Кіріспе
Британдық және голландтық азаматтық, шектеулі мақсаттағы әуе кемелері Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылды.
Сауда авиа кемесі (әдетте MAC кемесі деп аталады, Адмиралтействоның ресми 'қысқа атауы') – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық және голландтық азаматтық тіркемеде жұмыс істеген, шектеулі мақсаттағы әуе кемесі. MAC кемелері ірі астық таситын кемелерге немесе мұнай танкерлеріне ұшақ палубасын қосу арқылы қайта жабдықталды, бұл оларға Атлантика шайқасы кезінде одақтас конвойларын қолдау үшін суастына қарсы ұшақтарды пайдалануға мүмкіндік берді. Әскери функцияға жақын болғанына қарамастан, MAC кемелері сауда кемесі мәртебесін сақтап, жүк тасымалдауды жалғастырды және азаматтық команда басқаруында жұмыс істеді. MAC кемелері 1943 жылдың мамыр айынан бастап қызметке түсіп, эскорт кемелерін толықтырып, оларды алмастыра бастады және Еуропадағы соғыс аяқталғанға дейін қолданыста болды.
Даму
1940 жылы Әскери-теңіз күштерінің әуе материалдары директоры капитан М. С. Слаттери КМК кемелері жобасының жалғасы ретінде сауда кемелерін авианосецтерге айналдыру схемасын ұсынды. Слаттери екі тоқтату сымы және қауіпсіздік тосқауылымен жабдықталған ұшу палубасын қолданыстағы сауда кемесінің қаңқасына орнатуды ұсынды. Нәтижесіндегі «қосымша истребитель тасымалдаушы» алты «Харрикейн» истребителін тасымалдауға қабілетті болады, сонымен бірге жүк тасымалдау мүмкіндігін сақтайды. Слаттеридің ұсынысына кедергі келтірген нәрсе – сауда және авианосец рөлін біріктірудің тым күрделі екендігін айтқан Жабдықтау министрлігінің қарсылығы болды. Гибридтік тұжырым 1942 жылдың басында қайта пайда болды, өйткені U-көмектерінен келген шығындар артып, АҚШ-та салынып жатқан эскорт тасымалдаушыларын қажетті санда және уақтылы жеткізу мүмкін емес екені анықталды. Бұл идеяны қайта ойлап тапқандар көп, олардың ішінде капитан Б. Б. Шофилд, Сауда бөлімінің директоры, және Джон Лэмб, «Англо-саксон мұнай компаниясының» теңіз техникалық менеджері бар. Сер Джеймс Литгоу, сауда кемелерін салу және жөндеуді бақылайтын және Литгоус Лтд компаниясының (Клайдтағы кеме жасаушылар) ортақ иесі, сондай-ақ Әскери-теңіз күштерінің MAC кемелеріне қатысты шектеулерін жеңуге көмектесті. Литгоу конверттің артына біреудің эскизін салған және «Әскери-теңіз күштері маған кедергі келтірмесе» деген шартпен отбасының кеме жасау орнында салынып жатқан екі кемені қайта жаңартуды ұсынды. Литгоудың мүмкін аңызға айналған араласуының уақыты белгісіз болғанымен, оның орынбасары, сауда кемелерін салу директоры сер Амос Айр 1942 жылдың мамыр айына қарай MAC кемелеріне қойылатын талаптарды талқылап жатқаны сөзсіз. Айрдің өзі Бен Лайнының сер Дуглас Томсон және Соғыс көлігі министрлігін бұл идеяны алғаш ұсынған деп санайды. Алайда, U-көмектерінің жағдайы нашарлаған сайын, мұндай алаңдаушылықтар конвойлерге әуеден қолдау көрсету қажеттілігімен салыстырылды. 1942 жылдың қыркүйегінде Әскери-теңіз күштері әрбір Солтүстік Атлантика конвойына біреуін қосуға мүмкіндік беру үшін «шамамен 50» MAC кемесін сұрады. Қазан айында талап 52-ге белгіленді. Бұл амбициялық мақсат MAC кемесі жобасы 1942 жылдың қазан айында Соғыс кабинетінде ресми түрде бекітілді, бірақ бұл азайтылған санды американдық көмексіз жеткілікті жылдамдықпен өндіруге болмайтыны анық болды. Сондықтан АҚШ-тан 1943 жылдың бірінші жартысында жеткізілетін 30 MAC кемесінің құрылысын бастау сұралды, бірақ Әскери-теңіз департаментінің арнайы құрылған комитеті кеменің тәжірибелік сипаты туралы алаңдаушылықтарға байланысты бұл өтінішті қабылдамады. Нәтижесінде, барлық MAC кемелері британдық кеме жасау орындарында салынды және/немесе қайта жаңартылды.
