Карл Петерс: Немец зерттеушісі және отарлық әкімшісінің өмірі мен қызметі
Carl Peters
Карл Петерс – неміс зерттеушісі, Африкадағы Германия колониясын құрушы. Нақты емес әрекеттері үшін қызметтен босатылды. Тарихы мен өмірі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс саяхатшысы және отарлық әкімші (1856–1918), нацистік үгіт фильмі.
German explorer and colonial administrator (1856–1918)
the Nazi propaganda film
Карл Петерс (27 қыркүйек 1856 – 10 қыркүйек 1918) – неміс саяхатшысы және отарлық әкімші. Ол Шығыс Африкадағы неміс колониясын құруды (қазіргі Танзания Республикасының бір бөлігі) белсенді түрде ілгерілетіп, «Неміс Шығыс Африка компаниясының» негізін қалаушылардың бірі болды. Ол өз көзқарастары мен африкалық халыққа қатыгездікпен қарағаны үшін Германияда даулы тұлға ретінде танылды, нәтижесінде 1897 жылы мемлекеттік қызметтен шеттетілді.
Carl Peters (27 September 1856 – 10 September 1918) was a German explorer and colonial administrator. He was a major promoter of the establishment of the German colony of East Africa (part of the modern republic Tanzania) and one of the founders of the German East Africa Company. He was a controversial figure in Germany for his views and his brutal treatment of native Africans, which ultimately led to his dismissal from government service in 1897.
Ерте өмір
Петерс 1856 жылдың 27 қыркүйегінде Ганновер Корольдігіндегі Эльбадағы Нойхаус қаласында лютеран дін қызметкерінің ұлы болып дүниеге келді. Петерс Геттинген және Тюбинген университеттерінде, сондай-ақ Генрих фон Трейцке шәкірті ретінде Берлиннің Гумбольдт университетінде тарих және философияны оқыды. 1879 жылы ол 1177 жылғы Венеция шарты туралы диссертациясы үшін Фридрих Вильгельм университетінен алтын медаль алды және Артур Шопенгауэрге арналған еңбегімен абилитацияланды.
Peters was born on 27 September 1856 at Neuhaus an der Elbe in the Kingdom of Hanover, the son of a Lutheran clergyman. Peters studied history and philosophy at the universities of Göttingen and Tübingen, and at the Humboldt University of Berlin as a student of Heinrich von Treitschke. In 1879, he was awarded a gold medal by the Frederick William University for his dissertation concerning the 1177 Treaty of Venice and habilitated with a treatise concerning Arthur Schopenhauer.
Неміс Шығыс Африка компаниясы
Оқуын аяқтаған соң, Петерс мұғалім болмай, Лондонға көшіп кетті. Онда ол әлдеқашан жесір болған анасының інісі, Карл Энгельмен бірге тұрды. Энгель – көрнекті композитор және музыкалық эссеші, офтальмолог сэр Уильям Боуменнің қайнағасы болды және сәнді өмір сүрді. Лондонға келген кезінде Петерске британдық азаматтық алу мүмкіндігі ұсынылды, бірақ ол неміс ұлтшылдығына байланысты одан бас тартты. Шетелде жүргенде еуропалық колонизация принциптерін зерттеген Петерс Берлинге оралған соң, Германияның колонияларын алу үшін қысым жасау мақсатындағы «Германияның колонизация қоғамын» (Gesellschaft für Deutsche Kolonisation) құрды. 1884 жылдың күзінде ол екі серігімен Шығыс Африкаға аттанды және қоғамының атынан Усагара және көршілес аймақтардың басшыларымен келісімдер жасасты. Келісімдер неміс тілінде жазылған және құқықтық күші шамалы болды. Петерстің экспедициясына қатысқан Карл Юльке де: «Шындығында, жергілікті тұрғындар келісімдердің мағынасын толық түсінбеген болуы мүмкін» деп мойындады. 1885 жылдың басында Еуропаға оралған Петерс «Германияның колонизация қоғамының» мұрагері ретінде «Германияның Шығыс Африка компаниясын» құрды. Канцлер Отто фон Бисмарктің үкіметі бұл жоспарларға бастапқыда қарсы болды, өйткені бұл ағылшындармен қарым-қатынасқа әсер етуі мүмкін еді және Петерс бастама көтерген кезде қаржыландырудан бас тартты. 1884 жылғы Берлин конференциясының соңғы күндерінде Германияға оралған Петерс императорлық жарлық талап етіп, Бисмаркке екінші рет бас тартты. Петерс канцлерге өзінің иеліктерін Конго аумағын кеңейтуге құштар Бельгия королі II Леопольдке сатамын деп угроза жасады, бұл Бисмаркке әсер етті. Бисмарктің Рейхстагтағы Ұлттық либералдық партиясының одақтастары колонизацияны қолдағандықтан, ол ақыры келісім берді және 1885 жылдың 27 ақпанында жарлық жарияланды. Бұл Шығыс Африка құрлығындағы одан әрі кеңеюдің қажетті бастамасы болды. Петерстің бизнес жүргізуде тәжірибесі мен білімі болмағандықтан, «Германияның Шығыс Африка компаниясы» көп ұзамай қаржылық қиындыққа тап болды. 1887 жылдың наурыз айында үкіметтің араласуымен компания қайта ұйымдастырылып, қайта қаржыландырылды, және Петерс басқару құқығынан бас тартуға мәжбүр болды. Ол 1887-88 жылдары Занзибардағы компанияның директоры болып тағайындалды. Алайда ол Занзибар сұлтаны Баргаш бин Саидпен жағалау аймағын жалға алу туралы келісімге келе алмады және 1888 жылдың басында Германияға қайта шақырылды. Сол жылы «Германияның Шығыс Африка компаниясы» Баргаштың мұрагері, Занзибар сұлтаны Халифа бин Саидпен келісімге келді, ол Танганикадағы жағалаулық иеліктерін «Германияның Шығыс Африка компаниясына» жалға берді.
