1221 жылғы Индус өзені бойындағы шайқас: Моңғолдардың Хорезмге соңғы шабуылы
Battle of the Indus
1221 ж. Индус шайқасы: Моңғолдар Хорезм империясын жеңіп алды. Шыңғыс ханның Хорезмшах Жалал ад-Дин Миңбүрнуге қарсы соңғы шайқасы. Тарих, шайқас, Моңғол империясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1221 жылы моңғолдардың Хорезмдіктерге қарсы жеңісі.
1221 Mongol victory over the Khwarazmians
Инд шайқасы 1221 жылғы 24 қарашада Инд өзенінің жағасында, Хорезм империясының Шах Джалал әл-Дин Мингбурну мен Моңғол империясының Шыңғыс хан басқарған екі армия арасында болды. Моңғолдардың үлкен жеңісімен аяқталған бұл шайқас Хорезм империясын жаулаудың соңғы шайқасы болды. Әкесі Мұхаммед II Каспий теңізіндегі аралда қайтыс болғаннан кейін, Жалал әл-Дин Хорезмшах атағын алып, шығысқа қарай сапар шекті. Моңғолдардан бірнеше рет қашып құтылып, Газниге жетіп, үлкен әскер жинауға кірісті. Одан кейін ол Парван шайқасында моңғол командирі Шиги Құтуқұды жеңді. Бұл сәтті жеңіс Шыңғыс ханның назары мен ашуын тудырды, ол кем дегенде 50 000 сарбаздан тұратын әскер жинап, шахқа қарай бет түзеді. Шахтың әскерінің көп бөлігі олжа үшін болған даудан қаза тапқан еді. Ханмен тиімді күресуге шамасы келмеген шах, Инд өзеніне қарай шегінді. Моңғолдар Хорезмдіктер өзеннен өтуге тиіс болған таңда оларды қуып жетеді. Шахтың шамамен 30 000 сарбазынан тұратын әскері өзен жағасында берік қорғаныс позициясын алды. Олар алғашқы шайқастарда жақсы қарсылық көрсетіп, көп санды моңғол әскерін кері шегіндіруге қол жеткізді. Бірақ, моңғолдардың элиталық жасағы Хорезмдіктерді айналып өтіп, шабуыл жасағаннан кейін шах шайқастың үмітінің қалмағанын түсінді. Толық қару-жарақпен, ол атын тік жардан Инд өзеніне құлатты. Шахтың батырлығына деген құрметтің белгісі ретінде хан садақшыларына оқ атпауға бұйрық берді, соның арқасында шах қарсы жағалауға жетті. Алайда, оның отбасы мен әскерінің басым бөлігі қырғынға ұшырады.
The Battle of the Indus was fought on the banks of the Indus River, on 24 November 1221, by two armies commanded by Shah Jalal al Din Mingburnu of the Khwarazmian Empire, and Genghis Khan of the Mongol Empire. The battle, which resulted in an overwhelming Mongol victory, was the concluding engagement in the Mongol conquest of the Khwarazmian Empire. After his father Muhammad II had died on an island in the Caspian Sea, Jalal al Din assumed the title of Khwarazmshah and travelled eastwards. Escaping the Mongols several times, he reached Ghazni and started assembling a large force; he then defeated the Mongol commander Shigi Qutuqu at the Battle of Parwan. This upset victory drew the attention and ire of Genghis Khan, who gathered a force of at least 50,000 and moved towards the Shah, who had lost a large proportion of his force because of a dispute over plunder. Now unable to effectively combat the Khan, he retreated eastwards towards the Indus river; the Mongols caught up on the morning the Khwarazmians were due to cross. The Shah's army, now numbering around 30,000, assumed a strong defensive position on the banks of the river. They acquitted themselves well in the early fighting, managing to drive back the Mongol forces despite being heavily outnumbered. However, after an elite Mongol detachment managed to outflank the Khwarazmians, the Shah realized the battle was lost; in full armour, he rode his horse off a cliff into the Indus. As a mark of respect for his enemy's bravery, the Khan ordered his archers not to fire, and so the Shah managed to gain the opposite bank; however, his family and nearly all his army were slaughtered.
