Нацистік Германияның темір тауар көзі – Швеция

Кіріспе

Нацистік Германия үшін темір кенінің басты көзі

Швецияның темір кені Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропа театрында маңызды экономикалық және әскери фактор болды, себебі Швеция нацистік Германияға темір кенінің негізгі үлесін жеткізді. 1933–43 жылдар аралығында нацистік Германияның темір кенімен қамтамасыз етілуінің орташа көрсеткіштері мынадай болды: Швеция: 43,0%, Ішкі өндіріс (Германия): 28,2%, Франция: 12,9%. Германия әскери-теңіз күштері швед болатқа ең көп тәуелді болды, олардың бас адмиралының пікірінше, бұл неміс соғыс машинасының қажетті шарты еді. Сондай-ақ, шведтік экспорт соғыстың ұзаруына ықпал еткені айтылады. Одақтастар да, Остік державалар да Швецияның солтүстігіндегі, Галливар және Кируна кенші қалаларын қоршап тұрған кен аймағын бақылауға ұмтылды. Бұл мәселенің маңыздылығы Атлантика шайқасы кезінде одақтастардың теңіз блокадасы Германияның темір кенінің басқа көздерін тоқтатқаннан кейін күшейді. Ысқы соғысында Финляндияға Англия мен Францияның қолдау көрсетуді жоспарлауы, сондай-ақ, кейіннен «Везерүбунг» операциясы барысында Дания мен Норвегияны Германияның басып алуы, көбінесе өз жауларына соғыс кезінде болат өндірісі үшін қажетті темірді жеткізбеу ниетімен байланысты болды. Сол кездегі Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилль Швецияның Германияға темір кені экспорттауына ерекше алаңдады және британ үкіметін осы сауданы тоқтату үшін әскери шаралар қабылдауға итермеледі. Соғыстың басынан бастап Черчилль кабинетіндегі әріптестерін екі швед порты – Лулео және Окселёсундтан Германияға темір кенінің жетуін тоқтату үшін британдық флотты Балтық теңізіне жіберуге көндіруге тырысты. Бұл жоба «Кэтрин» деп аталды және оны флот адмиралы Уильям Бойл жоспарлады. Алайда, басқа оқиғалар бұл жоспарға көлеңке түсіріп, ол тоқтатылды. Кейіннен, Балтық порты мұзымен қапталғанда және немістер темір кенін Норвегияның Нарвик порты арқылы тасымалдай бастағанда, Черчилль Корольдік теңіз күштеріне Норвегияның батыс жағалауын миналауды ұсынды, осылайша немістер бейтарап сулардағы одақтастардың контрбандаға қарсы шараларын айналып өтуге тырыспауы керек еді.

Swedish iron ore was an important economic and military factor in the European theatre of World War II, as Sweden was the main contributor of iron ore to Nazi Germany. The average percentages by source of Nazi Germany’s iron ore procurement through 1933–43 by source were: Sweden: 43.0 Domestic production (Germany): 28.2 France: 12.9. Within the German military the Navy was most dependent on Swedish steel as an absolute necessity to the German war effort, according to their grand admiral. It has also been argued that the Swedish export helped prolong the war. Both the Allies and the Axis were keen to gain control of the mining district in northernmost Sweden, surrounding the mining towns of Gällivare and Kiruna. The importance of this issue increased after other sources of iron were cut off from Germany by the Allied naval blockade during the Battle of the Atlantic. Both the planned Anglo French support of Finland in the Winter War, and the following German occupation of Denmark and Norway during Operation Weserübung were to a large extent motivated by the wish to deny their respective enemies iron critical for wartime production of steel. Winston Churchill, then First Lord of the Admiralty, was particularly concerned about Swedish exports of iron ore to Germany, and pushed for the British government to take military action to end the trade. From the beginning of the war Churchill tried to persuade his cabinet colleagues to send a British fleet into the Baltic Sea to stop Swedish iron reaching Germany from the two Swedish export ports, Luleå and Oxelösund. The planned incursion was termed Project Catherine and was planned by Admiral of the Fleet William Boyle. However, other events overshadowed the incursion and it was canceled. Later, when the Baltic ports froze over and the Germans began shipping the iron ore from the Norwegian port of Narvik, Churchill pushed for the Royal Navy to mine the west coast of Norway to prevent the Germans travelling inside neutral territorial waters to escape Allied Contraband Control measures.

