Қытай Ежелгі Египетінің Жаңа Патшалығы дәуірі

Кіріспе

Ежелгі Мысыр тарихындағы кезең (б.з.д. 1550–1069 жж.)

Жаңа патшалық, сондай-ақ Мысыр империясы деп аталады, бұл ежелгі Мысыр мемлекеті болды. Ежелгі Мысыр тарихының бұл кезеңі Он сегізінші, Он тоғызыншы және Жиырмасыншы династияларды қамтиды. Радиокөміртектік талдау арқылы Жаңа патшалықтың құрылуы б.з.д. 1570–1544 жылдар аралығында болған деп белгіленді. Жаңа патшалық Екінші аралық кезеңнен кейін келді және Үшінші аралық кезеңмен ауыстырылды. Бұл Мысыр халқы үшін ең гүлденген кезең болды және Мысырдың күшінің шыңымен белгіленді. 1845 жылы неміс ғалымы Барон фон Бунсен «Жаңа патшалық» тұжырымын үш «алтын ғасырдың» бірі ретінде ұсынды; бастапқы анықтама 19 және 20 ғасырлар бойында маңызды өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңнің соңғы бөлігі, Он тоғызыншы династия (б.з.д. 1295–1189 жж.) және Жиырмасыншы династия (б.з.д. 1189–1069 жж.) кезінде, Рамсесид кезеңі деп те аталады. Ол Рамсес I, Он тоғызыншы династияның негізін қалаушысы, және оның немересі Рамсес II, ең ұзақ билеген монархы есімдерін алған он бір фараонның құрметіне аталды. Жаңа патшалықтың билеушілері Нубияға қарай кеңейіп, Таяу Шығыста, әсіресе Левант шекарасындағы аумақтарды бақылауға ұмтылды.