Өмірбаян
1219 жылдың соңында Шыңғыс хан 75 000-ден 200 000-ға дейін сарбаздық құрамы бар әскерімен Хорезмге шапты. Моңғолдардың шайқастағы шеберлігіне күмәнданып, қолбасшыларының адалдығына сенімсіздік танытқан Мұхаммед II шах, Отырар, Самарқан және Гурганж сияқты қалаларын нығайтуға негізделген қорғаныс стратегиясын қабылдады. Бірақ хан, 1220 жылдың ақпанында Бұхараны, наурыз айында Самарқанды басып алып, шахтың әскерін бөліп, стратегиялық шеберлігін көрсетті; Отырар шекаралық қаласы сәуір айына дейін алты ай бойы қарсы тұрды. Шыңғыс хан, батысқа қарай қашқан шахты іздеу үшін Жәбе мен Субутай бастаған 30 000-нан 40 000-ға дейін сарбаздық құрамы бар моңғол әскерін, үлкен ұлы Жалал әд-Динмен бірге жіберді. Моңғол әскері ұзақ қудалау барысында Тус, Казвин және Ардабил сияқты көптеген қалаларды тонады; алайда шах Каспий теңізіндегі аралда пана тапты және 1220 жылдың желтоқсанында қайтыс болды. Жалал әд-Дин әкесі қайтыс болғаннан кейін империяның бұрынғы астанасы Гурганжға жетті, бірақ ақсүйектердің оған жаулы қарайтынын, жартылай бауыры Узлақ шахты артық көретінін байқады. Өміріне қастандық жоспарланғанын білген Жалал әд-Дин қаладан шығып, Қарақұм шөлі арқылы оңтүстіске қарай бет алды, Nisa маңына шықты, онда моңғол отрядына жеңіліс сыйлады. Осы уақытта ханның екі үлкен ұлы Жошы мен Шағатай бастаған екі моңғол әскері Гурганжға солтүстік-шығыстан және оңтүстік-шығыстан жиналды; қаланың басып алынуына тағы алты ай және Огедей бастаған қосымша моңғол күштері қажет болды. Сонымен қатар, Шыңғыс өзінің кіші ұлы Толуиді Хорасан аймағын жаулап алуға жіберді, ол Толуи бұл міндетті жылдам және қатты қиратулармен аяқтады. Мерв, Нишапур қалалары қиратылып, халқы қырғынға ұшырады, ал Герат моңғолдарға сатқындық жасап, жойылудан құтылды. Жалал әд-Дин Нишапурда тұтқындалудан мүжілді, онда ол әскер жинауға үміттенген еді; ол қудалаушыларынан қашып, Бостқа жетті, онда анасының інісі Әмин Малик оған лайықты күшпен қосылды. Шах содан кейін Газниге көшті, онда Хорезмге адал Құрлақ, Халадж және түрікмендер оған қосылды және бірнеше апта ішінде ол 65 000 сарбаздық құрамы бар, жақсы жабдықталған, бірақ толығымен бірікпеген әскер жинады.
Genghis Khan had invaded Khwarazm with an army of between 75,000 and 200,000 soldiers in late 1219. Shah Muhammad II, wary of Mongol skill in battle and doubtful of his commanders' loyalties, adopted a defence in depth strategy based on garrisoning his cities, especially Otrar, Samarkand and Gurganj. However, the Khan demonstrated superior strategic ability, splitting the Shah's forces to take Bukhara in February 1220 and Samarkand in March; the border town of Otrar held out for six months until it fell in April. Genghis sent a 30,000 to 40,000 strong Mongol army led by Jebe and Subutai to hunt down the Shah, who had begun to flee west with his eldest son Jalal al Din. The Mongol army sacked numerous cities during their long pursuit, including Tus, Qazvin and Ardabil; however, the Shah found refuge on an island in the Caspian Sea, where he died in December 1220. Jalal al Din reached the city of Gurganj, the former capital of the empire, after his father's death, but found that the nobility was hostile to him, preferring his half brother Uzlaq Shah. Discovering a plot against his life, Jalal al Din left the city and set out southwards across the Karakum Desert, emerging near Nisa where he defeated a Mongol detachment. Meanwhile, two large Mongol forces, led by the Khan's two eldest sons Jochi and Chagatai, converged on Gurganj from the northeast and southeast respectively; the capture of the city would take another six months and additional Mongol forces, led by Ögedei, to be accomplished. At the same time, Genghis had sent his youngest son Tolui to conquer the region of Khorasan, which Tolui completed speedily and with extreme devastation — the cities of Merv, Nishapur were destroyed and their populations massacred, while Herat was betrayed to the Mongols and escaped destruction. Jalal al Din narrowly escaped being caught at Nishapur, where he had hoped to raise an army; he evaded his pursuers and managed to reach Bost, where his maternal uncle Amin Malik joined him with a reasonable force. The Shah then moved to Ghazni, where many Khwarazmian loyalists, including Qurlaq, Khalaj and Turkmens, joined him and within a few weeks he had amassed a well equipped, if not firmly united, army of around 65,000 soldiers.
