Кіріспе

Карл Фридрих Герделер (; 31 шілде 1884 – 2 ақпан 1945) – неміс консервативті саясаткері, монархист, басшы, экономист, мемлекеттік қызметкер және нацистік режимге қарсылас. Ол қызмет еткен кезеңде еврейге қарсы кейбір саясатқа қарсы болды және Холокостқа қарсы тұрды. Егер 1944 жылы 20 шілдеде Гитлердің диктатурасын құлату жоспары сәтті аяқталғанда, Герделер жаңа үкіметтің канцлері болар еді. Қамауға алынғаннан кейін ол Гестапоға көптеген құттықтасқандардың есімдерін берді, нәтижесінде жүздеген адам тұтқындалды және өлім жазасына кесілді. Герделер 1945 жылғы 2 ақпанда дарға асылды.

Ерте өмір және мансап

Герделер Германия империясының Пруссияның Позен провинциясындағы (қазіргі Польшадағы Пила) Шнайдмюль қаласында пруссиялық мемлекеттік қызметкерлердің отбасында дүниеге келген. Гёрделердің ата-анасы еркін консервативті партияны қолдады, ал 1899 жылдан кейін Гёрделердің әкесі Пруссияның Ландтаг-ында сол партияның мүшесі ретінде қызмет етті. Герхард Риттер, Гёрделердің өмірбаянын жазған және досы, оның өскенін мәдениетті, терең діндар лютерандық, ұлтшыл және консервативті, жақсы жағдайлы орта таптық отбасында болған деп сипаттады. Жас кезінде терең сенімді Гёрдлер өзінің өмірлік ұраны ретінде omnia restaurare in Christo (Мәсіхте бәрін жаңартпақ) дегенді таңдады. 1902-1905 жылдары Герделер Тюбинген университетінде экономика және құқық мамандықтарын оқыды. 1911 жылдан бастап ол Пруссияның Рейн провинциясындағы Солинген қалалық әкімдігінде мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді. 1930 жылдардың басында Герделер Веймар республикасының Ұлы депрессияның нәтижесінде сәтсіздікке ұшырағанын және демократияны ауыстыру үшін консервативті революция қажет екенін жақтаған жетекші тұлға болды. 1932 жылы Брюнинг үкіметі құлағаннан кейін Герделерді әлеуетті канцлер ретінде қарастырды. Генерал Курт фон Шлайхер оны осы лауазымға үміткер ретінде қарастырды, бірақ ақырында Франц фон Папен таңдалды. 30 мамыр 1932 жылы Брюнинг үкіметі құлағаннан кейін Брюнинг Герделерді президент Пауль фон Гинденбургке өзінің орнын басу үшін ұсынды. Гинденбург Герделерді бұрынғы ДНВП мүшесі болғандықтан қабылдамады. (1928 жылдан бастап Альфред Гугенберг басшылығымен ДНВП Гинденбургке қарсы жалақорлық науқанын жүргізді және тіпті оны 1918 жылы «Германияны артынан шапқан» «қараша қылмыскерлерінің» бірі деп атады. Осының салдарынан 1932 жылға қарай Гинденбургке ДНВП-ның ешбір қазіргі немесе бұрынғы мүшесі канцлер ретінде қабылданбады.) Брюнингтің құлауы Герделердің баға комиссары лауазымынан кетуіне әкелді. Кейін 1932 жылы Герделер Папеннің кабинетінде қызмет ету ұсынысынан бас тартты.