Көтеріліңіз

Он сегізінші династияға Мысырдың ең танымал патшалары кірді, соның ішінде Ахмосс I, Хатшепсут, Тутмосс III, Аменхотеп III, Ахнатон және Тутанхамон. Ахмосс I-ді XVIII династияның негізін қалаушы деп саналады. Ол әкесі Секененре Тао мен Камозедің гиксостарға қарсы жорықтарын елді қайтадан біріктіргенге дейін жалғастырды. Ахмосс кейіннен Мысырға кез келген болашақ шабуылдарды болдырмау үшін гиксостардың мекені Левантта науқан жүргізуді жалғастырды. Ахмостың соңынан Нубияға шабуыл жасаған Аменхотеп I, одан кейін Тутмосс I келді. Тутмосс I Левантқа шабуыл жасап, Евфрат өзеніне дейін жетті, осылайша өзеннен өткен алғашқы перғауын болды. Бұл жорықта Сирияның әміршілері Тутмоссқа адалдықтарын жариялады. Алайда ол қайтып келгеннен кейін олар алым-салық төлеуді тоқтатып, болашақ шабуылдарға қарсы бекітілу жұмыстарын бастады. Хатшепсут осы династияның ең күшті перғауындарының бірі болды. Ол I Тутмостың қызы және II Тутмостың патшалық әйелі болды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ол оның кіші ұлы, Тутмосс III-пен бірге билік құрды. Тутмосс III таққа екі жастағы бала ретінде көтерілді, бірақ ақырында ол өз құқығында патша болды. Хатшепсут Луксордағы Карнак ғибадатханасында және бүкіл Мысырда кеңінен салды, сондай-ақ Екінші аралық кезеңде Төменгі Мысырдың гиксостар билігі кезінде бұзылған сауда желілерін қайта құрды, осылайша Он сегізінші династияның байлығын арттырды. Ол Пунт жеріне жіберілген миссияның дайындықтарын және қаржыландыруын қадағалады. Хатшепсуттің өлімінен кейін, оның әскери басшылығымен құнды тәжірибе жинағаннан кейін, Тутмосс III билікті өз қолына алды. Тутмосс III Мысыр әскерін кеңейтіп, оны өзінің алдыңғылары құрған империяны нығайту үшін үлкен табысқа қол жеткізді. Бұл Аменхотеп III билік құрған кезде Мысырдың билігі мен байлығының шыңы болды. Фараон термині, бастапқыда патша сарайының атауы, оның билігі кезінде патша болған адамға арналған мекен-жайдың бір түрі болды (шамамен б.з.д. 1479–1425 жж.). Тарихшылар оны әскери шебер деп санайды, ол 20 жылда кем дегенде 16 жорық жүргізді. Ол экспансияға белсене араласатын билеуші еді. Ол өзінің билігі кезінде 350 қаланы басып алды және Евфраттан Нубияға дейінгі Таяу Шығыстың көп бөлігін он жеті белгілі әскери науқан кезінде жаулап алды. Ол Митанниге қарсы жорық кезінде Евфрат өзенінен өткен Тутмосс I-ден кейінгі алғашқы перғауын болды. Ол солтүстікке қарай әлі жаулап алынбаған Алеппо мен Кархемиш қалаларының аумағы арқылы жүріп, Евфрат өзенін қайықтарымен тез кесіп өтіп, Митан патшасын толығымен таң қалдырды. Бұл әулеттің ең бай патшасы - Аменхотеп III, ол Луксор ғибадатханасын, Карнактағы Монту аймағын және оның үлкен өлке ғибадатханасын салды. Аменхотеп III сонымен қатар Египеттегі ең үлкен Малката сарайын салдырды. Он сегізінші династияның ең танымал перғауындарының бірі - Аменхотеп IV, есімін египет құдайы Раның бейнесі Атон құрметіне Ахнатон деп өзгерткен. Оның Атонға жеке құдай ретінде табынуы тарихтағы монотеизмнің алғашқы мысалы ретінде түсіндіріледі. Ахнатонның әйелі Нефертити оның египет дініндегі жаңа бағытына үлкен үлес қосты. Нефертити Атонға арналған рәсімдерді орындауға батылдық танытты. Ахнатонның діни құлшынысы оның және оның әйелі кейіннен Мысыр тарихынан жазылып тасталуының себебі ретінде келтірілген. Оның тұсында, б.з.д. XIV ғасырда египеттік өнер ерекше жаңа стильде гүлденді (Амарна кезеңі қараңыз). Он сегізінші династияның соңында Мысырдың мәртебесі түбегейлі өзгерді. Ахнатонның халықаралық істерге деген қызығушылығының жоқтығына сүйеніп, хеттілер өздерінің ықпалын Левантқа біртіндеп кеңейтіп, халықаралық саясаттағы ірі державаға айналды - Сети I және оның ұлы Рамсес II он тоғызыншы династия кезінде кездесетін күш. Он сегізінші династияның соңғы екі мүшесі - Ай мен Хоремхэб патша сарайындағы шенеуніктер қатарынан билеуші болды, бірақ Ай Ахнатонның аналық ағасы және Юя мен Цююдың ұрпағы болуы мүмкін. Ай билікке ие болу үшін Тутанхамонның жесір қалған үлкен патша әйелі және жас жарты қарындасы Анхесенамунға үйленген болуы мүмкін; ол көп уақыт өмір сүрмеді. Кейін Ай Нефертитиге бала күтуші болған Теяға үйленді. Айдың билігі қысқа болды. Оның орнын Тутанхамонның тұсында генерал болған Хоремхэб басқарды. Фараонның баласы болмаса, оны өзінің орнын басушы ретінде қарастырған болуы мүмкін, бұл да солай болды. Хоремхэб Айдан тақты түбегейлі басып алған болуы мүмкін. Айдың ұлы немесе асырап алған ұлы Нахтмин өзінің әкесі немесе асырап алған әкесі ретінде тағайындалса да, Нахтмин Айдың тұсында қайтыс болған сияқты, Хоремхэбке таққа таласуға мүмкіндік берді. Хоремхэб те баласыз қайтыс болды, өзінің визирі Па-ра-мессуді мұрагер етіп тағайындады. Бұл визир 1292 ж.б.д. Рамсес I ретінде таққа көтерілді және он тоғызыншы династияның алғашқы перғауыны болды.