Темір кен жолдары

Швециядан Германияға темір кенін тасымалдаудың екі басты бағыты болды.

Шығыс жолы

Жыл сайын мамырдан қарашаға дейін солтүстік аймақтан алынған кен Лүле портынан Ботния шығанағы арқылы Германияның солтүстік Балтық портына – Любек, Суинемюнде және Штеттинге тасымалданды. Бұл айлардан басқа уақытта Ботния шығанағы қатып, жабдықтауды күрт шектеді. Стокгольмнің оңтүстігіндегі Окслёсунд порты Бергслаген кен орындарынан темір рудасын тасымалдауға баламалы мүмкіндік берсе де, ол Германияға қажетті толық көлемді қамтамасыз ете алмады, және кез келген жағдайда жыл сайын қаңтардан наурызға дейін мұз басты. Лүле Корольдік теңіз күштерінің патрульдеу аймағынан тыс қалды, бірақ Лүле және Балтық теңізіндегі Окслёсунд және Гевле порттары ашық болған кезде шамамен 8 миллион тонна, яғни соғысқа дейінгі импорттың жартысынан да аз көлемді тасымалдауға болатыны есептелді. Соғыстың алғашқы қыс айларында қалың мұздың салдарынан Германияның көп бөлігін теміржол арқылы Нарвикке, содан кейін Норвегияның тіректі жағалауымен кеме арқылы Германияға тасымалдаудан басқа амалы қалмады, бұл жылы айлардағы тікелей бағытқа қарағанда әлдеқайда ұзақ болды.

Батыс жолы

Арктикалық шеңберден жоғары орналасқан Нарвик порты темір кенін жыл бойы тасымалдауға ашық болды. Бірақ Норвегияның Атлантика жағалауы Германияға тағы бір өте пайдалы геологиялық ерекшелікті ұсынды – кенді кемемен тасымалдауға және одақтастардың блокадасын жеңуге тырысуда. Норвегияның батыс жағалауынан тікелей жағалауға параллель орналасқан, 50 000-ға жуық мұздықтан пайда болған шкерлер (кіші, қоныстанбаған аралдар), теңіздің тік жарлары мен тастардан тұратын Skjaergaard (Skjærgård) жатыр. Осы тасты жағалау мен құрлық аралығында жасырылған теңіз жолы (Черчилль оны Норвегия дәлізі деп атады) бар. Осы қорғалған арнада Солтүстік Кейптен Ставангерге дейін Норвегия жағалауының барлық 1600 км-ін жүзуге болады. Мұндай жағалау сызықтары, кейде Leadsa деп аталады – бұл норвегиялық теңіз термині Ledene (кеме қатынасы жолы) үшін жасалған шамамен аударма – Скандинавияда жиі кездеседі. Skjaergaard Швеция мен Финляндияның Балтық теңізі жағалауларында және Гренландия маңында да кездеседі. Немістер Норвегия дәлізін пайдаланып, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері мен Корольдік әуе күштерінің назарынан қашуға тырысты. 1939–1940 жылдардың қысында олардың арнайы құрылған темір кен тасымалдау кемелері Нарвиктен оңтүстікке қарай үнемі жүріп тұрды, кейде бейтарап Норвегияның үш мильдік теңіз аумағында, ал кейде жол қауіпті болғанда немесе теңіз тым толқынды болғанда сыртында жүрді. Ең оңтүстік нүктеде темір кенді тасымалдаушылардың алдында таңдау тұрды: Норвегия мен Швеция жағалауларымен Skjaergaard бойынан, Каттегат арқылы өтіп, соңында Германияның солтүстік және Балтық теңізіндегі Любек пен Штеттин порттарына бару. Бұл маршрут қауіпсіз болды, себебі ол оларды неміс теңіз патрульдерінің және Люфтваффе әуе қорғауының жақын маңайына жеткізді, бірақ өте ауыр темір кенді неміс теміржол жүйесінің жүктемелі өнеркәсіптік орталықтарына ұзақ жер арқылы тасымалдауды қажет етті. Немесе Skjaergaard қауіпсіздігінен шығып, Skagerrak (Данияның Ютландия түбегінің солтүстігіндегі теңіз арнасы) арқылы оңтүстікке қарай жылдамдықпен жүріп, Данияның батыс жағалауынан Гамбург пен Бременге асығу. Бұл балама маршрут болды, себебі ол кенді тиімді ішкі су жолдары арқылы Рур және Рейн өңірінің өнеркәсіптік орталықтарына тікелей жеткізіп, өңдеуге мүмкіндік берді. Бірақ бұл әлдеқайда қауіпті болды, кемелер мен жүктерін одақтас суасты қайықтарының және контрабанданы бақылау эсминецтерінің ықпалына қалдырды. Осы аймақта бірнеше неміс кемелері батып кетті.

