Кіріспе

Саяси көзқарастардың айырмашылығы – әлеуметтік психология тұжырымдамасы.

Саяси поляризация (британдық ағылшын тілінде, Африка және Кариб бассейніндегі ағылшын тілінде, сондай-ақ Жаңа Зеландия ағылшын тілінде "поляризация" деп жазылады) – саяси көзқарастардың орталықтан шегініп, идеологиялық екстремизмге қарай ұмтылуы. Саяси ғылымда поляризация талқылаулары көбінесе саяси партиялар мен демократиялық үкімет жүйелерімен байланысты қарастырылады. Екі партиялық жүйелерде саяси поляризация, әдетте, оның екіұшты саяси идеологиясы мен партиялық идентитіктерінің қақтығысын көрсетеді. Дегенмен, кейбір саясаттанушылар қазіргі поляризацияның сол және оң бағыттағы саяси айырмашылықтарға қарағанда, діни және секулярлық, ұлтшылдық пен глобалистік, дәстүрлі және заманауи, немесе ауылдық және қалалық сияқты басқа да бөліністерге негізделгенін айтады. Поляризация саяси процестермен байланысты.

Анықтамалар мен өлшеулер

Саяси ғалымдар көбінесе саяси поляризацияның екі деңгейін ажыратады: элиталық және халықтық. "Элиталық поляризация" партия ұйымдастырушылары мен сайланған шенеуніктер сияқты саяси элиталардың поляризациясына назар аударады. "Халықтық поляризация" (немесе жалпыға тараған поляризация) сайлаушылар немесе жалпы халықтың поляризациясына назар аударады.

Элиталық поляризация

Элиталық поляризация – биліктегі партия мен оппозициялық партия арасындағы поляризацияны білдіреді. Элиталық поляризацияға қатысты зерттеулердің көп бөлігі заң шығару және талқылау жүргізетін органдарға шоғырланған. Саясаттанушылар көп жылдар бойы АҚШ-тағы поляризацияны қызығушылық топтары жариялаған партия мүшелерінің бағаларын қарастырып өлшеген, бірақ қазіргі кезде көпшілігі партиялық дауыс беру үлгілерін талдау арқылы партиялық дауыс беру және партиялық біртік даму тенденцияларын зерттейді.