The Eighteenth Dynasty included some of Egypt's most famous kings, including Ahmose I, Hatshepsut, Thutmose III, Amenhotep III, Akhenaten, and Tutankhamun. Ahmose I is viewed to be the founder of the eighteenth dynasty. He continued the campaigns of his father Seqenenre Tao and of Kamose against the Hyksos until he reunified the country once more. Ahmose would then continue to campaign in the Levant, the home of the Hyksos, to prevent any future invasions on Egypt. Ahmose was followed by Amenhotep I, who campaigned in Nubia and was followed by Thutmose I. Thutmose I campaigned in the Levant and reached as far as the Euphrates, thus becoming the first pharaoh to cross the river. During this campaign, the Syrian princes declared allegiance to Thutmose. However, after he returned, they discontinued tribute and began fortifying against future incursions. Hatshepsut was one of the most powerful pharaohs of this dynasty. She was the daughter of Thutmose I and the royal wife of Thutmose II. Upon the death of her husband, she ruled jointly with his son by a minor wife, Thutmose III, who had ascended to the throne as a child of about two years of age, but eventually she ruled in her own right as king. Hatshepsut built extensively in the Karnak temple in Luxor and throughout all of Egypt and she re established the trade networks that had been disrupted during the Hyksos rule of Lower Egypt during the Second Intermediate Period, thereby building the wealth of the Eighteenth Dynasty. She oversaw the preparations and funding for a mission to the Land of Punt. After her death, having gained valuable experience heading up the military for Hatshepsut, Thutmose III assumed rule. Thutmose III expanded Egypt's army and wielded it with great success to consolidate the empire created by his predecessors. This resulted in a peak in Egypt's power and wealth during the reign of Amenhotep III. The term pharaoh, originally the name of the king's palace, became a form of address for the person who was king during his reign (c. 1479–1425 BC). Widely considered a military genius by historians, Thutmose III conducted at least 16 campaigns in 20 years. He was an active expansionist ruler. He is recorded to have captured 350 cities during his rule and conquered much of the Near East from the Euphrates to Nubia during seventeen known military campaigns. He was the first pharaoh after Thutmose I to cross the Euphrates, doing so during his campaign against Mitanni. He continued north through the territory belonging to the still unconquered cities of Aleppo and Carchemish and quickly crossed the Euphrates in his boats, taking the Mitannian king entirely by surprise. The wealthiest of all the kings of this dynasty is Amenhotep III, who built the Luxor Temple, the Precinct of Monthu at Karnak and his massive Mortuary Temple. Amenhotep III also built the Malkata palace, the largest built in Egypt. One of the best known eighteenth dynasty pharaohs is Amenhotep IV, who changed his name to Akhenaten in honour of the Aten, a representation of the Egyptian god, Ra. His worship of the Aten as his personal deity is often interpreted as history's first instance of monotheism. Akhenaten's wife, Nefertiti, contributed a great deal to his new direction in the Egyptian religion. Nefertiti was bold enough to perform rituals to Aten. Akhenaten's religious fervour is cited as the reason why he and his wife were subsequently written out of Egyptian history. Under his reign, in the fourteenth century BC, Egyptian art flourished in a distinctive new style (see Amarna Period). By the end of the Eighteenth Dynasty, Egypt's status had changed radically. Aided by Akhenaten's apparent lack of interest in international affairs, the Hittites had gradually extended their influence into the Levant to become a major power in international politics—a power that both Seti I and his son Ramesses II would confront during the nineteenth Dynasty. The last two members of the Eighteenth Dynasty—Ay and Horemheb—became rulers from the ranks of officials in the royal court, although Ay might also have been the maternal uncle of Akhenaten and a fellow descendant of Yuya and Tjuyu. Ay may have married the widowed Great Royal Wife and young half sister of Tutankhamun, Ankhesenamun, in order to obtain power; she did not live long afterward. Ay then married Tey, who originally, had been wet nurse to Nefertiti. Ay's reign was short. His successor was Horemheb, a general during the reign of Tutankhamun, whom the pharaoh may have intended as his successor in the event that he had no surviving children, which came to pass. Horemheb may have taken the throne away from Ay in a coup d'état. Although Ay's son or stepson Nakhtmin was named as his father or stepfather's Crown Prince, Nakhtmin seems to have died during the reign of Ay, leaving the opportunity for Horemheb to claim the throne next. Horemheb also died without surviving children, having appointed his vizier, Pa ra mes su, as his heir. This vizier ascended the throne in 1292 BC as Ramesses I, and was the first pharaoh of the Nineteenth Dynasty.