Қайта құру бағдарламасы
MAC-тің алғашқы екі кемесі 1942 жылғы маусымда Форт өзенінің жағасындағы Бурнтисланд кеме құрылыс компаниясынан және Дамбартон қаласындағы Уильям Денни & Брадерс компаниясынан тапсырыс алды. Бұл кемелер тікелей түрлендіру емес, әлі салынып бітпеген жаңа астық тасымалдау кемелері болатын, олар кейін тиісінше Empire MacAlpine және Empire MacAndrew болып қызметке кірді. Empire MacAlpine 1942 жылғы 23 желтоқсанда суға түсіріліп, 1943 жылғы 21 сәуірде жоспар бойынша аяқталды. Empire MacAndrew, Empire MacRae, Empire MacCallum, Empire MacKendrick және Empire MacDermott тағы бес жаңа астық тасымалдау кемесі шамамен екі ай сайын, ал Empire MacDermott 1944 жылғы наурыз айында қызметке кірді. 1942 жылғы қыркүйектің соңында MAC танкерлеріне жүк тасымалдауға рұқсат етілген жүктерге қатысты белгілі бір шектеулер сақталғанда, қауіпсіз жұмыс істеуге болатыны туралы келісімге келді. Төрт жаңа танкерді қайта жаңарту жоспарланған, бірақ олар бойынша жұмыс 1943 жылғы мамыр айына дейін басталған жоқ. Empire MacKay 1943 жылғы қазан айында, содан кейін Empire MacCabe, Empire MacMahon және Empire MacColl 1943 жылғы қараша айында қызметке кірді. Дегенмен, қосымша корпус қажет болды, сондықтан қолданыстағы танкерлерді саудадан шығару туралы шешім қабылданды. Оларды қайта құрудың ең тиімді жолы – ұқсас конструкциядағы кемелерді таңдау болды. 1943 жылдың басында MAC кемесі тұжырымын белсенді түрде ілгерілеткен Англо-Саксон мұнай компаниясы өзінің британдық тіркелген "Трипл 12" танкерлерінің (кейде "класс" деп аталады) барлық флотын үкіметтік жалдауға ұсынды. Шетелдік танкерлерді қайта құру мүмкіндігі де қарастырылды және 1943 жылғы қаңтарда Соғыс көлігі министрлігі Норвегия үкіметінен (жер аударылған) қазіргі заманғы норвегиялық танкер B. P. Newton-ды британдық басқарумен MAC кемесіне айналдыруды сұрады. Бірінші жауап көмектеспеді, себебі Норвегия соғыс көлігінің шенеуніктері "одақтастар арасында мүлдем ақылға сыймайтын" деп сипаттаған қаржылық шарттарды талап етті, бірақ олар кейін жақсартылса да, ұсыныс бір реттік түрлендіру үшін тым қиын болғандықтан ақырында сәтсіз аяқталды. Алайда, шамамен сол уақытта Голландия тіркелген "Трипл 12" англо-саксондықтары сияқты тағы үш танкер анықталды (Англо-Саксон Петролеум Royal Dutch Shell компаниясының еншілес компаниясы болды). Нидерланд билігі британдық өтінішті мақұлдады, бірақ кемелер MAC кемелері ретінде Нидерланд туын көтеріп, Нидерланд азаматтық басқаруында болады деген шарт қойды, оған Адмиралтейство, тілдік қиындықтарды атап, тек өте тартымды келісімге келді. Нәтижесінде, голланд кемелерінің тек екеуі ғана MAC кемелері ретінде алынды, бірақ олар, толығымен голланд сауда теңізшілерімен жабдықталған және Корольдік Нидерланд Әскери-теңіз күштерінің 860 әскери-әуе эскадрильясынан алынған ұшақтармен Нидерландтың алғашқы әуе кемелері атағына ие болды. Сондықтан Әскери-теңіз және Соғыс көлігі министрліктері MAC кемелері азаматтық құраммен басқарылатынына келісті. Дегенмен, Сыртқы істер министрлігінің шенеуніктері ұсынылған азаматтық мәртебеге қатысты үлкен алаңдаушылық білдірді, олар кемелердің халықаралық құқық бойынша де-факто соғыс кемелері болатынына, бірақ 1907 жылғы Гаага