Массалық поляризация

Бұқаралық поляризация, немесе халықтың поляризациясы, сайлаушылардың саяси мәселелерге, саясаттарға, танымал тұлғаларға немесе басқа азаматтарға қатысты көзқарастары партиялық бағыттар бойынша айқын түрде бөлінетін жағдайларда пайда болады. Шыңында, әрбір тарап екіншісінің моральдық заңдылығына күмән келтіріп, қарсы тарапты және оның саясатын өз өмір салтына немесе жалпы ұлтқа қатысты өмірлік қауіп ретінде қарастырады. Бұқаралық поляризацияның түрлі түрлері мен өлшемдері бар. Идеологиялық поляризация – сайлаушылардың идеологиялық мәселелер бойынша (мысалы, аборт немесе әлеуметтік қолдау) немесе бірқатар мәселелерде тұрақты түрде консервативті немесе либералды көзқарастарының болу деңгейі (мысалы, аборт және әлеуметтік қолдау бойынша консервативті ұстанымға ие болу, тіпті бұл ұстанымдар "радикалды" болмаса да). Партиялық жіктелу – сайлаушылардың идеологиялық, нәсілдік, діни, гендерлік немесе басқа демографиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, партияға "қосылуының" немесе онымен сәйкестендіруінің деңгейін білдіреді. Эмоционалдық поляризация – сайлаушылардың басқа партиядан келгендерді "жақтырмауының" немесе "сенімсіздігінің" деңгейін көрсетеді. Бұқаралық поляризацияны зерттейтін саяси ғалымдар көбінесе пікір сауалнамалары мен сайлау зерттеулерінен алынған деректерге сенеді. Олар респонденттердің нақты мәселе бойынша пікірлеріндегі, олардың дауыс беру тарихындағы және саяси идеологиясындағы (консервативті, либералды, орталық, т.б.) үрдістерді анықтап, осы үрдістерді респонденттердің партиялық сәйкестендіруімен және басқа да поляризациялық факторлармен (географиялық орналасу немесе табыс деңгейі сияқты) байланыстыруға тырысады. Идеологиялық шектен шығуға төзімділік азайған жағдайда, поляризация көзқарастардың сәйкестендіруден гөрі көбірек поляризациялануына әкелуі мүмкін. Керісінше, орталық көзқарастардағы наразылық ынтымақты нығайтады. Кейбір саяси ғалымдар поляризацияның мәселелердің кең ауқымындағы айырмашылықты талап ететінін айтады. Шындығында, 25 еуропалық елде инновациялық тәжірибелерді қолдану арқылы жүргізілген соңғы зерттеу партиялар арасындағы эмоционалдық поляризацияның дәстүрлі жіктемелерді құрайтын басқа атрибуттарға қарағанда әлдеқайда күшті екенін көрсетті. Алайда, бұл зерттеу еуропалық эмоционалдық поляризацияның негізінен сыртқы топқа деген жаугершілікпен емес, сонымен қатар екі топқа да қатысты көзқарастардың статистикалық маңызды екенін көрсетті. Бұл құбылыс жай ғана саяси ұстанымдардағы келіспеушіліктерден асып, сезімдер мен қабылдаулар саласына еніп кіреді. Бұл демократиялық институттарға үлкен қиындық туғызады және қоғамдағы жік қоғамның пандемия, климаттың өзгеруі және әлемдегі теңсіздіктің өсуі сияқты проблемаларға жауап беру қабілетін қауіпке ұшыратады. Қоғамдағы партиялық тенденциялар уақыт өте келе кеңейіп келеді, онда бір партия мүшелері өздерінің партия басшыларын идеалдайды, ал қарсы партия басшыларын жамандап көрсетіп, әр партия екіншісін екіжүзділікке, өзімшілдікке және саяси мәселелерге қатысты тар көзқарастылыққа айыптайды.

Себептер

Саяси поляризацияның түрлі себептері бар, оның ішінде саяси партиялар, сайлау округтерін қайта құру, халықтың саяси идеологиясы, бұқаралық ақпарат құралдары және саяси жағдайлар кіреді.