Үшінші рейхтегі қала әкімі

1935 жылға дейін Гёрдлер Адольф Гитлерді "ағартылған диктатор" деп есептеді, оның пікірінше, дұрыс кеңес алған жағдайда ол жақсылыққа қызмет ете алатын еді. Кейін Гёрдлер нацистерді қолдаған кезеңін өміріндегі ұятты бір бет деп атады. 1933 жылдың 1 сәуірінде Рейхтегі барлық еврей бизнесіне қарсы жарияланған ұлттық бойкот күні Гёрдлер Лейпциг қаласының обер-бургомистрінің толық формасындағы киімімен SA-ға бойкотты күшпен жүзеге асырмауға бұйрық берді және Лейпциг полициясына SA-ның ұстап алған бірнеше еврейді босатуға бұйрық берді. Ол бірнеше рет нацистік режимнің "арийлендіру" экономикалық саясатымен қауіп төндірілген Лейпцигтің еврей бизнесмендеріне көмектесуге тырысты. Бойкоттан кейін бірнеше күн өткен соң Гёрдлер Лейпциг қаласының мэрі ретінде 1935 жылғы Нюрнберг заңдарынан өзгеше, оған шағымдануға себеп болмайтын Мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы заңды қолдануға кірісті. Нацистік режимге ықпал ету мақсатында Гёрдлер Гитлерге экономикалық саясат бойынша кеңестері бар ұзақ меморандумдар жіберді, ал 1935 жылдың екінші жартысында муниципалитеттердің өкілеттіктері мен жауапкершілігі туралы жаңа заң жобасын жазды. Ол Ханс Франктің неміс құқығы академиясының мүшесі болды. Режимге деген бастапқы симпатиясына және ұлттық социалистердің қысымына қарамастан, Гёрдлер НСДАП-қа қосылудан әрқашан бас тартты. 1930 жылдардың ортасына қарай Гёрдлер нацистерден көңілі суып, Гитлер оның меморандумдарын оқымай, оның орнына Гёрдлердің өте жауапсыз деп санайтын экономикалық және қаржылық саясатты жүргізіп жатқанын түсінген соң, нацистерге деген көңілі толық суыды. Сонымен қатар, Лейпциг қалалық әкімшілігінің шығындарының өсуі қаланың қарызын Гёрдлер үшін үлкен алаңдаушылыққа себеп болды. 1934 жылы ол Гитлермен сыртқы саясат мәселесінде келіспеді, өйткені Германия Польшамен агрессиясыз келісімге қол қойды, оған Гёрдлер қарсы болды және Польша аумақтарын аннексиялауды талап етті. Ол Гитлерге Гданьск Помераниясы мен Үлкен Польшадағы аумақтарды Польшаның иеленуі "елдің экономикалық және рухани жарасы" екенін және "неміс халқы өмірлік қауіпсіздігі үшін күресуі керек" деп жазды. 1933 жылы рейх заңы Германия Коммунистік партиясының мүшелеріне немесе "арий емес" дәрігерлерге мемлекеттік медициналық сақтандыруға қатысуға тыйым салды, тек Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері немесе ардагерлердің балалары мен ата-аналары ғана босатылды. 1934 жылғы екінші жарлықта бір немесе бірнеше еврей әже-шешелері бар немесе "арий емес" адаммен некеде тұрған дәрігерлерге мемлекеттік медициналық сақтандыруға қатысуға тыйым салынды, олардың дініне қарамастан. Алайда, бұл заңдар Веймар республикасы кезінде мақұлдау алған дәрігерлерге әсер етпеді. 1935 жылдың 9 сәуірінде Лейпциг қаласының вице-мэрі, ұлттық социалист Рудольф Хааке, қолданыстағы заңдарға қайшы келіп, барлық еврей дәрігерлеріне мемлекеттік медициналық сақтандыруға қатысуға тыйым салды және барлық муниципалдық қызметкерлерге еврей дәрігерлерімен кеңесуден бас тартуды ұсынды. Оған жауап ретінде Landesverband Mitteldeutschland des Centralvereins deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens e. V (Еврей дінін ұстанатын неміс азаматтарының орталық қауымдастығының Орта Германия аймақтық қауымдастығы) Гёрдлерге Хаакенің әрекеттеріне шағымданып, оған қолданыстағы антисемит заңдарын орындауын сұрады, бұл кем дегенде кейбір еврей дәрігерлеріне тәжірибеге рұқсат берді. 1935 жылдың 11 сәуірінде Гёрдлер Хаакенің бойкотын тоқтатуды бұйырды және қолданыстағы заңдар бойынша жұмыс істеуге рұқсат етілген "арий емес" дәрігерлердің және одан шеттетілгендердің тізімін ұсынды. Американдық саясаттанушы Дэниел Голдхаген сияқты Гёрдлердің сыншылары Гёрдлер "арий емес" дәрігерлердің тізімін жариялағандықтан, оларды мемлекеттік сақтандыру бойынша практикадан шығаруға болмайтынын, Гёрдлер антисемит екенін мәлімдеді. Керісінше, Гёрдлерді қорғаушылар, мысалы, канадалық тарихшы Питер Хоффманн, Гёрдлердің заңдарды орындауға деген ықыласы еврей дәрігерлерін қорғау үшін қызмет етті деп дәлелдеді.