конвенциясының қорғауысыз, ол тек қарулы күштердің мүшелеріне ғана қатысты, олардың азаматтық экипаждары заңсыз жауынгерлер немесе франк-тирерлер ретінде қаралуы мүмкін деп уайымдады. Мұндай әрекеттің ықтималдығы 1916 жылы капитан Чарльз Фрайатты, өз каналындағы пароммен U қайығын соққыға ұшыратуға тырысқаны үшін өлім жазасына кесу арқылы нақты дәлелденді. MAC кемелерінің экипаждарына төнген қауіп соншалықты үлкен болды, ол тікелей Соғыс кабинетіне ұсынылды: U қайығына қарсы әрекеттердің тиімділігі қаншалықты жоғары болса, жау MAC экипаждарының моральын құлатқанға дейін олардан ұстаған кез келген сауда флотының қызметкерлерін әскери сотта алып, атуға тырысуы мүмкін. Нәтижесінде, MAC кемелерінің экипаждарына олардың ерекше қауіпке ұшырауы мүмкін екендігі туралы ресми түрде хабарланғанын көрсететін аз мәлімет бар. Дегенмен, билік органдары басқа "арнайы қызмет" сауда кемелері үшін ұйымдастырылған жарнамадан MAC кемелерінің мәртебесін жасыра бергендігін көрсететін дәлелдер бар, мысалы, құтқару кемелері. 1944 жылғы қыркүйек айында кеме басшыларына өз командаларына MAC кемелерінің операциялары мен функциялары туралы құпия сақтау қажеттігін еске салды.
quote|The greater the effect of air action on the U boat campaign, the more the enemy may be tempted to try to damage the morale of M. A. C. crews by court martialling and shooting any Merchant Service personnel they may capture from such ships. In the event, there is little to suggest that the MAC ships' crews were ever formally notified that they might be at special risk. There is evidence, however, that the authorities remained sensitive about the status of MAC ships which were specifically excluded from the publicity that was arranged for other 'special service' merchant ships, e. g. rescue ships. As late as September 1944, masters were reminded to point out to their crews the need to maintain secrecy about the MAC ships' operations and functions.
Кеме туралы мәліметтер
Жаңа салынған астық тасымалдаушы MAC кемелері Соғыс Көлік министрлігінің стандартты жүк тасымалдау корпусына негізделген, ол Адмиралтействоның қайта қараған талабына – ұзындығы кемінде 390 фут (119 м) және ені 62 фут (19 м) болатын ұшу палубасын орналастыруға мүмкіндік берді. Жаңа танкерлер үшін қолданылатын стандартты конструкция, жеке кемелер арасындағы шағын өзгерістермен, шамамен 460 фут (140 м) ұзын ұшу палубасын қамтамасыз етті. Бұл өзгерістердің нәтижесінде танкерлерде жүк көлемі шамамен 10%-ға, ал астық кемелерінде 30%-ға төмендеді, себебі ангар кеңістік алып жатты. "Трипл-Толкендер" бастапқы аттарын сақтап қалды, бірақ жаңадан салынған кемелерге Соғыс Көлік министрлігіне тиесілі кемелерге берілетін саясатқа сәйкес және олардың MAC кемелері ретінде танылуын көрсете отырып, "Империя" префиксі қосылды, ал аттары "Mac" деп басталатын болды. Empire MacKendrick, бастапқыда Empire MacKenzie деп аталған, 1941 жылы конвойды сүйреп келе жатып суға батып, капитаны Д. В. Маккендрик қаза болған К. Маккендрикке құрмет көрсету мақсатында құрылыс кезінде қайта аталды. Соңында, әдеттегі сауда кемелерімен шатасуды болдырмау үшін Адмиралтейство барлық хат-хабарларда MAC кемелерін "MAC кемесі" деп атауды ресми түрде бұйырды.