After his studies, instead of becoming a teacher, Peters moved to London, where he stayed with his recently widowed maternal uncle, Carl Engel, on Addison Road. Engel was a distinguished composer and musical essayist, the brother in law of the ophthalmologist Sir William Bowman, and lived the life of a gentleman. During his time in London, Peters was offered the opportunity of becoming a British subject, which he rejected due to his German nationalist sympathies. Having studied the principles of European colonialism during his foreign sojourn, when Peters returned to Berlin he initiated the Society for German Colonization (Gesellschaft für Deutsche Kolonisation), a pressure group for the acquisition of colonies by Germany. In the autumn of 1884 he proceeded with two companions to East Africa, and concluded in the name of his society treaties with the chiefs of Usagara and neighbouring areas. The treaties were written in German and had little legal value. Even Karl Jühlke, who was a member of Peters' expedition, conceded that "it is true that the natives were probably not clear as to the significance of the treaties." Returning to Europe early in 1885, Peters formed the German East Africa Company, as successor to the Society for German Colonization. The German government of Chancellor Otto von Bismarck, fearing the effect on relations with the British, was originally opposed to these plans, and had refused any funding when Peters began. Bismarck refused a second time when Peters returned to Germany during the last days of the Berlin Conference of 1884, demanding an imperial charter. Peters threatened the Chancellor successfully by threatening to sell his acquisitions to King Leopold II of Belgium who was eager to expand his territory of Congo. As Bismarck's National Liberal Party allies in the Reichstag parliament were pro colonial anyway, he finally agreed and the charter was granted on 27 February 1885. This constituted the necessary beginning for further expansion on the East African mainland in the years ensuing. Peters had no training or experience in running a business, and the German East Africa Company was soon in financial difficulties. With government intervention it was reorganised and refinanced in March 1887 and Peters had to renounce his control. He was appointed as the company's director in Zanzibar, where he served during 1887 88. However he failed to negotiate a treaty with Barghash bin Said, sultan of Zanzibar, for the leasing of the coastal zone, and he was recalled to Germany early in 1888. Later that year the German East Africa Company reached an agreement with Barghash's successor, Sultan Khalifah bin Said of Zanzibar, who leased his coastal dominions in what was to be Tanganyika to the German East Africa Company.