Баға комиссары: экономикалық саясат жасау

1934 жылдың қарашасында Герделер қайтадан Рейх баға комиссары болып тағайындалды және қайта қарулану салдарынан туындаған инфляциямен күресуге бұйрық берілді. 1934 жылы Гестапо хабарлағандай, неміс халқы Герделердің баға комиссары болып қайта тағайындалуын жақсы қабылдады. Герделердің тағайындалуы Гитлердің инфляция мәселесіне берген жауабы болды. Герделердің тағайындалуына зор мән берілгеніне қарамастан, оған нақты билік берілмеді. 1934 жылы Герделер рейхсмарканы девальвациялау идеясына қарсы болды және Гитлер мен Шахтты девальвацияны жақтағандарға қарсы қолдады. 1934–1935 жылдары баға комиссары ретінде екінші мерзімінде Герделер жиі экономика министрі және Рейхсбанк президенті Хьялмар Шахтпен инфляциялық саясаты бойынша келіспеушіліктерге түсті. Герделердің пікірінше, бұл неміс экономикасына үлкен қауіп төндірді және 1935 жылы баға комиссары лауазымынан кетуіне себеп болды. Баға комиссары ретінде Герделер нацистік экономикалық саясаттан және нацистік партиядағы кең таралған жемқорлықтан наразы болды. 1935 жылдың қыркүйегінде Лейпциг қаласының мэрі ретінде Герделер Нюрнберг заңдарын орындауға мәжбүр болды, оны ол терең жек көреді. 1935 жылдың қазан айында Герделер Гитлерге меморандум жіберіп, Германияға жетіспейтін шикізатты сатып алудың орнына, Германияға жетіспейтін май сияқты азық-түлік сатып алуға неміс валютасын жұмсауға шақырды. Баяндамасында Герделер Германияның экономикалық саясатының басты мақсаты "қарулануға қатысты саяси басымдық ретінде халықты маймен қамтамасыз ету" болуы керек деп жазды. Сол баяндамада Герделер Германияның экономикалық проблемаларының түбі қайта қарулану екенін айтты және әскери шығындарды азайтуды, Германияның экспортын арттыруды және еркін нарықтық экономикаға оралуды ұсынды. Герделер экономикадағы мемлекеттік басқарудың қазіргі бағытын жалғастыру және жоғары әскери шығындар деңгейі экономиканың толық құлдырауына және өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне әкелетінін ескертті. Гитлер Герделердің баяндамасын елемегеннен кейін Герделер Гитлерден баға бақылау жөніндегі Рейх комиссариатын таратуын сұрады, өйткені оның жұмысы болмады. 1936 жылдың көктемінде Герделер Хаакпен неміс-еврей композиторы Феликс Мендельсонның ескерткішін бұзу мәселесі бойынша келіспеушілікке түсті. 1936 жылдың жазында Герделер Германияны сол жылы қамтыған үлкен экономикалық дағдарысқа қатысты шешім қабылдауға әсер етуге тырысты. Шахтпен бұрынғы келіспеушіліктеріне қарамастан, Герделер мен Шахт Германия үкіметіндегі "еркін нарық" фракциясын басқарды және 1936 жылғы экономикалық дағдарыс кезінде Гитлерден әскери шығындарды азайтуға, автоархиялық және протекционистік саясаттан бас тартуға және экономикадағы мемлекеттік басқаруды азайтуға шақырды. "Еркін нарық" фракциясын Германияның жетекші бизнес басшылары, әсіресе AEG компаниясының Германн Дюхері, Robert Bosch GmbH компаниясының Роберт Бош және Vereinigte Stahlwerke AG компаниясының Альберт Вегелер қолдады. Герделер мен Шахтқа қарсы Германн Герингтің айналасындағы басқа фракция қарсы болды. Герингпен ең жақсы экономикалық бағыт бойынша келіспеушіліктеріне қарамастан, 1936 жылдың 6 тамызында Геринг Герделерден Германия рейхсмарканы девальвациялау керек пе, жоқ па деген сұрақ бойынша есеп сұрады. Герделер өз баяндамасын 1934 жылғы Шахттың Жаңа жоспарының саясатын қабылдамаумен бастады. 