Қуаттың биіктігі

Тоғызыншы династияны XVIII династияның соңғы билеушісі, перғауын Хоремхеб өзінің мұрагері ретінде таңдаған везир Рамсес I құрды. Оның қысқа билігі Хоремхеб билігі мен осы әулеттің қуатты перғауындары, атап айтқанда, оның ұлы Сети I және немересі Рамсес II арасындағы ауысу кезеңін белгіледі, олар Мысырды императорлық биліктің жаңа биіктігіне жеткізді. Сети I өзінің билігінің алғашқы он жылдығында Батыс Азияда, Ливияда және Нубияда бірқатар соғыстар жүргізді. Сетидің әскери іс-әрекеті туралы білімнің негізгі көзі – Карнак гипостиль залының солтүстік сыртқы қабырғасындағы оның шайқас көріністері, сондай-ақ Қанахан мен Нубиядағы шайқастарды ескеретін жазулары бар бірнеше патшалық стелалар. Сети I-нің сыртқы саясатының ең үлкен жетістігі – Сирияның Кадеш қаласын және көршілес Амурру аумағын хетт империясынан алу болды. Мысыр Аханатоннан бері Қадеш қаласын басып алмады. Сети I қаланы қорғауға тырысқан хетт әскерін жеңіп, археологтар тапқан жерде жеңіс стеласын орнатты. Алайда, Қадеш көп ұзамай хеттілердің бақылауына қайтып оралды, өйткені мысырлықтар хеттілердің отанына жақын орналасқан Қадеш пен Амурруды тұрақты әскери басып алуды қолдамады немесе ұстай алмады. Рамсес II Леванттағы XVIII династияның иелігіндегі аумақтарды қайтаруға тырысты. Екінші жылы, хеттілермен күресуден бұрын, Рамсес II-ге Шерден теңізінің халқының шабуылымен күресуге тура келді, оларды жеңіп, өз әскеріне енгізді. Хеттілерге қарсы жүргізген жорықтары Кадеш шайқасында аяқталды. Рамсес тарихтағы алғашқы әскери тұтқындауға ұшырады, бірақ ол өзінің әскерлерін жинап, хеттілерге қарсы шайқастың ағындысын өзгерте алды. Бұл Не’ариннің (мүмкін Мысырдың жалдамалы жауынгерлері) келуіне байланысты болды. Соғыстың нәтижесі шешілмеген, екі жақ та өздерінің үй майданында жеңіске жетті деп мәлімдеді, нәтижесінде екі ел арасында бейбітшілік келісім жасалды. Кейіннен ол Едом мен Моаб елдерін жаулап алды. Иорданияда осы кезеңнен жаңа патшалық египет стелалары табылған. Кейіннен мысырлықтар Қатна мен Тунипты жаулап алды, онда Рамзес II мүсіні тұрғызылды. Осылайша ол Қадеш пен солтүстік Амурруды қайтадан басып алды. Алайда, Сети I сияқты, ол да базадан алыс аумақты тұрақты ұстай алмайтынын анықтады және жылдар бойы соғыс болғаннан кейін екі ел арасында бейбітшілік туралы келісім жасалды. Мысыр жарты ғасырдан астам уақыт бойы Рамзес билігімен байлық пен тұрақтылыққа қол жеткізді. Оның тікелей мұрагерлері әскери науқандарды жалғастырды, бірақ бір кезде таққа узурпаторды (Аменмессе) қойған, үдемелі түрде қиындыққа ұшыраған сот перғауынға аумақтарды тиімді бақылауға алуды қиындатты. Рамсес II бүкіл Мысыр мен Нубияда кеңінен салынған, ал оның картюштары тіпті өзі салмаған ғимараттарда да көрініс табады. Оның құрметіне тасқа оюланған, мүсіндер, сарайлар мен ғибадатханалардың қалдықтары бар, әсіресе батыс Фивадағы Рамесей және Әбу Симбелдің жартастағы ғибадатханалары. Ол өзінен бұрын патшалар көрмеген ғимараттармен Дельтадан Нубияға дейін жерді жауып тастады. Ол өзінің билігі кезінде Дельтада Пи Рамсес деп аталатын жаңа астана қаласын құрды. Бұрын ол Сети I билігі кезінде жазғы сарай ретінде қызмет еткен. Рамсес II көптеген ірі ескерткіштерді, соның ішінде Абу-Симбелдің археологиялық кешенін және Рамсеум деп аталатын Мортуар ғибадатханасын салды. Ол өзінің мұрасы уақыт зақымдауынан аман қалуы үшін ескерткіш көлемінде құрылыс жүргізді. Рамсес көркемөнерді шетелдіктерге қарсы жеңістерін насихаттау құралы ретінде қолданды, олар көптеген ғибадатханалардың рельефтерінде бейнеленген. Рамсес II өзінің басқа перғауыннан да көп мүсіндерін тұрғызды, сонымен қатар көптеген мүсіндерге өз карточкасын жазып, өз иелігінен алды. Рамсес II өзінің әртүрлі әйелдері мен кәнизактарынан туған балаларының үлкен санымен де әйгілі болды; ол өз ұлдарына (көпшілігі өмірден озды) патшалар аңғарында салған қабір Египеттегі ең үлкен жерлеу кешені болып шықты.

