Өнер өзінің құндылығы үшін

Кіріспе

Өнердің ешқандай дидактикалық, моральдық немесе утилитарлық функциясы жоқ ұран. Ағылшын тіліндегі "Art for art's sake" – 19-шы ғасырдың екінші жартысындағы француз тіліндегі "l'art pour l'art" (laʁ puʁ laʁ) лозунгінің әдеттегі ағылшынша нұсқасы, бұл "нағыз" өнердің кез келген әлеуметтік құндылықтар мен пайдалы функциядан толығымен тәуелсіз екендігін білдіретін философияны көрсетеді, ол дидактикалық, моральдық немесе саяси болсын. Мұндай туындылар кейде "өзіне толық" (грекше: autoteles, 'өзінен-өзі толық') деп сипатталады, бұл ұғым "ішкі бағытталған" немесе "өздігінен қозғалатын" адамдарды қамту үшін кеңейтілген. Готье бұл фразаны алғаш рет қолданған немесе жалғыз қолданған адам емес: ол Виктор Кузеннің лекцияларында және жазбаларында кездеседі. "Өнер үшін өнер" 19-шы ғасырда богемиялық сенімге айналды; Джон Раскиннен бастап, кейінірек социалистік реализмді жақтаған коммунистерге дейін, өнердің құндылығы қандай да бір моральдық немесе дидактикалық мақсатқа қызмет етуі керек деп ойлағандарға қарсы ұран ретінде көтерілді. Бұл өнерді саясаттандыруға бағытталған марксистік мақсаттан бас тарту болды. "Өнер үшін өнер" өнердің өзінің құндылығын, көркемдік ізденістердің өзін-өзі ақтауын, және өнердің моральдық ақталуға мұқтаж емес екенін, тіпті моральдық бейтарап немесе қарсы болуға құқылы екенін растады. Осылайша, Джеймс МакНилл Уистлер өнердің 16-шы ғасырдың Контрреформациясынан бері қолданылып келген мемлекеттік немесе ресми дінге қызмет етудегі дәстүрлі рөлінен бас тартып, былай деп жазды: "Өнердің барлық сыртқы әсерлерден тәуелсіз болуы керек, ол көздің немесе құлақтың көркемдік сезіміне ғана жүгінуі керек, оны адалдық, қайырлылық, махаббат, патриотизм сияқты оған мүлдем жат эмоциялармен шатастырмауы керек". Мұндай қатал бас тарту суретшінің сезімталдықтан алшақтауын көрсетеді. Бұл мәлімдемедегі романтизмнің қалдығы – суретшінің өз көзі мен сезімталдығын бағалаушы ретінде қарауы. Ағылшын өнері мен әдебиеті тарихында бұл айқын ұран Вальтер Патермен және оның ізбасарларымен, Викториялық морализмге қарсы күрескен эстетикалық қозғалыспен байланысты. Ол алғаш рет 1868 жылы бірдей жарық көрген екі еңбекте ағылшын тілінде пайда болды: Патердің Вестминстер шолуындағы Уильям Моррис поэзиясына жазған рецензиясы және Альджернон Чарльз Суинберннің "Уильям Блейк" еңбегі. Алайда, Уильям Макепис Такерей бұл терминді жеке хатында 1839 жылы анасына жазғанда қолданған, онда Томас Карлайлдың "Көркемдік үшін өнер" идеясын қолдау үшін басқалардан гөрі көп жұмыс істегенін жазған. Патердің рецензиясының өңделген нұсқасы оның "Ренессанс тарихындағы зерттеулер" (1873) еңбегінде жарияланды, бұл эстетикалық қозғалыстың ең ықпалды туындыларының бірі. Арнольд Беннетт бұл мәселе бойынша әжуалы пікір айтты: "Мен басқалардың әрқайсысы өзім жақсы жасай алатын әңгімелер үшін екі гинейден ақша табуын көруім керек пе? Әсте жоқ. Егер біреу менің жалғыз мақсатым – өнер үшін өнер деп ойласа, ол қателеседі". Германияда ақын Стефан Георг бұл фразаны ("Kunst für die Kunst") аударған және оны өзінің әдеби бағдарламасына қабылдаған алғашқы суретшілердің бірі болды, оны әдеби журналының бірінші томында ұсынды. Ол негізінен Шарль Бодлер мен француз символистерінен шабыттанды, олармен ол Парижде кездесіп, Альберт Сент-Полмен дос болып, Стефан Малларме айналасындағы топпен араласқан.