Партиялық поляризация

Кейбір ғалымдар саясаттың платформалары алыстаған сайын, әртүрлі партиялар поляризацияның негізгі қозғаушы күштерінің бірі болды деп санайды. Бұл теория АҚШ Конгресіндегі соңғы үрдістерге негізделген, онда көпшілік партия өзінің партиялық платформасы мен саяси идеологиясына ең сәйкес келетін ұстанымдарға басымдық береді. Саяси партиялардың идеологиялық тұрғыдан ерекшеленетін ұстанымдарды қабылдауы элиталар мен сайлаушылар арасында поляризацияны тудыруы мүмкін. Мысалы, дауыс беру құқығы туралы заң қабылданғаннан кейін Конгресте консервативті демократтардың саны азайды, ал консервативті республикашылардың саны көбейді. 1970-ші жылдары сайлаушылар арасында оңтүстік демократтары Республикалық партияға қарай бұрылды, бұл екі негізгі партияның элиталары мен сайлаушылары арасындағы поляризацияны көрсетті. Осы тұрғыдан алғанда, саяси поляризация жоғарыдан төменге қарай жүретін процесс болуы мүмкін, онда элиталық поляризация халықтың поляризациясына әкеледі немесе кем дегенде одан бұрын болады. Дегенмен, элиталар арасындағы поляризация міндетті түрде сайлаушылар арасында поляризацияны тудырмайды, ал поляризацияланған сайлау таңдаулары көбінесе сайлаушылардың қалауынан гөрі элиталық поляризацияны көрсетеді. 90-жылдардың басында Республикалық партия АҚШ Өкілдер палатасында көпшілікке ие болу үшін поляризациялық тактика қолданды деген пікір бар. Саяси ғалымдар Томас Э. Манн мен Норман Орнштейн бұл оқиғаны Ньют Гингричтің «партизандық соғысы» деп атады. Басқа теориялар бойынша, өз партияларындағы экстремистік топтарға жақындасатын саясаткерлер сәттілікке жетеді, олардың кеңседе қалуына көмектеседі, сонымен бірге сайлаушыларын поляризацияның бір шегіне тартады. Николсонның (2012) зерттеуі сайлаушылардың өз партиясының басшыларынан гөрі қарсы партияның басшыларынан келген даулы мәлімдемелерге көбірек поляризацияланатынын көрсетті. Осының салдарынан саяси көшбасшылар поляризацияланған ұстанымдарды қабылдауға бейім болуы мүмкін. Көппартиялық жүйелерге қатысты Джованни Сартори (1966, 1976) қоғамдық сайлау округінде идеологиялардың бөлінуі елдердің саяси партияларында одан әрі бөлінуге себеп болады деп мәлімдейді. Оның теориясы бойынша, қоғамдық идеологиялық қозғалыстың экстремизмi – жоғары поляризацияланған көппартиялық жүйелердің құрылуының негізі. Сартори бұл поляризациялық құбылысты поляризацияланған плюрализм деп атады және ол көптеген қарама-қарсы бағыттарда поляризацияға әкеледі (екі партиялық жүйедегідей жай ғана екі бағытта емес) деп мәлімдеді. Көппартиялық жүйелердегі поляризацияны, 1970-ші жылдардағы Үндістандағы жағдай сияқты, екі идеологиялық шектен шығу арқылы да анықтауға болады. Үндістанның бірқатар ірі партияларының идеологиялық бөліністері оң және сол жақтағы екі поляризацияланған коалициялардың құрылуына әкелді, олардың әрқайсысы бірнеше саяси партиялардан тұрады. Саяси қор жинаушылар мен демеушілер заң шығарушыларға айтарлықтай ықпал етуі және бақылауы мүмкін. Партия басшылары партияның науқандарын қолдау үшін табысты қор жинаушылар болуы керек. Citizens United v. Federal Election Commission ісінен кейін АҚШ-тағы арнайы мүдделер, әсіресе саяси әрекет комитеттері арқылы, жасырын шығыстарды арттыру арқылы сайлауға үлкен әсер етуге мүмкіндік алды. Кейбіреулер, мысалы, Вашингтон Пост газетінің пікір жазушысы Роберт Кайзер, бұл бай адамдарға, корпорацияларға, кәсіподақтарға және басқа топтарға партиялардың саяси платформаларын идеологиялық шектен шығуларға итеруге мүмкіндік берді, нәтижесінде поляризация күшейді деп санайды. Басқа ғалымдар, мысалы, Реймонд Дж. Ла Раджа және Дэвид Л. Уилтс, бұл саяси науқандарға үлкен қаржы салған көптеген демеушілер үшін міндетті түрде дұрыс емес екенін атап өтеді. Бұл ғалымдардың пікірінше, поляризацияланған және науқанға үлкен сомада қаржы салған бір демеуші саясаткерді саяси шектен шығуға итермелемейді.