The port of Narvik, high above the Arctic Circle was open for iron ore shipments all year round. But the stormy Atlantic coast of Norway also provided another extremely useful geological feature for Germany in its attempts to continue shipping the ore and beating the allied blockade. Immediately offshore from Norway's western coast lies the Skjaergaard (Skjærgård), a continuous chain of some 50,000 glacially formed skerries (small uninhabited islands) sea stacks and rocks running parallel to the shore. A partially hidden sea lane (which Churchill called the Norwegian Corridor) exists in the area between this rocky fringe and the coastal landmass proper. Inside this protected channel it is possible to navigate the entire 1,600 km length of the Norwegian coast from North Cape to Stavanger. Such coastlines, sometimes known as Leadsa rough English translation for the common Norwegian nautical term Ledene (shipping lane) are common around ScandinaviaSkjaergaard also exist along the Swedish and Finnish Baltic coasts and off Greenland. The Germans made great use of the Norwegian Corridor to avoid the attention of the vigilant Royal Navy and RAF. In the winter of 1939–1940 a steady stream of their specially constructed iron ore vessels made the long trip south from Narvik, sometimes within the three mile curtilage of neutral Norwegian territorial waters, sometimes just outside if the way appeared hazardous or the sea particularly turbulent. At the southernmost point the iron ore captains had to make a choice:
Follow the Skjaergaard around the coasts of Norway and Sweden, down through the Kattegat and finally into the north German and Baltic ports of Lubeck and Stettin. This route was safer because it brought them much closer to the protection of the German naval patrols and Luftwaffe air cover but involved hauling the very bulky and heavy iron ore the long way overland to the industrial centres on the overburdened German railway system. Leave the safety of the Skjaergaard and make a dash south across the Skagerrak (the sea channel north of the Danish Jutland peninsula), and hurry down the west coast of Denmark to Hamburg and Bremen. This was the preferred route because it allowed the ore to be taken straight along the efficient inland waterways to the industrial heartlands of the Ruhr and the Rhineland where it could be processed. It was much more hazardous, putting the ships and their cargo at the mercy of allied submarines and patrolling destroyers of the Contraband Control. A number of German ships were sunk in this area.

Британдықтардың сауданы бұзатын әрекеттері

Соғыс басталғаннан бері Уинстон Черчилль британдық үкіметтегі әріптестерін темір кені тасымалын тоқтатуға көндіруге көп күш жұмсады. 1939 жылғы 16 желтоқсанда ол кабинетке меморандум жіберді:

Германия үшін швед темір кенінің жеткілікті көлемде болуы өте маңызды екенін түсіну керек. Норвегиядан Германияға темір кенінің тасымалын тоқтату – соғыстың маңызды шабуылдық операциясы болып саналады. Бізге алдағы бірнеше айда басқа ешқандай мүмкіндік берілмейді, ол осы жанжалдың залалсыздануын және жойқылықты азайтуға, немесе, мүмкін, негізгі армиялардың қақтығысына қатысатын ауқымды қырғынды болдырмауға жақсы мүмкіндік береді. Лүлеадан (Балтық теңізінде) кенді қысқы мұз тоқтатқан, егер олар тырысса, совет мұзжарғыш кемесі оны бұзбауы керек. Нарвиктен кенді тоқтату үшін Норвегияның аумақтық суларында екі-үш ыңғайлы жерге бірнеше кішкентай миналық далалар салу қажет, бұл Германияға кен тасымалдайтын кемелерді аумақтық сулардан шығып, ашық теңізге шығуға мәжбүр етеді, егер олар неміс болса, ол кемелерді олжа ретінде аламыз, ал егер бейтарап болса, контрабандалық бақылауға аламыз. 1939 жылдың соңында Черчилльдің көптеген кабинеттік әріптестері темір кені тасымалын бұзу үшін шаралар қабылдау қажеттігімен келіскенімен, олар миналарды қолдануға қарсы шешім қабылдады. Сол кезде Норвегияның барлық сауда кемелерін британдықтарға жалға беру туралы келіссөздер деликатты кезеңде болды және британдық Сыртқы істер министрлігі Норвегияның бейтараптығын бұзуға қарсы нақты аргументтер келтірді. 1915 жылы британдық үкімет үш мильдік теңіз шегінде неміс кемесін ұстаған британдық әскери кемелерінің Норвегияның аумақтық суларын бұзғаны үшін норвегиялық үкіметтен кешірім сұрады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында британдықтар, американдықтар және француздар норвегиялықтарды Скьяергаардты миналауға көндірді, бұл неміс кемелері мен су асты қайықтарының Солтүстік теңіздегі үлкен миналық кедергісін айналып өту үшін аумақтық суларын пайдалануына жол бермеу үшін жасалды. 1940 жылғы 21 наурызда британдық HMS Ursula (бұрынғы желтоқсанда Хелиголанд шығанағында неміс крейсері Лейпцигке зақым келтірген) Нарвиктен келе жатқан неміс темір кені тасымалдайтын Hedderheim кемесін тоқтатып, Дания жағалауынан сегіз шақырым қашықтықта батырды, бірақ экипаж құтқарылды. Бұл Ұлыбританияның темір саудасын тоқтату үшін қадамдар жасағанының алғашқы белгісі ретінде қарастырылды. Келесі бірнеше күнде Балтық теңізіне кіреберісте тағы бірнеше неміс кемелері батырылды. Skagerrak-та күшті британдық эсминецтер мен су асты қайықтарының орналасқандығы туралы хабарлардан кейін Берлин темір кені жолындағы барлық кемелерін дереу портқа қайтаруға бұйрық берді. Сонымен қатар, Ұлыбритания темір кенін контрабандалық тауар деп жариялағандықтан, Нарвиктен шығатын жүк кемелерін одақтастар батыра алады. Темір кенінің жеткізілімдері Германияға, көбінесе Балтық теңізі арқылы швед теңіз күштерінің күзетуімен және кейбір жағдайларда швед тасымалдау кемелерінде жалғасты. 1944 жылы Лүлеа порты арқылы Германияға кен тасымалдау тоқтатылды. Швеция да Батыс демократияларымен дәстүрлі байланыстарын сақтауға тырысты. Еуропадағы одақтастардың блокадасы және Балтық теңізіндегі неміс контр-блокадасы Батыстан Швецияға мұнай сияқты тауарлардың ең аз мөлшерін ғана жеткізуге кедергі келтірді, бірақ одақтастардың Швецияның ұстанымына деген жанашырлығына қарамастан, американдық және британдық үкіметтер арасында Швеция нацистік режиммен ынтымақтастықта тым шарықтап кеткен деген жалпы пікір болды. Одақтастар швед темір кені болмаса, неміс соғыс машинасы тоқтап қалуы мүмкін екенін атап өтті, өйткені кен тек көп мөлшерде ғана емес, сонымен қатар өте жоғары сапалы болды, бұл неміс болат өндірісін өте тиімді етті. АҚШ әскері Швецияның неміс кемелерін сүйреп апаруына, кенді тасымалдау үшін өз кемелерін пайдалануға рұқсат беруіне және оның аумағы арқылы неміс сарбаздары мен соғыс материалдарын өткізуге тоқтамағанына наразы болды. Америка Осі күштеріне қарсы блокадаға қосылып, 1942 жылдың басында британдықтар жүзеге асырып жатқан экономикалық соғыс шараларына көмектескеннен кейін, швед темір кені саудасын тоқтатуға және Германияға беретін практикалық көмегін азайтуға күш-жігер жұмсалды, бірақ бұл әрекеттер бастапқыда неміс соғыс машинасына ешқандай зиян келтірмеді.