Slogan for art without any didactic, moral or utilitarian function
the English expression
Art for art's sake—the usual English rendering of l'art pour l'art (laʁ puʁ laʁ), a French slogan from the latter half of the 19th century—is a phrase that expresses the philosophy that 'true' art is utterly independent of any and all social values and utilitarian function, be that didactic, moral, or political. Such works are sometimes described as autotelic (from Greek: autoteles, 'complete in itself'), a concept that has been expanded to embrace "inner directed" or "self motivated" human beings. Gautier was not the first nor the only one to use that phrase: it appeared in the lectures and writings of Victor Cousin</blockquote>

"Art for the sake of art" became a bohemian creed in the 19th century; a slogan raised in defiance of those—from John Ruskin to the much later Communist advocates of socialist realism—who thought that the value of art was to serve some moral or didactic purpose. It was a rejection of the Marxist aim of politicising art. Art for the sake of art affirmed that art was valuable as art in itself; that artistic pursuits were their own justification; and that art did not need moral justification, and indeed, was allowed to be morally neutral or subversive. As such, James McNeill Whistler wrote the following in which he discarded the accustomed role of art in the service of the state or official religion, which had adhered to its practice since the Counter Reformation of the 16th century: "Art should be independent of all claptrap – should stand alone and appeal to the artistic sense of eye or ear, without confounding this with emotions entirely foreign to it, as devotion, pity, love, patriotism and the like." Such a brusque dismissal also expressed the artist's distancing of himself from sentimentalism. All that remains of Romanticism in this statement is the reliance on the artist's own eye and sensibility as the arbiter. The explicit slogan is associated, in the history of English art and letters, with Walter Pater and his followers in the Aesthetic Movement, which was self consciously in rebellion against Victorian moralism. It first appeared in print in English in two works published simultaneously in 1868: in Pater's review of William Morris's poetry in the Westminster Review, and the other in William Blake by Algernon Charles Swinburne. However, William Makepeace Thackeray had used the term privately in an 1839 letter to his mother in which he recommended Thomas Carlyle's Miscellanies, writing that Carlyle had done more than any other to give "art for art's sake its independence." A modified form of Pater's review appeared in his Studies in the History of the Renaissance (1873), one of the most influential texts of the Aesthetic Movement. Arnold Bennett made a facetious remark on the issue: "Am I to sit still and see other fellows pocketing two guineas apiece for stories which I can do better myself? Not me. If anyone imagines my sole aim is art for art's sake, they are cruelly deceived." In Germany, the poet Stefan George was one of the first artists to translate the phrase (Kunst für die Kunst) and adopt it for his own literary programme which he presented in the first volume of his literary magazine Blätter für die Kunst (1892). He was inspired mainly by Charles Baudelaire and the French Symbolists whom he had met in Paris, where he was friends with Albert Saint Paul and consorted with the circle around Stéphane Mallarmé.