Қоғам

Демократиялық және басқа да өкілдік билік жүймелерінде азаматтар өздерін өкілдік ететін саяси тұлғаларға дауыс береді. Кейбір ғалымдар саяси поляризацияның себебі – халықтың идеологиясы мен дауыс беру қалаулары екенін айтады. Диксит пен Вейбулл (2007) саяси поляризация – табиғи және тұрақты құбылыс деп санайды. Партиялық адалдық сайлаушылардың ойлауында маңызды рөл атқарады. Саяси білімі жоғары адамдар саясаткердің айтқан сөзіне ықпалданбайды. Поляризация – сайлаушының қай партияға жататынын және оның қозғалыс бағытын көрсететін белгі. Олар идеологиядағы қоғамдық айырмашылықтар мен өкілдердің поляризациясы арасында байланыс бар екенін, бірақ қалаулардың өзгеруі көбінесе уақытша болып, ақырында келісімге келеді деп санайды. Фернбах, Роджерс, Фокс және Сломан (2013) бұл күрделі мәселелерді түсінуде адамдардың артық сенімділігінің салдары екенін айтады. Адамдардан саяси ұстанымдарын егжей-тегжейлі түсіндіруді сұрағанда, көбінесе олардың көзқарастары жұмсарады. Ал, таңдау себептерін тізімдеуді сұрағанда, мұндай өзгерістер байқалмайды. АҚШ-та (2019) және Ұлыбританияда (2022) жүргізілген зерттеулер саяси поляризация халық арасында бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілгендей өткір емес екенін көрсетті. Сонымен қатар, бұқаралық ақпарат құралдарының сауалнамалар мен қоғамдық пікірлер туралы толыққанды мәлімет бермеуі саяси поляризацияны күшейте түсуі мүмкін. Моррис П. Фиорина (2006, 2008) поляризация – бұл халыққа емес, түсіндірушілерге тән құбылыс екенін, олар үкіметтегі бөліністі күшейту үшін оны қалыптастырады деген гипотезаны ұсынады. Фиорина бұл құбылысты «партиялық сұрыптау» деп атайды, яғни саяси идеологиялар белгілі бір саяси партиялармен байланысты болады (консерваторлар – Республикалық партиямен, либералдар – Демократиялық партиямен). Басқа зерттеулер көрсеткендей, АҚШ-тағы идеологиялық қозғалыстар мен географиялық поляризация 1972 және 2004 жылдар аралығында жалпы саяси поляризацияның өсуімен байланысты. Қоғамдағы діни, этникалық және басқа да мәдени айырмашылықтар поляризацияның пайда болуына жиі әсер етеді. Layman және авторлар (2005) АҚШ-тың республикашылдары мен демократтары арасындағы идеологиялық бөлініс діни-мәдени бөлініске де қатысты екенін айтады. Олар демократтардың діни көзқарастары жұмсарып, республикашылдардың көзқарастары дәстүрлі болып келе жатқанын мәлімдейді. Мысалы, саяси ғалымдар АҚШ-та өзін республикашыл деп санайтын сайлаушылар демократтарға қарағанда евангелисттік кандидатқа дауыс беруге бейім екенін көрсетті. Бұл АҚШ-тағы поляризацияның өсуімен байланысты. Тағы бір теория дін толыққанды поляризацияға ықпал етпейді, керісінше, коалиция мен партия белсенділерінің поляризациясы партиялардың саяси экстремизмге қарай жылжуына себеп болады деп санайды. Кейбір отарлық елдерде халық отарлық режимнен қалған этникалық бөліністер бойынша поляризацияға ұшырауы мүмкін. Оңтүстік Африкада 1980 жылдардың соңында консервативті, апартеидті жақтаған Ұлттық партияның мүшелері апартеидті қолдамай қалды, демек, идеологиялық тұрғыдан партиямен келіспей қалды. Голланд африкандары, ақ ағылшындар және африкалықтар нәсілдік бөлініске байланысты бөлініп, этникалық бағыттар бойынша поляризация тудырды. Экономикалық теңсіздік те халықтың поляризациясына себеп болуы мүмкін. Мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияда Коммунистік жұмысшылар партиясы мен фашистік партия – Ұлттық социалистер басым саяси идеологиялар ретінде пайда болды және Германияның экономикалық проблемаларын түбегейлі түрлі жолдармен шешуді ұсынды.