Парван шайқасы және прелюдия
Жалал әд-Дин сол аймақтағы моңғол күштерінің бір бөлігіне қарсы әрекет еткеннен кейін, Шыңғыс хан Шаһты жеңу үшін Шиги Құтуқұны отыз мыңнан елу мыңға дейінгі әскермен жіберді; бірақ Құтуқұ 1221 жылдың күзінде Парван шайқасында күтпеген жеңіліске ұшырады. Бұл жеңіліс туралы жаңалық Мерв және Герат сияқты бірнеше қалада үлкен көтерілістерге әкелді. Жалал әд-Дин үшін өкініштісі, оның әскерінің көп бөлігі, көбінесе Сейф әд-Дин Иғрақ басқаратын ауғандар, олжа үшін туған даудан кейін шайқастан кейін дезертирледі. Шаһ өзінің әскерінің шамамен жартысын жоғалтудың қатаң соққы болатынын білгендіктен, Үндістанға паналауға шешім қабылдады. Ол Ғазнғиге қайтып, содан кейін Индус өзеніне өту үшін шығысқа қарай жол тартты. Бірақ оның жылдамдығы баяу болды, себебі оның әскерімен бірге көптеген босқындар да жүріп жатқан. Моңғолдар Ранг және Бамиян қалаларын екі ай бойы қоршады, бірақ Шыңғыс хан Парвандағы жеңіліс туралы хабар алғаннан кейін Ғазнғиге қарай бет бұрды. Моңғолдар Ғазнғиден Пешаварға дейінгі бірнеше өткелдерді басып алу үшін жасақтар жіберді, сондықтан Иғрақ басқарған дезертирлер ақыры Жалал әд-Динге қосылуға шешім қабылдағанда, ол жолдың кесілгенін көрді. Жалал әд-Дин Гадризде моңғол жасағының бірін жеңді, бірақ моңғолдар барынша жылдамдықпен Индус өзенінің жағалауына жетіп, оның тыл жасағын талқан етті.
After Jalal al Din moved against some Mongol forces in the area, Genghis Khan sent Shigi Qutuqu with force of between thirty and fifty thousand to defeat the Shah; however, Qutuqu was unexpectedly defeated at the Battle of Parwan in the autumn of 1221. News of this defeat led to large rebellions in several cities, including Merv and Herat. Unfortunately for Jalal al Din, a large proportion of his force, mostly Afghans under Saif al Din Ighrak, deserted after the battle because of a dispute over spoils. The Shah knew that the sudden loss of nearly half his army would probably prove fatal, so he decided to seek refuge in India. He returned to Ghazni and then marched east, making for the Indus River to cross into India. However, his pace was slow because a large number of refugees was accompanying his army. The Mongols had conducted two month long sieges at Rang Castle and Bamyan, but Genghis Khan marched towards Ghazni after receiving news of the defeat at Parwan. The Mongols sent detachments ahead to seize several passes that led from Ghazni to Peshawar, so when the deserters under Ighrak finally decided to rejoin Jalal al Din, he found the way barred. One Mongol detachment was defeated by Jalal al Din at Gadriz, but the Mongols, travelling at the fastest possible pace, managed to catch up on the banks of the Indus, defeating his rearguard.
Жауынгерлік орналасу
Екі әскер де таңертең шайқасқа жиналды. Жалал әд-Дин 5000 сарбаздық орталық бөлімге, соның ішінде 700 күзетшінің резервіне басшылық етті. Әмин Мәлік оң қанаттағы түріктерге, ал ауғандар сол қанатты, мүмкін Темур Мәлік басқарды. Шах сол қанатын өзенге тікелей созылатын қыратқа бекітті, ал оң қанатын өзен жағасы қорғады. Осылайша, Шах монғолдардың қозғалыс шайқасын, қанаттан орап шабуылдау артықшылығын жойды, және тар кеңістікте шайқасу арқылы олардың көп сандылығының үстемдігі де төмендеді. Шыңғыс өз әскерін жарты ай пішінде орналастырып, Хорезмдіктерді өзенге қарай тығып алды; ол шахтың монғол қатарын бұзып қашуына жол бермеу үшін резервке жеке басшылық етті. Моңғолдардың оң қанатын Шағатай, сол қанатын оның інісі Өгедей басқарды. Моңғол әскері Жалал әд-Диннің әскерінен әлдеқайда көп болды, бірақ олар таулар арқылы мәжбүрлі түрде жылжудан шаршаған болуы мүмкін, және Шыңғыс хан толық күшін жинамас бұрын жаумен шайқасқа түскен болуы мүмкін.