1934 жылғы ұстанымынан кері бұрылып, Герделер рейхсмарканы девальвациялауды экономикалық дағдарыстың ең жақсы шешімі деп қабылдады. Герделер басқа батыс елдерінің, әсіресе АҚШ-тың Германия мемлекетінің экспорттық демпингке субсидия беруіне төзімділігінің азайып бара жатқанын және жақын арада неміс тауарларына қарсы қатал жаңа тарифтер енгізілетінін айтты. Герделер 1936 жылы Германия экономикасын қамтыған экономикалық дағдарыстан шығудың жалғыз жолы рейхсмарканы девальвациялау және Германиядағы шетел валютасына қатысты барлық шектеулерді жою екенін дәлелдеді. Герделер рейхсмарканы девальвациялаудың сәтті болуы үшін басқа елдермен, әсіресе АҚШ, Ұлыбритания және Франциямен келісімге келу қажет екенін, әйтпесе олар долларды, фунтты және франкты девальвациялауға ұмтылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Олардың ынтымақтастығын қамтамасыз ету үшін Герделер батыс елдерімен қарым-қатынасты жақсартуды ұсынды. Герингке жолданған меморандумында Герделер "экономикалық ынтымақтастықтың жаңа дәуіріне" әкелетін Германияның әлемдік экономикаға қайтадан қатысуының және протекционизм мен автоархияның аяқталуының "ұлы мүмкіндігі" туралы жазды. Осы мақсатта Герделер ағылшын-француз-американ экономикалық ынтымақтастығы мен қолдауының орнына Германия кем дегенде бір жақты экономикалық саясатын тоқтатуға және әскери шығындарды күрт қысқаруға келісуі керек екенін айтты. Герделер батыс елдерінің экономикалық қолдауының құны "еврей мәселесі, масондық мәселе, заң үстемдігі мәселесі, шіркеу мәселесі" бойынша нацистік режимнің саясатын жұмсарту болады деп ойлады. Герделер: "Біз белгілі бір мәселелерді басқа халықтардың түсініксіз көзқарастарымен үлкен дәрежеде үйлестіруге мәжбүр болып, мазмұнында емес, олармен қарым-қатынас жасау тәсілінде өзгерістер жасауымыз мүмкін екенін жақсы түсінемін", - деп жазды. Британ тарихшысы Адам Туз Герделердің меморандумындағы өзінің жеке мақсаттарын іске асыруға тырысқанын және сыртқы күштердің антисемиттік және басқа да ішкі саясат бойынша Герделер ұсынған жеңілдіктерді бағаның құны ретінде талап етуінің өте күмән екенін айтты. Алайда Туз Герделердің батыс елдері әскери шығындарды қысқартуды экономикалық қолдаудың алғы шарты ретінде қоятынын дұрыс айтқанын мойындайды. Герделердің экономикалық либерализация және девальвация саясаты Германияда 2 миллион–2,5 миллион жұмыссызды тудырады, бірақ ұзақ мерзімде экспорттың өсуі неміс экономикасын күшейтеді деп мәлімдеді. Геринг Герделердің меморандумына "толық қолдануға болмайды" деп баға берді. Герингтің Герделердің меморандумының көшірмесі Герингтің қолмен жазылған пікірлерімен жабылған, мысалы: "Қандай қайраткерлік!", "Нонсенс!", және "Охо!". Геринг Гитлерге