Аудандық округтерді өзгерту

Сайлау округтерін қайта бөлу – сайлауды манипуляциялау немесе саяси партияға пайда келтіру үшін сайлау шекараларын өзгерткенің – АҚШ-тағы саяси поляризацияға тигізетін әсері жетекші саяси ғалымдардың зерттеулерінде минималды екені анықталды. Бұл минималды әсердің себебі екі еселі: біріншіден, сайлау округтерін манипуляциялау әдетте аймақтағы оппозициялық сайлаушыларды конгресс округтерінің аз бөлігіне шоғырландыру арқылы, ал басым партияның сайлаушыларын көпшілік округтерге тарату арқылы жүзеге асырылады, бұл жағдайда көпшілік бұрынғыдан азырақ болады. Мұның нәтижесінде бәсекелестік конгресс округтерінің саны артуы күтіледі, ал бәсекелестік округтердегі өкілдер орташа идеологиялық көзқарастағы сайлаушы үшін қарсы партиямен бәсекелесуге мәжбүр болады. Екіншіден, саяси поляризация Сенатта да байқалды, онда сайлау округтерін қайта бөлу жүргізілмейді, себебі сенаторлар белгілі бір географиялық бірліктерді, яғни штаттарды ұсынады. Сайлау округтерін қайта бөлу арқылы саяси поляризацияға ықпал етеді деген пікір, жаңа бәсекелестікке қабілетсіз округтердің құрылуына байланысты, бұл азшылықтың пікірін ескермейтін, көпшілік партияны ұсынатын экстремистік кандидаттардың сайлануына әкеледі деген болжамға негізделген. Бұл гипотезаны тексерудегі бір қиындық – адамдардың өздеріне ұқсас идеологиялық құрамы бар конгресс округтеріне көшіп бару арқылы туындайтын табиғи географиялық сұрыптаудың әсерін сайлау округтерін манипуляциялаудың әсерінен ажырату болып табылады. Карсон және авторлар (2007) округтерді қайта бөлудің Сенатқа қарағанда Өкілдер палатасында поляризация деңгейінің артуына ықпал еткенін, бірақ бұл әсердің «салыстырмалы түрде шағын» болғанын анықтады. Саяси мақсаттағы сайлау округтерін қайта бөлу 1992 және 1994 жылдар аралығында АҚШ Өкілдер палатасындағы партиялық айырмашылықтың күшеюімен байланысты.