Емин пашаның көмек экспедициясы
Сол жылы Петерс Африканың шығыс жағалауынан экспедиция бастады, номиналды түрде Эмин-пашаны құтқару үшін, бірақ шын мәнінде Уганда мен Экваториядағы неміс ықпалын кеңейту мақсатымен. Бұл экспедиция неміс үкіметімен санкцияланбаған және жергілікті британдық билік тарапынан филибүстерлік (19 ғасырдың мағынасында) деп есептелді. Петерс және оның экспедициясы жергілікті халықтан азық-түлік тартып алып, "жерден күш алды". Бірнеше жылдан кейін даниялық саяхатшы Педер Скавениус Тана аңғарында саяхаттап, былай деп хабарлады: "Мен қайда болсам сонда соғыстың іздерін кездестірдім. Обанги маңында өрт сөндірілген ауылдарды, ал барлық жерде ерлердің, әйелдердің және балалардың қаңқаларын таптым, әсіресе әйелдер мен балалардың саны көп болды. Менің халқыма қажетті күрішті алуым дайын болмады, себебі біз жақындаса сала, бүкіл халық үрейлене қашқан. Жергілікті тұрғындар менің ақ бетіме қорқып қарады, себебі олар соңғы рет көрген ақ адам доктор Петерс еді". 1890 жылдың басында Угандаға жеткен Петерс, американдық саяхатшы Генри Мортон Стэнлидің Эмин-пашаны бұрыннан тапқанын білді. Петерс Буганданың Кабака Мванга II-мен Германияның мүддесіне орай келісім жасады. Британдық Шығыс Африка компаниясының өкілі Фредерик Лугард басқаратын экспедицияның жақындауымен ол Уганданы жеделдетіп тастауға мәжбүр болды. Занзибарға жеткенде ол өз күш-жігерінің нәтижесіз болғанын білді, өйткені 1890 жылдың 1 шілдесінде Германия мен Ұлыбритания арасында Хелиголанд-Занзибар шартына қол қойылды, оған сәйкес Уганда британдық ықпал аймағы ретінде қалды және Петерстің Мвангамен жасаған келісімі күшін жойды. Сонымен қатар, оның компаниясының билігі жағалаудағы халықтың Абушири көтерілісіне қарсы шығуымен аяқталды, олар сұлтан мен немістер арасындағы жалға алу шартын іске асыруға қарсы болды. Германия үкіметі Герман Виссман басқаратын әскерлерді жіберуге мәжбүр болды, ол көтерілісті бастырып тастады. Германия үкіметі аумақты патшалық колониясы ретінде басқаруды өз қолына алды. Дегенмен, Германияға оралғаннан кейін Петерс зор құрметпен қарсы алынды және 1891 жылы ағылшын тіліне аударылған "Die deutsche Emin Pasha Expedition" атты экспедициясы туралы еңбегін жариялады. Ол сондай-ақ Хелиголанд-Занзибар шартына наразылық ретінде Alldeutscher Verband құрылымын қолдады.
In the same year Peters began an expedition from the east coast of Africa, avowedly for the relief of Emin Pasha, actually to extend the area of German influence in Uganda and Equatoria. This expedition was not sanctioned by the German government and was regarded by local British authorities as a filibuster (in the 19th century sense of the word). Peters and his expedition "lived off the land," seizing foodstuffs from the local population. Several years later the Danish explorer, Peder Scavenius, was travelling in the Tana valley, and reported that"On every side I came on traces of war. In the neighborhood of Obangi I found even villages that had been destroyed by fire, and everywhere skeletons of men, women, and children, those of women and children being especially numerous It was almost impossible for me to procure the necessary rice for my people, for as soon as we approached the whole populace fled panic stricken. The natives were terrified at my white face, for the last white man they had seen was Dr. Peters. "Reaching Uganda in early 1890, Peters learnt that Emin Pasha had already been located by the American explorer, Henry Moreton Stanley. Peters concluded a treaty with Kabaka Mwanga II of Buganda in favour of Germany. He had to leave Uganda hastily on the approach of an expedition commanded by Frederick Lugard, the representative of the Imperial British East Africa Company. On reaching Zanzibar he learned that his efforts were useless, as on 1 July 1890 the Heligoland–Zanzibar Treaty between Germany and the UK had been signed, whereby Uganda was left as an area of British influence and Peters's agreement with Mwanga became null and void. Meanwhile, the power of his company had ended when the coastal population rebelled in the Abushiri Revolt against the implementation of the lease agreement between the Sultan and the Germans. The German government had to intervene by sending troops commanded by Hermann Wissmann, who ended the insurrection. The German government took over the administration of the territory as a crown colony. Nevertheless, on his return to Germany Peters was received with great honours, and in 1891 published an account of his expedition entitled Die deutsche Emin Pasha Expedition, which was translated into English. He also endorsed the foundation of the Alldeutscher Verband in protest against the Heligoland–Zanzibar Treaty.
