны, биологияны және барлық «-логия» сөздерін сипаттау үшін еуропалық тілдер, соның ішінде ағылшын және бүкіл әлемдегі тілдер қолданатын сөздер де адстраттар деп аталады. Тағы бір мысал – испан және португал тілдері, оларда семит, әсіресе араб тілінен күшті адстратум бар. Идиш – жоғары неміс тілінің лингвистикалық нұсқасы, ол негізінен дін саласында еврей және арамей тілдерінен адстратумдарды қамтиды. Идиш тілдес ауылдармен географиялық байланысы бар славян тілдері Шығыс Еуропада ғасырлар бойы өмір сүрді, бірақ Холокост кезінде жойылды.

An adstratum (plural: adstrata) or adstrate is a language that influences another language by virtue of geographic proximity, not by virtue of its relative prestige. For example, early in England's history, Old Norse served as an adstrate, contributing to the lexical structure of Old English. The phenomenon is less common today in standardized linguistic varieties and more common in colloquial forms of speech since modern nations tend to favour one single linguistic variety, often corresponding to the dialect of the capital and other important regions, over others. In India, where dozens of languages are widespread, many languages could be said to share an adstratal relationship, but Hindi is certainly a dominant adstrate in North India. A different example would be the sociolinguistic situation in Belgium, where the French and Dutch languages have roughly the same status, and could justifiably be called adstrates to each other having each one provided a large set of lexical specifications to the other. The term adstratum is also used to identify systematic influences or a layer of borrowings in a given language from another language, independently of whether the two languages continue coexisting as separate entities. Many modern languages have an appreciable adstratum from English, due to the cultural influence and economic preponderance of the United States on international markets and previously colonization by the British Empire which made English a global lingua franca. The Greek and Latin coinages adopted by European languages, including English and now languages worldwide, to describe scientific topics, sociology, medicine, anatomy, biology, all the ' logy' words, etc., are also justifiably called adstrata. Another example is found in Spanish and Portuguese, which contain a heavy Semitic, particularly Arabic, adstratum. Yiddish, is a linguistic variety of High German with adstrata from Hebrew and Aramaic, mostly in the sphere of religion, and Slavic languages, linked geographically to Yiddish speaking villages in Eastern Europe, lived in for centuries, before disappearing during the Holocaust.