БАҚ

Шина Пекхэм де мәлімдеді: «Әлеуметтік медианың жұмыс істеуі үшін қолданылатын алгоритмдер пайдаланушы үшін таңдамалы әсерді тудыратын және осылайша онлайн жеккөрушілікке, қате ақпаратқа, жалған ақпаратқа және тағы да басқаларға әкелетін эхо-камера құрайды» (Пекхэм, 2023). Зерттеушілер мен әлеуметтік ғалымдар интернет қолдану арасындағы байланысты анықтау үшін бірқатар әдістерді қолданды. Lelkes және оның әріптестері өз елінде интернетке қол жеткізу үшін қолданылатын құрал ретінде интернет инфрақұрылымының құнына әсер ететін мемлекеттік жол салу заңдарын пайдаланды (Lelkes et al., 2017) және интернетке қол жеткізу мен елдегі эмоционалдық поляризация арасындағы оң байланысты анықтады. Сонымен қатар, (Alcot et al., 2021) АҚШ-та тағы бір эксперимент жүргізді, онда АҚШ-тың аралық сайлауларына дейін 102 доллар сыйақы алу үшін Facebook аккаунтын өшіруді сұрады. Facebook-ты пайдаланбай, аккаунтын өшіргендердің эксперимент кезінде аккаунты белсенді болғандарға қарағанда поляризация деңгейі төмен екені анықталды. Бұған қоса, Boxell 1972-2016 жылдардағы ANEX деректерін жас топтары бойынша талдап, әлеуметтік медианы пайдалану ықтималдығын бағалады. Ол ең ескі топ арасында поляризация индексінің уақыт өте келе ең үлкен болғанын байқап, таң қалды, бұл топ әлеуметтік медианы пайдалануға ең аз бейім болды (Boxell et al., 2017). Осылайша ол интернет пайдалану мен поляризация арасындағы шағын немесе теріс байланысты тапты. Сондай-ақ, Маркус Приор өзінің мақаласында әлеуметтік медиа мен эмоционалдық поляризация арасындағы себептік байланысты іздеуге тырысты, бірақ ол партиялық медианың қарапайым американдық сайлаушыны одан да партиялық етуіне ешқандай дәлел таппады, осылайша партиялық медианың эмоционалдық поляризацияның себебі ретіндегі рөлін жоққа шығарды (Prior, 2013). Бұқаралық ақпарат құралдары соңғы жарты ғасырда институт ретінде өсті. Саяси ғалымдар бұл соңғы үш онжылдықта дауыс беруші халыққа ерекше әсер еткенін айтады, өйткені бұрынғыдан аз партиялық көрермендерге жаңалықтарды таратудың поляризацияланған нұсқалары ұсынылды. Бұқаралық ақпарат құралдарының қазіргі, бөлшектенген, таңдау мүмкіндігі жоғары ортасы көрермендерді тепе-тең саяси бағдарламалардан бір жақты және қарсылықты хабарлар мен мақалаларға ауыстырды. Бұл бағдарламалар поляризацияланған бағдарламаларды өз идеологияларын растайтын көз ретінде қарастыратын партиялық көрермендерге ұнайды. Қытай мен Оңтүстік Корея сияқты әртүрлілігі аз, бірақ жаңадан пайда болатын медиа нарықтары бар елдер саяси медианың әртүрлілігіне байланысты поляризацияланды. Сонымен қатар, көптеген іздеу жүйелері мен әлеуметтік желілер (мысалы, Google, Facebook) қазір компьютерлік алгоритмдерді сүзгілер ретінде пайдаланады, олар веб-мазмұнды пайдаланушының іздеу тарихы, орналасуы және бұрынғы шерту үлгілеріне сүйене отырып жекелендіреді, ақпаратқа поляризацияланған қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Веб-мазмұнды жекелендірудің бұл әдісі сүзгіш көпіршіктерін тудырады, бұл терминді цифрлық белсенді Эли Паризер енгізді, ол компьютерлік алгоритмдермен байланысты емес ақпаратты және қарама-қарсы көзқарастарды сүзгілеу арқылы құрылған поляризацияланған идеологиялық көпіршіктерді білдіреді. 2011 жылғы зерттеуде онлайн жаңалықтарды тұтынудың идеологиялық бөлінуінің офлайн жаңалықтарды тұтынудың бөлінуінен және бетпе-бет әрекеттесуден төмен екені анықталды. Бұл онлайн медиа тұтынудың сүзгіш көпіршік әсерінің шамадан тыс екенін көрсетеді. Басқа зерттеулер де онлайн медианың пікірлердің поляризациясына ықпал етпейтінін көрсетеді. Соломон Мессинг пен Шон Дж. Вествуд жеке адамдар медиа арқылы міндетті түрде поляризацияланбайтынын айтады, өйткені олар өздерінің көзқарастарына сәйкес келетін ақпаратты таңдайды. Мысалы, адамдар қалаған мазмұнын таңдаған экспериментте иммиграцияны жақтаушы немесе қарсыласушы мазмұнды таңдағаннан кейін саяси қарсыластарын ұнатпай бастаған жоқ. Алайда, адамдар мазмұнға қарсы пікір білдіре бастады. Нақты айтқанда, мемлекеттік шығындар туралы поляризация адамдарға «Салық төлеушінің квитанциясы» берілген кезде азайды, бірақ оларға ақшаны қалай жұмсауды қалайтындары туралы сұралғанда емес. Бұл жақтастық ақпарат көздерінің көңіл-күйі мен реті сияқты ұсақ факторлар сол ақпараттың қалай түсіндірілетініне үлкен әсер ете алатынын көрсетеді. Бұл басқа зерттеуде расталды, онда хабарламалардың әртүрлі эмоциялары поляризацияға немесе конвергенцияға әкелуі мүмкін: қуаныш эмоционалдық поляризацияда басым, ал қайғы мен қорқыныш эмоционалдық конвергенцияда маңызды рөл атқарады. Бұл тұжырымдар алгоритмдік ұсынымдардың эмоционалдық мазмұнына назар аудару арқылы әлеуметтік жауапты алгоритмдерді жобалауға көмектеседі. Зерттеулер негізінен АҚШ-қа, поляризация деңгейі жоғары және уақыт өте келе артқан елге бағытталған. Швецияда, керісінше, идеологиялық поляризация уақыт өте келе тұрақты. Швециядан алынған эксперименттер мен сауалнамалар да медиа қолданудың нәтижесінде идеологиялық немесе эмоционалдық поляризацияның артқанын қолдауға шектеулі дәлелдер келтіреді.