The Nineteenth Dynasty was founded by the Vizier Ramesses I, whom the last ruler of the eighteenth dynasty, Pharaoh Horemheb, had chosen as his successor. His brief reign marked a transition period between the reign of Horemheb and the powerful pharaohs of this dynasty, in particular, his son Seti I and grandson Ramesses II, who would bring Egypt to new heights of imperial power. Seti I fought a series of wars in western Asia, Libya, and Nubia in the first decade of his reign. The main source for knowledge of Seti's military activities are his battle scenes on the north exterior wall of the Karnak Hypostyle Hall, along with several royal stelas with inscriptions mentioning battles in Canaan and Nubia. The greatest achievement of Seti I's foreign policy was the capture of the Syrian town of Kadesh and neighboring territory of Amurru from the Hittite Empire. Egypt had not held Kadesh since the time of Akhenaten. Seti I was successful in defeating a Hittite army that tried to defend the town and erected a victory stela at the site which has been found by archaeologists. Kadesh, however, soon reverted to Hittite control because the Egyptians did not or could not maintain a permanent military occupation of Kadesh and Amurru which were close to the Hittite homelands. Ramesses II sought to recover territories in the Levant that had been held by the 18th Dynasty. In his second year, before confronting the Hittites, Ramesses II had to deal with a raid by the Sherden sea people whom he defeated and incorporated into his army. His campaigns against the Hittites culminated in the Battle of Kadesh, where he led Egyptian armies against those of the Hittite king Muwatalli II. Ramesses was caught in history's first recorded military ambush, although he was able to rally his troops and turn the tide of battle against the Hittites thanks to the arrival of the Ne'arin (possibly mercenaries in the employ of Egypt). The outcome of the battle was undecided, with both sides claiming victory at their home front, and ultimately resulting in a peace treaty between the two nations. He campaigned later in the Levant capturing Edom and Moab. New kingdom Egyptian stelae from this period have been found in Jordan. Later, Egyptians conquered Qatna and Tunip where a statue of Ramses II was erected. Thus he recaptured Qadesh and northern Amurru. Nevertheless, like Seti I, he found that he could not permanently hold territory so far from base and after years of conflict, a peace treaty was concluded between the two nations. Egypt was able to obtain wealth and stability under the rule of Ramesses, for more than half a century. His immediate successors continued the military campaigns, although an increasingly troubled court—which at one point put a usurper (Amenmesse) on the throne—made it increasingly difficult for a pharaoh to effectively retain control of the territories. Ramesses II built extensively throughout Egypt and Nubia, and his cartouches are prominently displayed, even in buildings that he did not construct. There are accounts of his honor hewn on stone, statues, and the remains of palaces and temples—most notably the Ramesseum in western Thebes and the rock temples of Abu Simbel. He covered the land from the Delta to Nubia with buildings in a way no king before him had. He also founded a new capital city in the Delta during his reign, called Pi Ramesses. It previously had served as a summer palace during the reign of Seti I.