It must be understood that an adequate supply of Swedish iron ore is vital to Germany the effectual stoppage of the Norwegian ore supplies to Germany ranks as a major offensive operation of the war. No other measure is open to us for many months to come which gives so good a chance of abridging the waste and destruction of the conflict, or of perhaps preventing the vast slaughters which will attend the grapple of the main armies. The ore from Luleå (in the Baltic) is already stopped by the winter ice, which must not be broken by the Soviet ice breaker, should the attempt be made. The ore from Narvik must be stopped by laying successively a series of small minefields in Norwegian territorial waters at the two or three suitable points on the coast, which will force the ships carrying ore to Germany to quit territorial waters and come on to the high seas, where, if German, they will be taken as prize, or, if neutral, subjected to our contraband control. Although in late 1939 many of Churchill's cabinet colleagues agreed with the need to take action to disrupt the iron ore traffic, they decided against the use of mines. At the time negotiations into the British chartering of the entire Norwegian mercantile shipping fleet were at a delicate stage and the British Foreign Office made convincing arguments against infringing upon Norway's neutrality. In 1915 the British government had issued an apology to the Norwegian government for a violation of her territorial waters by British warships who seized a German steamer inside the three mile nautical limit. Near the end of World War I the British, Americans and French had induced the Norwegians to allow the Skjaergaard to be mined in order to prevent German ships and submarines from using their territorial waters as a way around the Great North Sea Mine Barrage, a massive minefield laid from Scotland to Norway as part of the earlier Allied blockade strategy. On the evening of 21 March 1940 the British submarine HMS Ursula, (which had damaged the German cruiser Leipzig in Heligoland Bight the previous December) intercepted the German iron ore ship Hedderheim, en route from Narvik, and sank her eight miles off the coast of Denmark, although the crew were all rescued. At the time it was seen as an early indication that Britain was at last taking steps to end the iron trade and over the next few days several other German ships were sunk at the entrance to the Baltic. Following reports that strong British destroyer and submarine forces were stationed in the Skagerrak, Berlin ordered all her ships along the iron ore route to port immediately. Further, cargo ships leaving Narvik could be sunk by the Allies as Britain had declared iron ore a contraband product. The supplies of iron ore continued to be shipped to Germany, often under Swedish naval protection through the Baltic and in some cases in Swedish transport ships. Transport of ore to Germany through the port of Luleå ended in 1944. Sweden also sought to maintain its traditional ties with the Western democracies. The Allied blockade of Europe and the German counter blockade of the Baltic prevented all but the bare minimum of commodities such as oil reaching Sweden from the West, but despite the Allies' sympathy with Sweden's position, there was a general belief among the American and British governments that Sweden went too far in collaborating with the Nazi regime. The Allies noted that without the Swedish iron ore, the German war effort would grind to a halt because not only was the ore being sent in large quantities but it was also of very high quality, making German steel manufacture extremely efficient. The US military was also appalled at Sweden for escorting German ships, allowing use of its own ships to transport the ore and for its failure to stop the transit of German soldiers and war materials across its territory. After America joined the blockade against the Axis forces and assisted in the economic warfare measures already being implemented by the British in early 1942, efforts were made to stop the Swedish iron ore trade and to reduce the practical help she was giving to Germany, although these attempts initially did nothing to reduce the German war effort.