Both armies formed up for battle at dawn. Jalal al Din took command of the center with 5,000 troops, including 700 bodyguards in reserve. Amin Malik took command of the Turks on the right wing, while the Afghans manned the left wing, probably commanded by Temur Malik. The Shah anchored his left wing on a ridge that ran straight into the river, while the flank on the right wing was protected by the riverbank. With this placement, the Shah had taken away the Mongol advantage of fighting a mobile battle of outflanking manoeuvres, and by fighting in a confined space, their advantage of having superior numbers were reduced. Genghis deployed his forces in a crescent shape, pinning the Khwarazmians against the river; he personally commanded the reserve to make sure the Shah wouldn't be able to break through the Mongol lines and escape. The Mongol right was commanded by Chagatai and the left by his brother Ögedei. The Mongol army outnumbered Jalal al Din's forces by a large margin, but they probably were exhausted from their forced march across the mountains and Genghis Khan may have engaged the enemy before his full force had gathered.
Шайқас
24 қараша күні таңда шайқас басталды, екі жақ қанаттары бір-бірімен шайқасты. Хорезмнің сол жағы, хан үнемі қосымша әскер жібергеніне қарамастан, берік қорғаныс позициясын ұстады, ал Өгедей моңғолдардың сол жағында кері шегінді. Жыраудың маңызды екенін түсінген Шыңғыс, Бела Ноян деген батыр қолбасшыны таңдаулы бахадур туменмен сол жырауға көтеріліп, Хорезмдіктерді қаптап орауға жіберді. Жалал әд-Дин моңғолдардың орталық бөлігіне шабуыл жасады; оның жеке өмірбаясын жазған әл-Насауи, ол Шыңғыс ханға жетіп, оны қашқындыққа ұшыратқанын айтады. Моңғолдар тығыз жағдайда садақтарын тиімді пайдалана алмаса да, Хорезмдіктердің шабуылын тоқтатып, қақтығыста Темур Маликті өлтірді. Бела Ноянның жорығында көптеген жауынгерлер қаза болғанымен, моңғол отряды жырауға шығып, шахтың сол қанатын бүйірден және арттан шабуылдады. Хорезмнің оң жағы да шегіне бастады, соңында тізіліп қалды; Амин Малик Пешаварға қашуға тырысқанда қолға түсіп, өлтірілді. Жалал әд-Дин шайқастың жоғалғаны анық болса да, сағат 12-ге дейін күресіп тұрды. Анасының інісі Ақаш Малик қашуға шақырғаннан кейін, ол моңғолдар бақылап отырған жырауға шабуыл жасап, қатардан өтті. Содан кейін ол 30 фут биіктіктегі тік жардан атына мініп секіріп, қарсы жағалауға жетті. Бұл ерлігін көрген Шыңғыс ұлдарын куә болуға шақырып, садақшыларына шахты атуға тыйым салып, "Осындай ұлының әкесі бақытты болсын" деді. Шахтың өмірі сақталғанымен, оның әскерінің көпшілігі, көшбасшыларының үлгісімен, қаза тапты. Барлығы шамамен төрт мың адам ғана екінші жағалауға жетті, көптегендері моңғол садақшыларының суға атып тастағаны айтылады. Шахтың лагері, гаремі және қазынасы басып алынды, оның отбасының барлық еркек мүшелері, тіпті жеті жасар және нәресте ұлдары да өлтірілді.