Жүкті тасымалдау тәртібі
MAC-тің ең ерекше белгісі – олардың әуе кемесі ретіндегі қызметі болғанымен, олар кеме тасымалының жетіспеушілігі одақтастардың Солтүстік Африкаға және одан әрі шабуылдау қаупін тудырған кезде жоспарланды. Олардың әскери тиімділігін арттыру және жүк тасымалына ең аз зиян келтіру үшін мұқият жоспарлау қажет болды. Саудалық қызметтерінде MAC кемелері Соғыс көлігі министрлігінің басшылығымен жұмыс істеді, күнделікті басқару олардың иелеріне немесе бекітілген кеме компанияларына жүктелді, ал әскери мәселелерді Адмиралтейство бақылады. Үйлестіруші орган ретінде әрекет ету үшін жаңа бөлім (Сауда бөлімі DEMS Air Section) құрылды. MAC кемелері Солтүстік Атлантика бағытында негізінен "ON" және "HX" сериялы конвойларды қолдауға жұмыстырылды. Ұлыбритания мен Кюрасао арасындағы CU конвойымен танкерлік MAC кемелерін пайдалану жоспары қабылданбады, себебі бұл бағыттағы конвойлар тым жылдам болды. Солтүстік Атлантика бағытындағы танкерлер әдетте Нью-Йорк қаласында жүктелген, бірақ бұл MAC кемелері үшін тиімсіз болды, өйткені оларды ON/HX конвойларының Галифакс (Новая Шотландия) және Нью-Йорк порттары арасында жүгірту әскери тұрғысынан ысырап болар еді, себебі конвойлар құрлықтағы әуе күштерінің қорғауында болды. Сондықтан Галифакста танкерлік MAC кемелеріне жүк тиеуге арналған "мұнай қоймасы" құрылды, ал астық таситын MAC кемелері порттың бұрыннан бар жаппай жүк тиеу мүмкіндігін пайдалана алды. Танкерлік MAC кемелері әдетте Клайд портына разрядтаса, Мерси порты да балама ретінде қолданылды.
Әуе қатынасы шарттары
MAC кемелерінің авиациялық қызметін қолдауға қажетті шаралар туралы әртүрлі пікірлер болды. Адмиралтействодағы үйлестіруге жалпы жауапкершілігі бар Сауда бөлімінің директоры MAC кемелерінің авиациясын бақылау үшін жаңа штаб-пәтер ұйымын құруды жоспарлады. Әскери-теңіз авиациясы ұйымының директоры MAC кемелерінің негізгі эскорт тасымалдаушы бағдарламасына қосымша екенін айтып, оған келіспеді, және олардың ұшақтары эскорт тасымалдаушыларға бөлінген эскадрильялардан қажеттілікке қарай берілуі керек деді. Бұрын MAC кемелеріне ұшақтар мен экипаждардың азы болуы мүмкін деген ұсыныс жасаған болатын. Алайда, 1943 жылдың наурыз айында HMS Dasher кемесі жарылып, батып кеткен соң, Swordfish ұшақтарының бір эскадрильясы босатылды. Маусым айында, Empire MacAlpine қызметке түскеннен кейін, No. 836 Әскери-әуе эскадрильясы (NAS) Солтүстік Ирландиядағы Белфастқа, Махрихаништен MAC кемелері үшін негізгі құрам ретінде тоғыз ұшақпен көшіріледі, сонымен қатар эскорт тасымалдаушыларға ортақ пул қамтамасыз етуі керек болды. Бұл жоспар іске асырылмастан бұрын, 836 NAS Лондондерри округіндегі (кейін HMS Shrike деп аталды) Корольдік Әскери-әуе станциясы Мейдаунға MAC кемелерінің ядролық эскадрильясы болу үшін және MAC кеме штабы бірлігі сол жерде құрылу үшін көшіріледі деп шешілді. 840 Әскери-әуе эскадрильясы қысқа мерзімге Empire MacAndrew кемесінен жұмыс істеді, кейін 1943 жылдың тамызында 836 эскадрильясының M тобы ретінде қайта ұйымдастырылды. Сондай-ақ, Мейдаунда Нидерланд Корольдік Әскери-теңіз флотының No. 860 Әскери-әуе эскадрильясы да орналасқан, ол Голландияның екі MAC кемесі – Gadila және Macoma үшін ұшақтарды ұсынуға жауапты болды.