Саяси жағдай

Кейбір соңғы зерттеулер сайлау контекстінің және партиялардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау тәсілінің маңыздылығын атап көрсетеді. Мысалы, жақында жасалған зерттеу коалициялық серіктестік партиялар арасындағы эмоционалдық поляризацияның дәрежесін төмендетуі мүмкін екенін көрсетіп тұр. Поляризация қалыпты, табиғи және демократияны дамытуға көмектесетін немесе зиянды, қоғамға ұзақ мерзімді зиян келтіретін және демократияның маңызды функцияларын қиындататын сипатқа ие болуы мүмкін. Сайлаушылар партияларды аз айырмашылығы бар деп қараса, демократияның жұмыс істеуіне қанағаттанбайды. Оның нақты әсері күмәнді болғанымен, ол саяси процесті және жалпы халықтың саяси құрамын анық өзгертеді.

Зиянды поляризация

Саяси ғылымда қаушатыр поляризация бір ғана саяси айырым басқа да бөліністер мен ортақтықтарды жойып, өзін-өзі нығайтатын жалғыз айырымға дейін жеткенде пайда болады. Көптеген поляризация түрлерінен айырмашылығы, қаушатыр поляризация міндетті түрде идеологиялық болуы керек емес. Керісінше, қаушатыр поляризация бір ғана саяси айырымға негізделеді, ол партиялық табель, діни және секулярлық, глобалистік және ұлттық, қалалық және ауылдық сияқты болуы мүмкін. Бұл саяси айырым екі саяси партияның (немесе коалицияның) арасында күшейе түсетін және саяси саладан тысқары қоғамдық қатынастарға таралатын өзара сенімсіздіктің күрт өсуіне әкеледі. Аргентинаның Омбудсмен кеңсесі 2009 жылдан бері бос тұр, сондай-ақ қоғамдық қорғаушы кеңсесі де бос, бұл қаушатыр поляризацияның салдары деп хабарланады.

Себептер

Каротерс және О'Донахью (2019) бойынша, қаушатқан поляризация – бұл көбінесе бір ғана саяси айырымның, басқаша көп түрлі саяси өмірге басымдық біліп, басқа айырымдарды жоққа шығаратын процесс. Ал Слейтер мен Аругай (2019) бір әлеуметтік айырымның тереңдігі емес, саяси элитаның басшыны қызметтен алу процесі поляризацияның қаушатқан түрге айналуын жақсы түсіндіреді деп санайды. Лебас және Мунемо (2019) қаушатқан поляризацияның саяси поляризацияның басқа түрлеріне қарағанда қоғамға тереңірек енуімен және бөлінуімен ерекшеленетінін, оның шешілуін қиындататынын дәлелдеді. Дегенмен, барлық сарапшылар қаушатқан поляризацияның күшейіп, елді ашу-ыза мен дау-жанжал спираліне тартатынын, оған жеңіл шешім жоқ екенін мойындайды. Қаушатқан поляризация демократиялық нормаларға деген құрметті әлсіретеді, негізгі заң шығару процестерін құртады, сот жүйесінің бейтараптығына нұқсан келтіреді және саяси партияларға деген халықтың наразылығын күшейтеді. Бұл төзімсіздік пен кемсітушілікті күшейтеді, қоғамдағы сенімді азайтады және зорлық-зомбылықты арттырады. Сонымен қатар, демократияның кері кетуіне де әкелуі мүмкін.