Марксистер мен социалистердің

Марксистердің пікірінше, өнерді социалистік идеяны тарату үшін саясаттандыру қажет. Марксист емес, бірақ социалистік жазушы Джордж Сэнд 1872 жылы «Өнер өнер үшін» дегені – бос сөз, мағынасыз тіркес екенін жазды. Ол суретшілердің «оның мәнін мүмкіндігінше көп адамға жеткізу үшін лайықты форма табуға міндетті» екенін, ал туындыларының оңай түсінілуін қамтамасыз ету керектігін айтты. Сенегал президенті, Сенегал социалистік партиясының төрағасы және «Negritude» қозғалысының негізін қалаушысы Леопольд Седар Сенгор, сондай-ақ, отаршылдыққа қарсы африкалық жазушы Чинуа Ачебе де бұл ұранды өнер мен шығармашылыққа шектеулі және еуроцентристік көзқарас деп сынады. Сенгор «қара африкалық эстетикада» өнер «функционалды» екенін, ал «қара Африкада» «өнер өнер үшін» деген ұғым «жоқ» екенін мәлімдеді. Ачебе «Жаратылыс күні әлі туған жоқ» атты эсселер мен сын жинағында «өнер өнер үшін – иісіз иттің зәрінің тағы бір бөлігі» дейді. Марксистік герменевтиканы дамытушылардың бірі Уолтер Бенджамин 1936 жылғы «Механикалық көбейту заманындағы өнер туындысы» атты мақаласында бұл ұранды талқылайды. Ол оны алғаш рет дәстүрлі өнерде репродукция, әсіресе фотографияның жаңалықтарына реакция ретінде айтқан. Ол тіпті «L'art pour l'art» ұранын әлеуметтік аспектілерді елемеу арқылы «өнер теологиясының» бір бөлігі деп атады. Мақаласына қосымшада Бенджамин фашизм мен өнер арасындағы байланысты талқылайды. Оның басты мысалы – футуризм және оның идеологы Филиппо Томасо Маринетти. Футуристердің ұрандарының бірі «Fiat ars – pereat mundus» («Әлем құрбан болсын, өнер болсын») еді. Бенджамин фашизмнің соғыстан «технологиямен өзгертілген сезім қабылдауына әсер ететін көркемдік қанағат алуды» күтуі жағдайында, бұл «L'art pour l'art»-тың «толыққандылығы», іске асуы екенін атап көрсетеді. Мексика Коммунистік партиясының мүшесі және «революциялық күресті қолдайтын» Диего Ривера өнер үшін өнер теориясы байларды кедейлерден одан да ажыратады деп мәлімдеді. Ривера сондай-ақ, «таза өнер» деп аталатын нәрсенің ерекшелігі – оны тек бірнеше таңдаулы адамдар ғана бағалай алатыны, ал бұл өнер қозғалысы өнерді әлеуметтік құрал ретіндегі құндылығынан айырып, оны тек байларға қолжетімді валютаға айналдыратынын айтты. Қытай коммунистік партиясының басшысы Мао Цзэдун: «Шындығында, өнер үшін өнер деген нәрсе жоқ, сыныптардан жоғары тұрған, саясаттан бөлінген немесе тәуелсіз өнер де жоқ. Пролетарлық әдебиет және өнер – бүкіл пролетарлық революциялық күрестің бір бөлігі; олар, Ленин айтқандай, бүкіл революциялық машинаның тіректері мен дөңгелектері».

Marxists have argued that art should be politicised for the sake of transmitting the socialist message. George Sand, who was not a Marxist but a socialist writer, wrote in 1872 that L'art pour l'art was an empty phrase, an idle sentence. She asserted that artists had a "duty to find an adequate expression to convey it to as many souls as possible," ensuring that their works were accessible enough to be appreciated. Senegalese president, head of the Socialist Party of Senegal, and co founder of Negritude Leopold Sedar Senghor and anti colonial Africanist writer Chinua Achebe have both criticised the slogan as being a limited and Eurocentric view on art and creation. Senghor argued that, in "black African aesthetics," art is "functional" and that in "black Africa, 'art for art's sake' does not exist." Achebe is more scathing in his collection of essays and criticism entitled Morning Yet on Creation Day, in which he asserts that "art for the sake of art is just another piece of deodorised dog shit [sic]." Walter Benjamin, one of the developers of Marxist hermeneutics, discusses the slogan in his seminal 1936 essay "The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction". He first mentions it in regard to the reaction within the realm of traditional art to innovations in reproduction, in particular photography. He even terms the "L'art pour l'art" slogan as part of a "theology of art" in bracketing off social aspects. In the Epilogue to his essay, Benjamin discusses the links between fascism and art. His main example is that of Futurism and the thinking of its mentor Filippo Tommaso Marinetti. One of the slogans of the Futurists was "Fiat ars – pereat mundus" ('Let art be created, though the world perish'). Provocatively, Benjamin concludes that as long as fascism expects war "to supply the artistic gratification of a sense of perception that has been changed by technology," then this is the "consummation," the realization, of "L'art pour l'art." Diego Rivera, who was a member of the Mexican Communist Party and "a supporter of the revolutionary cause," claims that the art for the sake of art theory would further divide the rich from the poor. Rivera goes on to say that since one of the characteristics of so called "pure art" was that it could only be appreciated by a few superior people, the art movement would strip art from its value as a social tool and ultimately make art into a currency like item that would only be available to the rich. Chinese communist leader Mao Zedong said: "There is in fact no such thing as art for art's sake, art that stands above classes, art that is detached from or independent of politics. Proletarian literature and art are part of the whole proletarian revolutionary cause; they are, as Lenin said, cogs and wheels in the whole revolutionary machine."