Кейінгі уақытта одақтастардың Швецияға қысымы

1943 жылдың соңғы жартысы мен 1944 жылдың басында АҚШ Германияның соғысты жалғастыру мүмкіндігін әлсіретуге тырысты. Ол үшін Германиядағы шар подшипниктерін өндіруге қарсы бағытталған, ауқымды және қымбат бомбалау науқаны жүргізілді, сондай-ақ Швецияның Германияға шар подшипниктерін жеткізуін тоқтатуға арналған сауда келіссөздері, оның ішінде эксклюзивті сатып алу шаралары қолданылды. Бомбалауға қарамастан, неміс өнеркәсібінің қарсы шаралары мен жаңарулары күрделі салдарлардың алдын алды. 1943 жылдың қыркүйегінде Одақтастар Швециямен шар подшипниктерін экспорттауды тоқтату туралы келісімге келді, бірақ олардың өндірісінде қолданылатын жоғары сапалы болат экспортына шектеулер қоймады. Бұл Швецияға Германияға шар подшипниктеріне арналған болатты жабдыруды жалғастыруға мүмкіндік берді, бұл Швециядан шыққан дайын шар подшипниктерінің экспортының азаюын ішінара өтеді. 1943 жылдың қысы мен жазында Эль-Алемейн, Сталинград және Курск түбіндегі неміс әскерлерінің жеңілісінен кейін, Шығыс майдандағы жағдай түбірімен өзгергеннен кейін, КСРО 1943 жылдың қазан айында Мәскеудегі Сыртқы істер министрлерінің конференциясында Швецияның соғыста белсендірек рөл атқаруын ұсынды, мысалы, одақтас әуе базаларын өз аумағында орналастыруға рұқсат беру арқылы. Одақтастар Швецияны Германияға соғыс жариялауға шақырмаса да, Черчилль Швеция (және Германияға хром рудасын жеткізген Түркия) Гитлерге қарсы қосымша майданда күш білдірсе, соғыс ертерек аяқталуы мүмкін деп сенді. Швеция соғысқа қатыспағанымен, кейіннен Германияның әскери материалдарын және әскерлерін Швеция арқылы тасымалдауды тоқтатуға, темір кенінің экспортын одан әрі азайтуға, Балтық теңізінде неміс кемелерін швед теңіз күштерімен сүйемелдеуді тоқтатуға және шар подшипниктерін экспорттауды шектеуге келісті. Бұған жауап ретінде Ұлыбритания мен АҚШ Швецияға резеңке және мұнай сияқты маңызды тауарларды импорттауға мүмкіндік беру үшін блокаданы жеңілдетуге келісті. Ұдайы дипломатиялық қысым және Германияның әскери жағдайының нашарлауы Швецияны 1944 жылдың қарашасына дейін Германиямен сауданы азайтуға және тоқтатуға итермеледі.

During the last half of 1943 and the early months of 1944, the US sought to cripple Germany's ability to continue the war by carrying out a concentrated and costly bombing campaign against ball bearing production in Germany combined with trade negotiations, including preclusive purchasing arrangements, intended to cut off Swedish ball bearings to Germany. Despite the bombing, German industrial countermeasures and improvisations warded off any serious consequences, and an Allied agreement with Sweden in September 1943 to halt exports of ball bearings neglected to impose restrictions on exports of the high quality steel used in their manufacture. This allowed Sweden to continue to provide Germany with ball bearing steel, largely offsetting the drop in the Swedish export of finished ball bearings. After the tide of battle on the eastern front had irreversibly shifted following German defeats at El Alemein, Stalingrad and Kursk in the winter and summer of 1943, the Soviet Union, at the Moscow Conference of Foreign Ministers in October 1943, took the lead in suggesting a more active role for Sweden in the War, such as by allowing the establishment of Allied air bases in its territory. Although the Allies decided not to call on Sweden to declare war on Germany, Churchill believed that the War might be brought to an early end if Sweden (and Turkey which provided Germany with chromite ore) entered it on the Allied side in order to confront Hitler on additional fronts. Although Sweden did not enter the fight, they later agreed to cancel the transit of German military material and troops across Sweden, to further reduce iron ore exports, end Swedish naval escorting of German ships in the Baltic, and reduce ball bearing exports. In exchange, Britain and the US agreed to a relaxation of the blockade to allow Sweden to import certain important commodities, including rubber and oil. The ongoing diplomatic pressure, together with the deteriorating German military position gradually persuaded Sweden to reduce and ultimately end its trade with Germany by November 1944.

Соғыстан кейінгі қалпына келтіру

1946 жылдың күзінде Солтүстік Швецияда темір кенін өндіру Англияға бірнеше партия тасымалдаумен қайта жандана бастады. Осы жылы LKAB Bethlehem Steel компаниясымен келісімшартқа отырды, бұл өндірісті одан әрі нығайтты. 1950 жылдардың басына қарай жылдық кен өндірісінің көлемі 1930 жылдардың ең табысты жылдарымен теңесті.