Субстраттың субстратқа әсері

АймақНәтиже тіліСубстратСуперстратСуперстрат кіргізгенҚытай (Байюэ), Солтүстік ВьетнамЮэ (Вьет), Мин, Ау, УТүрлі Ескі Юэ тілдеріЕскі Қытай тіліСинизация (Циньнің Юэ тайпаларына жасаған жорығы, Ханьнің Минюэге жасаған жорығы және Хань династиясының Оңтүстікке қарай кеңеюі), б.з.д. бірінші мыңжылдықтан б.з. бірінші мыңжылдығына дейінЛевантЛевант арабшаБатыс Арамей тіліКлассикалық емес араб тіліМұсылман жаулаулары кезіндегі арабтарМысырМысыр арабшаКопт тіліМесопотамияМесопотамия арабшаШығыс Арамей тіліМагреб (Солтүстік Африка)Алжир, Ливия, Марокко және Тунис арабшаБербер тілдері, Пуник тілі және Халықтық ЛатынЭфиопияАмхараОрта Кушит тілдеріОңтүстік Семит тілдеріҚола дәуіріндегі Семиттердің таралуыЭритрея/ЭфиопияТигринья, Тигре және ГеэзОрта Кушит және Солтүстік Кушит тілдеріАнглияЕскі АнглияОрта Бриттон және Британ ЛатыныИнгавеон тілдеріБритандықтардың Англо-саксон қоныстануыКорнуоллКорнуолл тіліАғылшын тіліКоруолл халқының АнглиялануыИрландияИрландиялық ағылшын тіліИрланд тіліИрландияны 16 ғасырда жаулап алған АнглиялықтарШотландияШотландиялық ағылшын тіліОрта Шотланд және Шотланд гаэль тіліШотландия Реформациясы кезіндегі АнглиялықтарЯмайкаЯмайкалық ПатуаАфрикалық құлдардың тілдеріАнглиялықтардың Ямайкадағы отарлық үкімдігіСингапурСингапурлық МандаринОңтүстік Қытай тілдері: Мин Нань, Теочеу, Кантон, ХайнаньСтандартты Мандарин Сингапур Үкіметі Мандарин тілін қолдану кампаниясыФранцияГалло-романдықГалл тіліХалықтық ЛатынРимдік империяға қосып алған римдіктер (б.з.д. 1 ғасыр - б.з. 5 ғасыр), ПортугалияИберо-романдықПалеоиспан тілдеріИспанияКанар аралдарыКанар испаншаГуанчеАндалусиялық испаншаАндалусиялықтардың Канар аралдарын Кастилия тажына қосу кезіндегі ықпалыМексикаМексикалық испаншаНахуатль және Мексиканың басқа да жергілікті тілдері15 ғасыр испан тілі15 ғасыр испан жаулаулары кезіндегі ИспандықтарОрта Андер Андер испаншаКечуа, Аймара тілдеріПарагвайПарагвайлық испаншаГуараниФилиппинЧаваканоТагалог, Илокано, Хилаяйнон, Себуано, Бангинги, Сама, Таусуг, Якан және МалайзияБразилияБразилиялық португал тіліТупи, Банту тілдері15 ғасыр португал тіліПортугалиялықтардың отарлық кезеңдегі ықпалыАнголаАнголалық португал тіліУмбунду, Кимбунду және КиконгоПортугалиялықтардың Африкадағы отарлық үкімдігіИзраильҚазіргі ивритНеміс, орыс, идиш,Жудео-араб диалектілері және еврейлердің басқа да тілдері мен тілдеріБиблиялық және мишналық ивриттен жасалған тазартылған ивритЕуропалық еврей иммигранттары 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ивритті жаңартып, оны тұрмыстық тіл ретінде қайта енгіздіШетланд және ОркнейИнсулярлық ШотландНорнШотландШотландияның 15 ғасырда басып алуыНорвегияБокмолЕскі Норвегиялық Даниялық1380–1814 жылдар аралығында Дания тәжімен одақтастықАргентина/УругвайРиоплатенс испаншаНеаполитан, түрлі итальян тілдеріИталияның Уругвай мен Аргентинаға көшіп келуіБеларусьБеларусь тіліБалтық тілдеріЕжелгі Шығыс славян тілдеріОрта ғасырларда Шығыс славяндар Шығыс Балтықтарды сіңіруіРесей (Орыс Солтүстік)Солтүстік Ресей фин және Волга тілдеріОрыс тіліЧудтар мен Волга финдерінің руслануы