Қоғамның сенімін арттыратын әсері

Залал келтіретін поляризацияланған қоғамдар көбінесе фактілермен дәлелдемеге болатын мәселелер бойынша көп даулы жағдайларға куә болады. Осы процесте фактілер мен моральдық шындықтар маңыздылығын жоғалтады, себебі көбінесе адамдар өз топтарының идеологиясына сәйкес келе бастайды. Журналистер, ғалымдар және саясаткерлер сияқты әлеуметтік және саяси тұлғалар партиялық көзқарастарды қолдайтын әңгімелер таратумен айналысады немесе әлеуметтік, саяси және экономикалық қиындықтарға тап болады. Сайлаушылар мемлекеттік институттарға сенімсіздікпен қарастырады. Нормалар мен демократияға қолдау азаяды. Шындыққа сүйене отырып немесе өз құндылықтарына сай әрекет ету, егер бұл партиялық мүдделерге қайшы келсе, адамдар үшін күрделі болады. Саяси поляризация кейде статус-квоны өзгертуге немесе бұзуға көмектеседі, кейде теңсіздіктерді немесе әділетсіздіктерді шешеді. Саяси поляризация элиталық және халықтық деңгейдегі потенциалды одақтастарды біріктіруге, жандандыруға немесе жұмылдыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ол қарсыластарды бөліп, әлсіретуге немесе бейтараптандыруға көмектеседі. Тіпті ең танымал әлеуметтік қозғалыстарды да "нақты қарсыластары бар, қақтығысқа ұмтылатын және ортақ идентичностьі бар адамдардың тобы" деп сипаттауға болады. Саяси поляризация сайлаушыларға кандидаттар арасында таңдау жасауға көмектесетін дауыс беруге қатысты қарапайым ережелерді ұсынады, саяси партияларға қолдаушыларын жұмылдыруға және бағдарламалық таңдау жасауға мүмкіндік береді. Поляризациялық саясат ішкі дауларды жеңуге және реформаларға қарсы тұратындарға қарсы ортақ идентичность құруға көмектеседі. Дегенмен, поляризация демократияны нығайту құралы ретінде қолданылса да, қауіпті саяси құрал болуы мүмкін, себебі ол зиянды және өзін-өзі дамытуға бейім. Грекияда солшыл бағытқа қарай бұрылыс либералды халық үшін үлкен пайда әкелгенімен, Грекиядағы және Германия, Швеция және Италия сияқты басқа елдердегі нәтижелер тұрақты болған жоқ. Солшыл бағытқа ауысқан партиялардың сайлаудағы көрсеткіштері төмендеді, бұл олардың қолдаушыларының болашаққа қатысты алаңдаушылығын көрсетеді. 2010 жылдары Грекиядағы солшылға қарай бұрылыс Польша, Франция және Ұлыбритания сияқты елдердегі оңшыл консервативтік бағытқа қарай бұрылысқа ұқсас болды. Бұл елдердегі поляризация көбінесе социалистік солшыл партияға немесе ұлтшыл оңшыл партияға алып келеді. Бұл поляризацияланған партиялар модеративті партиялардың прогрессивті өзгерістерді қамтамасыз ете алмауына байланысты наразылықтан өседі. Польша, Франция және Ұлыбританияда исламға қарсы сезімдер күшейіп, популистік пікірлер пайда болды. Бұл елдердің оң жақтағы көпшілігі осы агрессивті ұстанымдарды ұстануға бейім және партияларды оңға қарай итереді. Бұл ұстанымдарға исламфобиялық, изоляционистік және ЛГБТҚ+ қарсы тілмен популистік хабарламалар кіреді. Бразилияның жағдайына қатысты кейбір авторлар терминнің қолданылуын күмәндандырады. Рафаэль Почо мен Родриго де Альмейда 2022 жылғы Бразилияның жалпы сайлауына қатысты "асимметриялық поляризация" терминін қолданды, онда оңшыл кандидат солшыл кандидатқа қарсы шықты. Серджо Шаргель мен Гильерме Симонес Рейс поляризация демократияға қарсы емес, керісінше демократияның мәні екенін айтады. Сонымен қатар, олар бұл ұғымды елдің екі лагерьге бөлінгенін қате көрсету үшін қолдануды сынға алады: "поляризациялық риторика адамдарға демократия мен авторитаризмді, демократиялық солшыл орталықты және фашизмнің бразилиялық нұсқасын таңдау – бұл ойлануға тұрарлық мәселе және бұл қиын таңдау" деген ойды ұсынады.