Кіріспе

Эвиденциализм – эпистемологиядағы тезис, онда егер және тек қана егер адамның сол сенімді қолдайтын дәлелдері болса, онда ғана оның бір нәрсеге сенуі негізделген болып есептеледі. Сондықтан, эвиденциализм – қай сенімдер негізделген, ал қайсысы емес деген туралы тезис. Философтар Ричард Фельдман мен Эрл Кони үшін эвиденциализм – негіздеменің ең күшті аргументі, себебі ол эпистемиялық негіздеменің бастапқы ұғымын анықтайды. Олар, егер адамның бір ұсынымға қатысты көзқарасы оның дәлелдерімен сәйкес келсе, онда оның сол ұсынымға қатысты доксастық көзқарасы эпистемиялық тұрғыдан негізделген деп санайды. Фельдман мен Кони эвиденциализмді эпистемиялық негіздеме ретінде келесі аргумент арқылы қорғайды: (ЕЖ) Доксастық көзқарас D, ұсыным p бойынша, S уақыты t кезінде эпистемиялық тұрғыдан негізделген, егер және тек қана егер D ұсынымына қатысты дәлелдермен сәйкес келсе. Фельдман мен Кони үшін доксастық көзқарас, егер ол дәлелдермен сәйкес келсе, негізделген болып есептеледі. ЕЖ әділдіктің мәні эпистемиялық екенін көрсетуге бағытталған. Бұл идея әділдікті дәлелдерге тәуелді етеді. Фельдман мен Кони ЕЖ-ға қарсы пікірлердің маңыздылығына байланысты оны қорғаудың орынды екенін айтады. ЕЖ-ға қарсы келетін тезистер эпистемиялық негіздеменің "адамның танымдық қабілеттеріне немесе белгілі бір көзқарасқа әкелетін танымдық процестерге немесе ақпарат жинау тәжірибесіне" байланысты екенін көрсетеді. Фельдман мен Кони үшін ЕЖ осы тезистерге қарсы тұрады; ЕЖ көзқарастың эпистемиялық негіздемесі тек дәлелдерге ғана тәуелді екенін мәлімдейді.

Сын

Плантинганың реформаланған эпистемологиясы дәлелдік эпистемологияға қарсы тұрады. Плантинганың айтуынша, ақыл-ойдың нәтижелері дұрыс негізгі сенімдерден және сондай-ақ ұсыныстық дәлелдерге негізделген сенімдерден құралады. Бұл фейдизммен бірдей емес, яғни "сенімге секіру" емес. Дұрыс негізгі сенімдер – ақыл-ойдың нәтижелері. Дәлелдік көзқарасты сынаушылар кейде қорытындының тек қана оның дәлелдерімен қолдалатын болса ғана негізделгенін айтады. Типик қарсы мысал мынадай: мысалы, Бейб Рут соққы алаңына жақындап, қазіргі маскүнемдігіне және соңғы ойындардағы жалпы өнімділігінің төмендеуіне қарамастан, үйге соққы тигізетініне сенді дейік. Ол өзінің сәттілігінің өзгеруінің ықтимал еместігін түсінеді, бірақ сенімді көзқарасын сақтаса, үйге соққы тигізу мүмкіндігі артады. Осы жағдайда дәлелдік көзқарасты сынаушылар оның p = Бейб Рут үйге соғады деген сенімінің негізделгенін айтады, тіпті оның дәлелдері бұл сенімді қолдамаса да. Дәлелшілдер бұл сынға прагматикалық немесе сақтық негіздемесі мен эпистемиялық негіздеме арасындағы айырмашылықты жасау арқылы жауап бере алады. Бейб Рут жағдайында оның p-ге сенуі прагматикалық тұрғыдан негізделген, бірақ бәрібір эпистемиялық тұрғыдан негізделмеген: бұл сенім басқа мақсатты ілгерілету үшін негізделген болуы мүмкін (Рут жағдайында сәтті соққы), бірақ ол таза эпистемиялық мақсатқа қатысты негізделмейді – ең сенімді болуға тиіс сенімдерге ие болу. Осындай жауап дәлелдік көзқарасқа барлық сенімге негізделген сенімдер негізсіз деген сынға да қатысты. Мысалы, фейдизмнің пікірінше, діни сенімдерге дәлелдің қатысы жоқ және діни сенімдерді осылай негіздеуге тырысу дұрыс емес. Сырттай қарағанда, фейдизм мен дәлелдік діни сенімдерге қарама-қарсы көзқарас білдіреді, бірақ дәлелшілдер "негізделу" терминін фейдистер көбінесе қолданатынына қарағанда әлдеқайда әлсіз мағынада қолданады. Дәлелдік тек қана сенімнің эпистемиялық жағдайын анықтайды. Дәлелдердің мазмұны маңызды емес десе де, ол қандай да бір ұсынысқа қатысты жарамды негіздеме құрайды, күмәнді сын күмәнді теориялардан дәлелдікке қатысты болуы мүмкін. Адамның дәлелдері белгілі бір сәтте объективті түрде жоққа шығарылуы мүмкін немесе адамның дәлелдеріне ешқашан толық сенімділік болуы мүмкін емес. Белгісіздік және кездейсоқтық принциптеріне қатысты аргументтердің логикасын ескере отырып, білімге деген күмәнданушылық жарамды негіздеуге деген күмәнданушылыққа айналады. Сондай-ақ, кейбіреулер адам ақылының дәлелдерге негізделген сенімдерді қалыптастыруға табиғи бейім емес дейді, мысалы, когнитивтік диссонанс. Бұл шындық болуы мүмкін, бірақ дәлелшілдердің айтуынша, дәлелдік тек қана негізделген және негізсіз сенімдерді ажыратуға бағытталған. Адам дәлелдіктің шындыққа сай екеніне сенсе де, адам ақылының дәлелдерге негізделген сенімдерді қалыптастыруға табиғи бейімділігі жоқ деп айта алады. Ол ақылдың негізделген сенімдерді қалыптастыруға табиғи бейім емес деген қорытындыға келер еді.