Рейхскомисар
1891 жылдың 18 наурызында ол Мошидегі «Килиманджаро аймағының рейхскомиссары» лауазымымен Шығыс Африкаға қайта оралды, бірақ губернатор Фрайхерр фон Соденге бағынышты болды. Петерс көп ұзамай неміс бекетін Мошиден Марангуға көшірді және 1891 жылдың қыркүйегінде Ромбо тайпасына қарсы жазалау экспедициясын жүргізді. 1891 жылдың қазан айында Петерстің африкалық қызметшісі Мабрук бір түні Марангудағы бекет үйіне кіріп, немістердің жыныстық құл ретінде ұстаған африкалық әйелдердің бірімен сексуалдық қатынас жасады деген күдік туды. Петерс ашуланып, оны жаза ретінде дарға асты. 1892 жылдың қаңтарында сол әйелдердің бірі, Джагоджо да дарға асылды, себебі Петерс оны тыңшылық қызметпен күдіктенді. Бұл оқиға туралы ағылшын миссионерлері губернатор фон Соденге хабарлады, ол тиісті тергеуді бастады, бірақ нәтижесіз аяқталды. Соден Петерсті жағалауға шақырып, Германияның Шығыс Африкасы мен кейіннен Кения болып біріккен британдық колония арасындағы шекараны белгілеу үшін британдықтармен бірлесіп комиссияда жұмыс істеу тапсырды. Петерс Килиманджародан кеткеннен кейін, неміс әскері Моши басшысы Мелиден ауыр жеңіліс тапты. Кейбір адамдар Петерстің саяси шешімсіздігі осы апаттың себебін тудырды деп сенді және 1892 жылдың маусымында неміс баспасөзінде Петерсті сынаған мақалалар жариялана бастады. Петерс Берлинге шақырылып, 1893 жылдан 1895 жылға дейін Сыртқы істер министрлігінің отарлық бөлімінде жұмыс істеді, сонымен қатар африка халқына қатысты жасаған артық әрекеттеріне байланысты ресми айыптаулар қойылды. 1896 жылдың 13 наурызындағы Рейхстаг отырысында Социал-демократиялық партияның төрағасы Аугуст Бебель Петерстің епископ Альфред Таккерге жазған деген хатқа сілтеме жасап, кісі өлтіру фактісін жариялады. Петерс хаттың нақтылығын жоққа шығарды, бірақ өлім жазаларын мойындауға мәжбүр болды. Үш рет жүргізілген тергеуден кейін, 1897 жылы, ол лауазымынан және барлық зейнетақы жәрдемақыларынан айырылды, себебі қызметтік өкілеттігін теріс пайдаланғаны анықталды.
On 18 March 1891, he went out again to East Africa as "Reichskommissar for the Kilimanjaro Region" in Moshi, however subordinate to governor Freiherr von Soden. Peters soon moved the German station from Moshi to Marangu, and he undertook a punitive mission against the Rombo in September 1891. In October 1891 Mabruk, one of Peters' African servants, broke into the station house at Marangu one night and possibly had sexual relations with one of the African women who were kept as sex slaves by the Germans. Peters was furious and had the man hanged as punishment. In January 1892 one of those African women, Jagodjo, was also hanged, because Peters suspected her of having been a spy. It was Anglican missionaries who brought this matter to the attention of Governor von Soden, who initiated an inconclusive investigation. Soden recalled Peters to the coast and gave him the task of working on a commission with the British to delineate the boundary between German East Africa and the British colony which would later become Kenya. Shortly after Peters' departure from Kilimanjaro the German forces there suffered a devastating defeat at the hands of chief Meli of Moshi. There were those who believed that Peters' political ineptitude had sown the seeds of this disaster, and reports criticising Peters began to appear in the German press in June 1892. Peters was recalled to Berlin and employed in the Colonial Section of the Foreign Office from 1893 to 1895, while official accusations were brought against him of excesses in regard to his treatment of the African population. In a session of the Reichstag on 13 March 1896 August Bebel, chairman of the Social Democratic Party, finally made the killings public, citing from an alleged letter written by Peters to Bishop Alfred Tucker. Peters correctly denied the authenticity of the letter but had to admit the executions. After three investigations, in 1897, he was dishonourably deprived of his commission for misuse of official power, losing all his pension benefits.
Кейінгі өмір және өлім
Питерс сот үкімінен және қылмыстық қудалаудан қашу үшін Лондонға көшіп, Родезия мен Португалиялық Шығыс Африканың бір бөліктерін пайдалану схемаларымен айналысты. Ол құрған алтын өндіру компаниясының мүддесі үшін Замбези өзеніндегі Фура ауданы мен Макомбс аймағын зерттеді, онда 1899 жылы ортағасырлық Мутапа патшалығының қалалардың қираған қалдықтары мен тастап кетілген алтын кендерін тапты, оны ол Офирдің аңызға толы ежелгі жерлері деп санады. 1901 жылы ол қайта оралып, өзінің зерттеулері туралы "Im Goldland des Altertums" ("Ежелгілердің Эльдорадосы") (1902) еңбегінде жазды. 1905 жылы ол Замбези мен Саве өзендері арасындағы аймаққа тағы да сапар жасады. 1914 жылы Петерс император Вильгельм II-нің жеке жарлығымен императорлық комиссар атағын қайта пайдалану құқығын алып, сондай-ақ жеке қаржысынан зейнетақы алды, бірақ тәртіптік соттың үкімі күшінде қалды. Петерс 1918 жылдың 10 қыркүйегінде қайтыс болды.