Герделердің меморандумының көшірмесін жібергенде, қоса берілген хатында: "Бұл сіздің меморандумыңыз үшін өте маңызды болуы мүмкін, өйткені ол біздің буржуа бизнесмендерінің толық шатасуын және түсінбеушілігін көрсетеді, қаруландыруды шектеу, жеңілісшілдік, шетелдік саясат жағдайының түсінбеушілігі кезекпен келеді. Оның [Герделердің] ұсыныстары қала әкімі үшін жеткілікті, бірақ мемлекеттік басшылық үшін емес", - делінген. Герделердің кеңесі Гитлердің 1936 жылғы тамыздағы "Төрт жылдық жоспар меморандумында" қабылданбады. Оның орнына, 1936 жылдың күзінде нацистік режим 1936 жылғы экономикалық дағдарыстан шығу жолы ретінде Төрт жылдық жоспарды іске қосты. Гитлер Герделердің баяндамасын ұнатпады және Гитлердің "Төрт жылдық жоспар меморандумы" Герделердің меморандумына жауап ретінде жазылған болуы мүмкін (Герхард Риттер бұл теорияны жақтады, ал Герхард Вайнберг оны жоққа шығарды). 1936 жылдың 4 қыркүйегінде неміс кабинеті алдында сөйлеген Геринг Герделердің меморандумының экономикалық ойлаудың кемшілігінің мысалы екенін айтты және Германия экономикалық салдарына қарамастан, ауыр әскери шығындарды, протекционизмді және автоархияны жалғастыратынын жариялады.

Отставка

1936 жылдың күзінде Гёрдлер мен Хаактың Мендельсон мүсініне қатысты даулары күшейді. Ұзақ пікірталас соңында Гёрдлер мүсінді Гевандхаус концерт залының алдынан көрінеуі аз жерге көшіруге келісті. 1936 жылдың күзінде Гёрдлер Германияның сауда палатасының қолдауымен Финляндияға сапарға шықты. Кету алдында Гёрдлер Адольф Гитлермен және үгіт-насихат министрі Жозеф Геббельспен кездесіп, сапары барысында мүсінге ештеңе болмайды деген уәде алды. Сапары кезінде Хаактың бұйрығымен мүсін қиратылды. Қайтып келген соң Хаак мүсін мәселесі "жанжалдың сыртқы себебі ғана" екенін және "Др. Гёрдлердің еврей мәселесіне қатысты көзқарасы Мендельсон Бартольди мүсініне байланысты айқын көрінді" деп мәлімдеді. Гёрдлер мүсінді қайта орнатуға тырысты. Сәті түспеген соң, Лейпциг қаласының әкімі болып қайта сайланудан бас тарды және 1937 жылдың 31 наурызында лауазымынан кетті. Янгпен кездесу кезінде Гёрдлер Янгтан британ үкіметіне хабар жеткізуін сұрады: Лондон Германияға еврейлерді қудалауды тоқтату үшін дипломатиялық және экономикалық қысым көрсетуі керек. 1939 жылдың 6 мамырында Гёрдлер британдық Сыртқы істер министрлігіне Германия мен Кеңес үкіметтері Шығыс Еуропаны бөлісу мақсатында жасырын жақындасуды бастағанын хабарлады. 1939 жылдың мамыр айында Гёрдлер Лондонға барып, британ үкіметінің алдында осы хабарды қайталады. Лондон сапары барысында Гёрдлер британдықтарға Германия экономикасының жағдайы өте нашар екенін, тіпті соғыс болса да, ол Германияның экономикалық құлдырауын тездететінін және Германияның ұзақ соғысқа шыдауға экономикалық күші жетпейтінін айтты. 