At dawn on 24 November, the battle began with the wings engaging each other; the Khwarazmian left held their strong defensive position despite the Khan consistently feeding in new troops, while Ögedei was driven back on the Mongol left. Realizing the strength of the ridge, Genghis sent a general named Bela Noyan with an elite bahadur tumen to climb it and outflank the Khwarazmians. Jalal al Din attacked the Mongol center; although his personal biographer al Nasawi has him reach Genghis Khan and put him to flight. Even though the Mongols could not use their arrows effectively in the crowded conditions, they managed to stop the Khwarazmian advance, killing Temur Malik in the mêlée. Although many men were lost during Bela Noyan's climb, the Mongol detachment successfully scaled the ridge and attacked the Shah's left wing from the flank and rear. The Khwarazmian right was also retreating, and eventually broke; Amin Malik was intercepted and killed as he tried to flee to Peshawar. Even though it was evident that the battle was now lost, Jalal al Din continued to fight until noon. After his maternal cousin Akhash Malik implored him to flee, he charged the now Mongol controlled ridge, breaking through the lines. He then rode his horse off the edge of the 30 foot cliff, but managed to reach the opposite shore. Witnessing the feat and calling his sons to witness, Genghis forbade his archers to shoot the Shah and stated "Fortunate should be the father of such a son". Although the Shah's life was spared, the lives of his men, most of whom had followed their leader's example, were not. In total, only around four thousand reached the other bank, with many being shot in the water by Mongol archers. The Shah’s camp, harem and treasures were captured, and all male members of his family, including his seven year old and infant sons, were killed.
Салдары
Жалал әд-Дин әскерінен аман қалғандарды жинауға қол жеткізді; әскери шеберлігін көрсетіп, жергілікті билеушілерді жеңіп, Үндістанда кішкентай мемлекет құруға кірісті. Шыңғыс жеңілген қарсыласын қууға көп күш жұмсаған жоқ, тек Жалал әд-Дин өліктерін жерлеу үшін Инд өзенін қайта кесіп өткенде ғана әскер жіберді. Хан көбінесе Жалалабад маңындағы ауғандарды бағындырумен айналысты, ал моңғол әскері Сват аңғарында қыстады. Шыңғыс хан содан кейін ұлы Өгедейді Газниді басып алуға және Ауғанстанның бірнеше тау бекіністерін бағындыруға жіберді, бұл міндетті толық орындауға он бес ай уақыт кетті. Бұл жұмыс біткен соң, хан 1224-25 жылдары Моңғолияға тыныш сапар шекті. Дорбей Доқшин басқаратын шағын күш Жалал әд-Динмен байланыс орната алмады; ол Самарқанда ханмен кездескенде, бірден сол тапсырмамен қайта жіберілді, сәтсіздікке ұшырауға болмайтыны ескерілді. Олар 1224 жылғы көктемде қырық күн бойы шахты қоршады, бірақ жазғы ыстық оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Жалал әд-Дин кейіннен Батыс Иран мен Ирактағы Хорезм аймақтарына билік еткен ағасы Ғиясат әд-Диннен хабар алып, Хорезм билігін қайта орнатуға шақырды. Шах Пәнджабтағы жерлерін лейтенантқа тапсырып, Үндістанда үш жылдан кейін Персия мен Анатолияның бір бөлігінде билігін орнату үшін Макран арқылы жол тартты. 1225 жылғы Гарни шайқасы алдында Жалал әд-Дин Грузияның бағынуын талап етіп, патшайым Русуданға хат жолдады; Русудан Хорезмшаһтың Шыңғыс ханнан алған ауыр жеңілісін ұялтып, қорлайтын жауап хат жолдады.
Jalal al Din managed to collect the survivors of his army; displaying his military acumen, he defeated local rulers and started establishing a small state in India. Genghis did not make any great effort to pursue his defeated foe, only sending troops when Jalal al Din recrossed the Indus to bury his dead. The Khan was mostly occupied with subjugating the Afghans near Jalalabad, and the Mongol army then wintered in the Swat valley. Genghis Khan next sent his son Ögedei to sack Ghazni and subdue some of the Afghan mountain forts, a task which took fifteen months to fully accomplish. With that done, the Khan returned to Mongolia leisurely, reaching it in 1224–25. A small force commanded by Dorbei Doqshin failed to make contact with Jalal al Din; when he rejoined the Khan at Samarkand, he was immediately sent out once again on the same mission, with orders not to fail. They besieged the Shah for forty days in spring 1224, before the summer heat forced them to retreat. Jalal al Din later received news from his brother Ghiyath al Din, who had established dominion over the Khwarazmian territories in Western Iran and Iraq, inviting him to return and re establish Khwarazmian power. Leaving his lands in the Punjab in the hands of a lieutenant, the Shah then marched across Makran, leaving India after a stay of three years, to set up his rule in parts of Persia and Anatolia. Before the Battle of Garni in 1225, Jalal al Din sent a letter to Queen Rusudan demanding Georgian submission; Rusudan responded with an insulting letter, mocking how badly the Khwarazmshah had been beaten by Genghis Khan at the Indus.