Peters evaded final sentencing and further criminal prosecution by relocating to London, where he occupied himself with schemes for exploiting parts of Rhodesia and Portuguese East Africa. In the interests of a gold mining company he formed, Peters explored the Fura district and Macombes country on the Zambezi river, where in 1899 he discovered ruins of cities and deserted gold mines of the medieval Kingdom of Mutapa, which he identified as the legendary ancient lands of Ophir. He returned in 1901 and gave an account of his explorations in Im Goldland des Altertums (The Eldorado of the Ancients) (1902). In 1905 he again visited the region between the Zambezi and Save rivers. In 1914, Peters was able to return to Germany, after Emperor Wilhelm II by personal decree had bestowed upon him the right to use the title of an Imperial Commissioner again and had given him a pension from his personal budget, while the sentence by the disciplinary court remained in effect. Peters died on 10 September 1918.
Мұра
Жоғарыда аталған кітаптар мен кейбір шағын трактаттардан өзге, Петерс 1883 жылы «Willenswelt und Weltwille» философиялық еңбегін және 1895 жылы «Das goldene Ophir Salomo's» атты алғашқы алтын өндірісі жөніндегі зерттемесін жариялады, ол 1899 жылы ағылшын тіліне аударылды. Әлеуметтік дарвинизм мен «Völkisch» философиясының жақтаушысы болған оның жергілікті халыққа қатысты көзқарасы тірі кезінде оны ең даулы отарлаушылардың біріне айналдырды. Әлеуметтік-демократтар, католиктер және еркін ойлы саясаткерлер Петерсті ұлттық ұят деп санады. Австриялық африка зерттеушісі Оскар Бауман оны «жартылай ақылсыз» деп сипаттады. Неміс сыншыл баспасөзінде оны «Аспаннан ілінген Петерс» (Hänge Peters) деп атады. Жергілікті тұрғындар оны «қолдары қанға боялған адам» деген мағына беретін «mkono wa damu» деп білді. Дегенмен, Петерс отаршылдыққа ұмтылған адамдар арасында ұлттық батыр ретінде құрметке ие болды. Нацистік Германияда Петерс ұлттық батыр ретінде салтанаттап тойланды және 1936 жылы Адольф Гитлердің жеке жарлығымен ресми түрде ақталу алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Крайгсмарин» әскери-теңіз күштеріне қарасты «Carl Peters» тендері оның құрметіне аталды. 1941 жылы Герберт Селпиннің «Carl Peters» атты үгіт фильмінде Петерс рөлін Ханс Альберс сомдады. Германиядағы бірнеше қалаларда Петерс есімімен аталатын көшелер болды, бірақ оның мұрасы туралы пікірталас туғаннан кейін көптеген көшелер қайта аталды. Мысалы, Берлиндегі «Afrikanisches Viertel» ауданындағы «Petersallee» көшесі бастапқыда Карл Петерс есімімен аталған, бірақ 1986 жылы нацистерге қарсы күрескен Ханс Петерс есімімен қайта аталды.
Besides the books already mentioned and some smaller treatises, Peters published a philosophical work entitled Willenswelt und Weltwille (1883), and a disquisition on early gold production entitled Das goldene Ophir Salomo's (1895), translated into English in 1899. A proponent of Social Darwinism and the Völkisch philosophy, his attitude towards the indigenous population made him one of the most controversial colonizers even during his lifetime. Critics among Social Democrats, Catholic, and Free minded politicians considered Peters a national shame. The Austrian Africanist Oscar Baumann referred to him as "half crazy". One of his nicknames in the German critical press was Hänge Peters ("Hangman Peters"). He was known by natives as "mkono wa damu", meaning "the man with blood on his hands". However, Peters was feted as a national hero among colonial minded people. Peters was celebrated as a national hero in Nazi Germany, and was officially rehabilitated by personal decree of Adolf Hitler in 1936. During World War II, the Kriegsmarine fleet tender Carl Peters was named after him. He was also the subject of a 1941 propaganda film, Carl Peters, by Herbert Selpin, starring Hans Albers as Peters. A number of towns in Germany had streets named after Peters, but many were later renamed following debate concerning his legacy. For example, Petersallee in the Afrikanisches Viertel in Berlin was originally named after Carl Peters, but was rededicated in 1986 to Hans Peters, a member of the anti Nazi resistance.