Ұшақ
MAC кемелерінен операциялық түрде ұшуға рұхсат етілген жалғыз ұшақ түрлері – Fairey Swordfish Mks. II және III болды. Ұшу палубасы Swordfish қанатының енінен бар болғаны 5 метрге ғана кең болды, ал RP 3 зымырандарымен және тереңдік бомбаларымен толық жүктелген Swordfish, қолайсыз жел жағдайында ұшыру үшін зымыранмен көмектесетін ұшыру құрылғысын (RATOG) қажет етуі мүмкін еді. Әдеттегі ұшақ саны астық тасымалдайтын кемелерде төрт, ал танкерлерде үш болды. Дегенмен, танкерлер әдетте төрт ұшақты тасымалдауға қабілетті болды, және голландтық Gadila және Macoma MAC кемелері бірнеше рет осылай істеді, ал британдық танкерде төрт ұшақ болғаны туралы жалғыз хабарлама төтенше жағдаймен байланысты болды.
MAC кемелерінің экипаждары
MAC кемелерінің экипаждары ұқсас типтегі әдеттегі сауда кемелеріне қарағанда айтарлықтай үлкен болды. Әуе тобынан өзге, олар қосымша Сауда флоты радио офицерлерін, инженер-офицерлерді (ұстау құралдарын күтіп, жұмыс істету үшін), тамақтандыру қызметкерлерін және экипаждың жалпы саны 100-ден асып кеткендіктен, Сауда кемелері туралы заңда талап етілген дәрігерді алып жүретін. Іс жүзінде азаматтық дәрігерлерді табу қиындық тудырды, сондықтан медициналық офицерлерді көбінесе Корольдік теңіз күштері ұсынды.
Әуе тобы
Әуе бөлімі ұшақтарды ұшыру және оларды техникалық тұрғыдан қолдау үшін жауапты болды. Ресми штаттық тізімінде: әскери-әуе штабының офицері ретінде, теңіз және авиациялық мәселелер бойынша капитанның басты кеңесшісі болған RN немесе RNVR лейтенант-командирі; әрбір ұшаққа бір ұшқыш, бақылаушы және әуе пулеметшісі; үш сигналшы; бес байланыс және қару-жарақ маманы; және кем дегенде он жеті ұшақ жөндеушісі кірді. 17 адамнан тұратын DEMS тобы, Корольдік теңіз күштері мен Корольдік артиллерия қызметкерлерінен құралды және MAC кемелерінің күшті қорғаныс қаруларын күзетті. Сауда кеңесі ережелеріне сәйкес, барлық теңіз және әскери қызметкерлер кемелік жарғыға қосымша экипаж мүшелері ретінде тіркелді, олар айына бір шиллинг номиналды төлем және күніне бір банка сырадан тұратын материалдық сыйлық алды. Сонымен қатар, оларға "Саудагерлік теңізші" белгісі берілді, көптегендері оны ережелерді ескермей, формаларында мақтанышпен тақты.
Операциялық тиімділік
MAC кемелері қызметке кірген кезде Атлантика шайқасы әртүрлі факторлардың үйлесуі нәтижесінде одақтастардың пайдасына бұрылып, тұрақты өзгеріске ұшырады. 1944 жылдың басынан бастап Ұлыбритания аралдарынан Солтүстік Америкаға (ON) және Галифакс (HX) конвойлеріне, сондай-ақ Ұлыбританияға шығысқа қарай бағыт алған конвойлердің әрқайсысында кем дегенде бір MAC кемесі, көбінесе одан да көп кемелер болды. 1944 жылдың қыркүйегінде MAC кемелерінің бір бөлігіне корветтерді жанармаймен қамтамасыз ету үшін кормадан шланг арқылы май құюға арналған жабдықтар орнатылды. Осы кезде MAC-тің он тоғыз кемесінің Атлантика конвойларын күзетуге қажеті жоқ екені анық болды. Оларды Тынық мұхитында авианосецтер немесе флот майлау кемелері ретінде пайдалану мүмкіндігі бұрын қарастырылған, бірақ шығындардың тиімділігіне байланысты қабылданбады. 1944 жылдың қыркүйек/қазан айларында Acavus, Amastra, Ancylus және Rapana кемелері шамамен 40,000 фунт стерлингтік шығынмен әдеттегі сауда кемелеріне қайта жарақтандыру үшін қызметтен алынды. Қалған MAC кемелері 1945 жылдың мамыр айының соңында қайта жарақтандыруға жіберілді.