1939 жылдың мамырында Лондонда болған сапарында Гёрдлер неміс армиясының басшылығы режимді құлатуға дайын екенін, өзінің дереу төңкеріс жасауды жақтағанын, бірақ "барлық қозғалыстың басшылары әлі де ерте деп санайтынын" мәлімдеді. Немец тарихшысы Клаус Юрген Мюллер Гёрдлердің бұл мәлімдемелері британдықтарға өтірік айтқанын немесе өзін алдап отырғанын айтты. Гёрдлердің Германияның дипломатиялық, әскери және экономикалық жағдайына берген бағасы 1939 жылы британдық және француз үкіметтерінің шешім қабылдауына елеулі әсер етті. Оның баяндамаларына сүйене отырып, поляк мәселесі бойынша британ-француздық дипломатиялық қатыстылық Гитлердің құлауына соғыссыз әкелуі мүмкін немесе кем дегенде одақтастар соғысқа салыстырмалы түрде қолайлы экономикалық жағдайда кіруі мүмкін деп сенді. Шетелде пікірге ықпал етуге тырысудан басқа, Гёрдлер неміс әскерін Гитлерді құлатуға шақырды және генералдардың төңкеріс жасауды қарастыруға құлықсыздығынан жиі көңілі тоңды. 1939 жылдың шілде айының соңында Түркияға сапары кезінде жазған меморандумында Гёрдлер Гитлердің Польшаға қарсы талаптарымен әдейі шатастырып отырғанын айтты және егер оны британ-француздықтардың қатаң ұстанымымен мойынсұнуға мәжбүрлесе, бұл нацистік режимді құлатуға жеткілікті соққы болар еді. Кейін 1939 жылдың жазында Гёрдлер Гитлердің Польшаға қатысты ниеттері туралы көзқарасын өзгертті. 1939 жылдың тамызында Гёрдлер генерал Вальтер фон Браухичпен байланысып, Германия Польшаға шабуыл жасаса, Гитлер күткендей шектеулі соғыс болмай, Германияны Ұлыбритания мен Францияға қарсы шығаратын дүниежүзілік соғыс болатынын ескертті. Гёрдлер Браухичке Германияны осындай соғыстан құтқарудың жалғыз жолы Гитлерді биліктен қуғызу екенін айтты. Браухич Гёрдлердің пікірлеріне қызығушылық танытпады және ол Гитлердің Германия 1939 жылы дүниежүзілік соғыс туғызбай-ақ Польшаны жоя алады деген сенімін бөлісетінін мәлімдеді. 1939 жылдың 25 тамызында Гитлер Германия мен Кеңес Одағының шабуыл жасамау келісімінің ағылшын-француздықтардың Польшаны тастап кетуіне әкелмейтінін білген соң, келесі күні басталатын "Ақ түйе" операциясын уақытша кейінге қалдыруға бұйрық берді. Гёрдлер бұл кейінге қалдырудың Гитлердің беделіне соққы екеніне сенімді болды. 26 тамызда ол халықаралық жағдайға байланысты тоқтатуды ойлаған Швецияға сапарға шықты. 1939 жылдың 27 тамызында Гёрдлер британдық дипломат Гладвин Джеббке Польша үшін нацистік режимді құлатудың ең жақсы жолы ретінде дипломатиялық ұстанымын берік ұстануды жалғастыруды айтты. Сонымен қатар, Гёрдлер Германияның 1914 жылғы шекарасына қайта оралуын талап етіп, оның күшті неміс ұлтшылдығы көптеген британдық дипломаттарды Гёрдлерге сенбеуге мәжбүр етті, өйткені олар оны Гитлерден көп айырмашылығы жоқ деп санайтын. 1939 жылдың қыркүйек айының басында Гёрдлер көңілсіз күйде Германияға оралды. Гёрдлер Германияның 1 қыркүйекте Польшаға шабуыл жасағаны, 3 қыркүйектегі ағылшын-француздық соғыс жариялаулары және содан кейін неміс армиясының Гитлерді құлату үшін ештеңе жасамағаны оны қатты көңілді етті және жағымсыз тосынсыр болды. Бұл Гёрдлердің үмітін неміс армиясы Гитлерге қарсы көтеріліс жасап, оның орнына соғысатынына байланысты үміттерінің қайталануының бастамасы болды, бірақ армия офицерлері Фюрер үшін күресуді оған қарсы күресуден әлдеқайда қалайтынын қайта-қайта көреді.