Ramesses II constructed many large monuments, including the archaeological complex of Abu Simbel, and the Mortuary temple known as the Ramesseum. He built on a monumental scale to ensure that his legacy would survive the ravages of time. Ramesses used art as a means of propaganda for his victories over foreigners, which are depicted on numerous temple reliefs. Ramesses II erected more colossal statues of himself than any other pharaoh, and also usurped many existing statues by inscribing his own cartouche on them. Ramesses II was also famed for the huge number of children he sired by his various wives and concubines; the tomb he built for his sons (many of whom he outlived) in the Valley of the Kings has proven to be the largest funerary complex in Egypt.

Төмендеу

Рамсес II-нің тікелей мұрагерлері әскери науқандарды жалғастырды, бірақ соттың үнемі күрделі мәселелерге тап болуы жағдайды қиындатты. Одан кейін таққа ұлы Мернепта, содан соң Мернептаның ұлы Сети II отырды. Сети II-нің таққа құқығы оның жартылай бауыры Аменмессемен дауланған сияқты, ол бір кезде Теба қаласынан билік жүргізген болуы мүмкін. Сети II қайтыс болғаннан кейін, өмірінде полиомиелитке шалдыққан болуы ықтимал ұлы Сиптах, канцлер Бей тағайындады. Бей – уәзірлік қызметін көлеңкеде атқаратын Батыс Азиялық қарапайым адам еді. Сиптах ерте қайтыс болды, ал таққа оның әкесінің патшалық әйелі, сондай-ақ, мүмкін, оның ағасы Аменмессенің қарындасы Твосрет отырды. Твосреттің қысқа билігінің соңындағы анархия кезеңінде Сетнахте таққа отырғызылып, жиырмасыншы династия құрылды.

Соңғы жылдар

Жаңа патшалықтағы соңғы "үлкен" перғауын – Рамзес III, ол Рамзес II-ден кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң билік еткен жиырмасыншы династияның перғауыны саналады. Оның билігінің сегізінші жылы Теңіз халықтары Мысырға құрлық және теңіз арқылы шабуыл жасады. Рамзес III оларды екі ірі құрлық және теңіз шайқасында (Джахи шайқасы және Дельта шайқасы) жеңді. Ол оларды бағынышты халықтар ретінде қабылдап, Оңтүстік Қанаанға қоныстандырды деп есептеледі, бірақ олардың Қанаанға күштеп кіргенін көрсететін дәлелдер де бар. Олардың Қананда болуы Мысыр империясы құлдырағаннан кейін аймақта Филистия сияқты жаңа мемлекеттердің құрылуына әсер еткен болуы мүмкін (Рамзес III билік еткен кезде Мысырдың Леванттағы болуы Библосқа дейін расталатын). Кейін ол Ливия тайпаларының шапқыншылығына қарсы екі ірі жорыққа қатысты, билігінің алтыншы және он бірінші жылдары. Бұл соғыстың ауыр салдары Мысыр қазынасын сарқып, Азиядағы Мысыр империясының бірте-бірте құлдырауына себепкер болды. Қиындықтардың қаттылығын тарихтағы алғашқы еңбек тақиясы Рамзес III билігінің жиырма тоғызыншы жылы болғандығымен дәлелденеді. Сол кезде Дейр-эль-Медина ауылындағы Мысырдың сүйікті және элиталық патша қабірлерін салушылар мен шеберлерге азық-түлік жеткізілмеді. Ауаның ластануы атмосфераға ене алатын күн сәулесінің мөлшерін шектеді, бұл ауыл шаруашылығы өндірісіне кері әсер етіп, ағаштардың өсуін шамамен екі онжылдыққа тоқтатты, 1140 ж. б.э. дейін. Мұның бір себебі Исландиядағы Гекла жанартауының 3-ші жарылысы болуы мүмкін, бірақ оның мерзімі әлі де даулы. Рамзес III билігінің соңында оның екінші әйелінің бірі ұлын таққа отырту үшін патшаны өлтіруге қастандық жасады. Сарай қызметкерлері, харем, үкімет шенеуніктері және әскер офицерлері бұл қастандыққа қатысты. 12 судьядан тұратын арнайы сот құрылып, айыпталушылар өлім жазасына кесілді. Жазбалар көрсеткендей, төңкеріс сәтсіз аяқталды және қастандық жасағандар сотталып жазаланды. Алайда, құжаттардан Рамзес қастандықтан аман қалған-қалмағаны белгісіз. Патшаның мумиясында көзге көрінетін жаралар жоқ болғандықтан, оның тағдыры көп жыл бойы болжамдарға қалды. 2012 жылы зерттеушілер компьютерлік томографиялық сканилеу мумияның мойнында терең пышақ жарасы бар екенін анықтады, бұл Рамзес шынымен де қастандық жасаушылардың қолынан қаза тапқанын көрсетті. Ол билігінің 32-ші жылы Фивада қайтыс болды және оның орнына тәж мұрагері Рамзес IV отырды.