Білім мен негіздеудің дәлелсіз теориялары

Қазіргі эпистемологтардың көпшілігі сенімді ақтау мәселесінде дәлелді қолдаудың толық суретті бейнелейтін көзқарасты жоққа шығарады. Ешбір салмақты эпистемолог адамдарды сенімдерін қалыптастырғандағы дәлелдерін елемеуге шақырмаса да, көптегені толыққанды теория сенімдерді бастапқыландыратын және қолдайтын процестер туралы ұғымдарды қамтуы керек деп санайды. Мұндай теориялардың бірі – сенімділік. Сенімділік теориясының ең ықпалды жақтаушысы – Альвин Голдман. Сенімділіктің қарапайым түрі бойынша, S-тің p-ге сенуі ақталуы үшін, S-тің p-ге сенуіне себеп болатын процесс сенімді болуы керек – әдетте дұрыс сенімдерге алып келетін процесс. Осы сенімді процестердің кейбіреулері дәлелдерді өңдеуді қажет етуі мүмкін, ал көптегендері қажет етпейді. Сондықтан Голдман дәлелдік көзқарас, яғни сенімнің ақталуы әрқашан сенімнің дәлелдік негізіне толығымен байланысты деген пікірдің бұрыс екенін айтар еді. Сол сияқты, сенімділіктің күрделірек нұсқалары да дәлелдік көзқарасты қабылдамайды, олардың кейбіреулері дәлелге маңызды, бірақ шектеулі рөл береді, ал дәлелдік көзқарас оған толыққанды рөлді тағайындайды. Басқа дәлелдік емес теорияларға мыналар жатады: себептік теория, S-тің p-ге сенуі S-тің p-ге деген сенімі S-тің p-ге сенуімен себептік байланысты болса ғана S p-ні біледі; және Роберт Нозиктің шындықты бақылау теориясы, S p-ні білсе, онда (i) p дұрыс, (ii) S p-ге сенеді, (iii) S-тің p-ге қатысты көзқарасы p-нің шындық мәнін қадағалайды, яғни p дұрыс болмаса, S p-ге сенбейді, ал p дұрыс болса, S p-ге сенеді. Дэвид Хьюмнің 18 ғасырдағы қарсыласы, пресвитериан философы Томас Рид ұсынған және, мүмкін, Хьюмнің өзі де кейбір көңіл-күйлерде (бұл Хьюмті түсіндіруде өте даулы мәселе болса да) біздің «табиғи» сенімдеріміздің – адам құрылымының табиғи ерекшеліктерінен туындайтын сенімдеріміздің «күнәсіз, кінәсі дәлелденгенше» мәртебесіне ие екенін айтқан. Дәлелдік көзқарасқа қарсы, оларды қолдайтын тиімді дәлелдің болмауында оларды ақтауға болады. Олар осылайша ақталады, бірақ оларды жалған деп ойлауға негіз болмауы керек. Біздің дәлеліміздің ауқымы туралы жаңа көзқарас – Тимоти Уильямсонның E=K деген талабы: адамның дәлелі – ол білген нәрсе. «Заңның әрпіне» сәйкес, Уильямсонның нәтижесіндегі теориясы дәлелдік көзқарасқа қайшы емес, керісінше, оның бір түрі. Біздің дәлелімізге білетініміздің бәрін қамтуға рұқсат беру арқылы Уильямсон көптеген маңызды эпистемологиялық ұғымдардың дәлелдік түсіндірмелерін бере алады. Бірақ дәстүрлі түрде дәлелшілдер біздің дәлеліміз туралы әлдеқайда шектеулі түсініктерді қабылдады. Осылайша, Уильямсонның теориясы дәстүрлі дәлелдік көзқарасқа қарсы, өйткені ол ақтаудың ішкі есебінен сыртқы есепке ауысады (білімнің фактивті табиғатына байланысты). Алайда, Уильямсонның жұмысы дәстүрлі дәлелдік көзқарасты өзгертуге арналған жалпы жол көрсетуі мүмкін, осылайша ол алдында тұрған қиындықтарды жақсырақ жеңе алады: E=K қабылдаса да, қабылдамаса да, біздің дәлелімізді құрайтын нәрсе туралы көзқарасты кеңейту дәлелдік көзқарасқа қарсы көптеген наразылықтарды шешуге көмектеседі, әсіресе оның скептикалық салдарына көнуге дайын емес адамдар үшін.