AreaResultant languageSubstrateSuperstrateSuperstrate introduced byChina (Baiyue), Northern VietnamYue (Viet), Min, Au, WuVarious Old Yue languagesOld ChineseSinicisation (Qin's campaign against the Yue tribes, Han campaigns against Minyue, and Southward expansion of the Han dynasty), between the first millennium BC and the first millennium ADLevantLevantine ArabicWestern AramaicPre classical Arabic Arabs during the Muslim conquestsEgyptEgyptian ArabicCopticMesopotamiaMesopotamian ArabicEastern AramaicMaghreb (North Africa)Algerian, Libyan, Moroccan, and Tunisian ArabicBerber languages, Punic language, and Vulgar LatinEthiopiaAmharicCentral Cushitic languagesSouth Semitic languagesBronze Age Semitic expansionEritrea/EthiopiaTigrinya, Tigré and Ge'ezCentral Cushitic and North Cushitic languagesEnglandOld EnglishCommon Brittonic and British LatinIngvaeonic languagesAnglo Saxon settlement of BritainCornwallCornish EnglishCornishEarly Modern EnglishAnglicisation of Cornish peopleIrelandIrish EnglishIrishthe English during the Plantations of Ireland in the 16th centuryScotlandScottish EnglishMiddle Scots and Scottish Gaelicthe English during Scottish Reformation in the 16th centuryJamaicaJamaican PatoisAfrican languages of transported enslaved Africansthe English during British colonial rule in JamaicaSingaporeSingaporean MandarinSouthern Chinese varieties: Min Nan, Teochew, Cantonese, HainaneseStandard Mandarin Singapore Government during the Speak Mandarin CampaignFranceGallo RomanceGaulishVulgar LatinRomans who annexed it to the Roman Empire (1st century BC 5th century AD), PortugalIbero RomancePaleohispanic languagesSpainCanary IslandsCanarian SpanishGuancheAndalusian SpanishAndalusians during the incorporation of the Canary Islands into the Crown of CastileMexicoMexican Spanish Nahuatl and other indigenous languages of MexicoSpanish of the 15th centurySpaniards during the Spanish Conquest of the 15th centuryCentral AndesAndean SpanishQuechua, Aymaran languagesParaguayParaguayan SpanishGuaraníPhilippinesChavacanoTagalog, Ilokano, Hiligaynon, Cebuano, Bangingi, Sama, Tausug, Yakan, and MalayBrazilBrazilian Portuguese Tupi, Bantu languagesPortuguese of the 15th centurythe Portuguese during the colonial periodAngolaAngolan PortugueseUmbundu, Kimbundu, and Kikongothe Portuguese during the colonial rule in AfricaIsraelModern HebrewGerman, Russian, Yiddish,Judeo Arabic dialects, and other Jewish languages and languages spoken by JewsPurified Hebrew constructed from Biblical and mishnaic Hebrew European Jewish immigrants in the late 19th and early 20th centuries who modernized and reintroduced Hebrew as a vernacularShetland and OrkneyInsular ScotsNornScotsAcquisition by Scotland in the 15th centuryNorwayBokmålOld Norwegian DanishUnion with Danish crown, 1380–1814. Argentina/UruguayRioplatense SpanishNeapolitan, various Italian LanguagesSpanishItalian immigration to Uruguay and ArgentinaBelarusBelarusianBaltic languagesOld East SlavicAssimilation of East Balts by East Slavs in the Middle AgesRussia (Russian North)North Russian Finnic and Volgaic languagesRussianRussification of the Chudes and Volga Finns

Субстратқа әсер ету

АймақтықНәтижелік тілТілінің негізіҮстінге түскен тілФранцияЕскі француз тіліГалло-романдықФранктер Меровингтердің Галлияны шамамен 500 жылы басып алуыАнглияОрта ғасырлық ағылшын тіліЕскі ағылшын тіліНормандық Нормандтардың Нормандық жаулау кезінде ГрекияХалық тіліОрта ғасырлық грек тіліОсмандық түрік тіліОсмандық түріктер Константинополь құлағаннан кейін және Грекияны одан әрі басып алу кезіндеИспанияЖаңа испан тіліЕскі испан тіліАраб тілі (Мозарабик арқылы)Умаядтар Хиспанияны жаулау кезінде, және Аль-Андалустағы араб және мозарабик тілдерінде сөйлейтін адамдар Кастилия және басқа христиан мемлекеттеріне Реконкиста кезінде сіңірілдіМальтаМальта тіліСицилиялық араб тіліСицилиялық, кейін итальян және басқа роман тілдеріНормандтар мен Арагондықтардың билігі, 16-шы ғасырда аралдарда Иоанн Шығарының орденін құруРумыния, МолдоваҚазіргі румын тіліОртақ румын тілі, Ескі румын тіліСлавян тілдері (алдымен протославян, содан кейін Ескі шіркеу славяндығы, және кейінірек украин, поляк, орыс, серб және болгар сияқты жеке славян тілдері)Балқанға славян миграциясы, Болгар, Польша-Литва және Ресей империяларының билігі.