The last "great" pharaoh from the New Kingdom is widely considered to be Ramesses III, a Twentieth Dynasty pharaoh who reigned several decades after Ramesses II. In the eighth year of his reign, the Sea Peoples invaded Egypt by land and sea. Ramesses III defeated them in two great land and sea battles (the Battle of Djahy and the Battle of the Delta). He incorporated them as subject peoples and is thought to have settled them in Southern Canaan, although there is evidence that they forced their way into Canaan. Their presence in Canaan may have contributed to the formation of new states, such as Philistia, in this region after the collapse of the Egyptian Empire (In the reign of Ramses III himself, Egyptian presence in the Levant is still attested as far as Byblos). He later was compelled to fight invading Libyan tribesmen in two major campaigns in Egypt's Western Delta in his sixth year and eleventh year respectively. The heavy cost of this warfare slowly drained Egypt's treasury and contributed to the gradual decline of the Egyptian Empire in Asia. The severity of the difficulties is indicated by the fact that the first known labour strike in recorded history occurred during the twenty ninth year of Ramesses III's reign. At that time, the food rations for Egypt's favoured and elite royal tomb builders and artisans in the village of Deir el Medina could not be provisioned. Air pollution limited the amount of sunlight penetrating the atmosphere, affecting agricultural production and arresting global tree growth for almost two full decades, until 1140 BC. One proposed cause is the Hekla 3 eruption of the Hekla volcano in Iceland, but the dating of this remains disputed. Near the end of Ramesses III's reign, one of his secondary wives plotted to assassinate the king in her quest to place her son on the throne. Palace personnel, the harem, government officials, and army officers participated in the plot. A special court of 12 judges was formed to try the defendants who were sentenced to death. Written sources show that the coup failed and that the conspirators were successfully tried. However, it is not clear from the documents whether Ramses survived the assassination attempt. The king's mummy showed no visible wounds, and questions about his fate were left open to speculation for many years. In 2012, researchers announced that a CT scan had revealed a deep knife wound in the mummy's throat, indicating that Ramesses was indeed killed by the conspirators. He died in Thebes in the 32nd year of his reign and was succeeded by Crown Prince Ramesses IV.

Үшінші аралық кезеңге кіру

III Рамзес өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында көп жылдар бойы талас-тартыс болды. Оның үш ұлы кезек-кезек таққа отырып, IV Рамзес, VI Рамзес және VIII Рамзес атанды. Мысыр құрғақшылықтармен, Нилдің қалыптыдан төмен деңгейде көтерілуімен, ашаршылықпен, азаматтық наразылықтармен және шенеуніктердің жемқорлығымен күресіп, әлсіреп бара жатты. Династияның соңғы фараоны Рамзес XI-нің билігі соншалықты әлсіреген еді, оңтүстікте Фивадағы Амонның бас жұбылары Жоғарғы Мысырдың де-факто билеушілеріне айналды, ал Смендес Рамзес XI-нің өлімінен бұрын-ақ солтүстіктегі Төменгі Мысырды бақылады. Смендес ақырында Танисте жиырма бірінші династияны құрды.