Жалған соғыс, 1939 жылғы қарашадағы Зоссен төңкерісі мен Батысқа шабуыл

1939-40 жылдары Герделер консервативті саясаткерлерді, дипломаттарды және генералдарды – ең бастысы Ульрих фон Хассель, генерал Людвиг Бек және Йоханнес Попицті – Адольф Гитлерге қарсы біріктірді. 1939 жылғы 11 қазанда Польшадағы неміс соғыс қылмыстары туралы Хассельмен сөйлескенде Герделер генерал Гальдер мен адмирал Канаристің Польшадағы «соғысты қатыгездікпен жүргізуіміздің» салдарынан жүйке ауруларына шалдыққанын айтты. 1939 жылғы қазан айында Герделер нацистік үкіметтің Ұлыбритания мен Франциямен бейбітшілік шарттарын жасасуына қатысты. Герделердің шарттары бойынша Германия 1918 жылға дейін Германияның құрамына кірген Польшаның барлық аумақтарын, Австрияны және Судет аймағын сақтап қалады, ал Польша мен Чехословакияға тәуелсіздік қайта беріліп, жалпы қарусыздандыру, әлемдік еркін сауданы қалпына келтіру және протекционизмді тоқтату жаңа режимнің басты мақсаттары болар еді. 1939 жылғы 3 қарашада Герделер Швецияға тағы бір сапармен барып, Маркус Валленберг, Густав Кассель және доктор Свен Хединмен кездесті. Хедин күнделігіне «Герделер Гёрингке сенетінін және Германияны тез арада бейбітшілікке апарудың жалғыз жолы осы екенін ойлағанын, бірақ Гитлер билікте болғанда бейбітшілік мүмкін емес екенін» жазды. Сонымен қатар Герделер 5 қарашада бастауды жоспарлаған сәтсіз төңкерістің жоспарлауына терең қатысты және сол күнге дейін өте жақсы көңіл-күйде болды. Хассель күнделігінде «Ол [Герделер] маған жиі Каппты еске түсіреді» деп жазды (Капп төңкерісінің номиналды басшысы Вольфганг Капп жауапкершіліксіздігімен танымал болды). Фельдмаршал Вальтер фон Браухич пен генерал Франц Халдер, жоспарланған төңкерістің басшылары, күтпеген жағдайда қолдау көрсетуден бас тартып, ұсынылған төңкеріс сәтсіз аяқталды. Браухич пен Халдер Гитлердің 1939 жылғы 12 қарашада Францияға шабуыл жасау үшін «X күнін» белгілегеннен кейін оны құлатуға шешім қабылдады; екі офицер де сәтсіздікке ұшырайды деп сенген шабуыл. 5 қарашада Гитлермен кездесу кезінде Браухич Гитлерді «X күнін» кейінге қалдыруға тырысты, неміс армиясының моральдық жағдайы 1918 жылғыдан да нашар екенін айтты, бұл Гитлерді ашуландырды. Кездесуден кейін Халдер де, Браухич те Герделерге Гитлерді құлату мүмкін емес екенін және егер ол шынымен де солай еткісі келсе, басқа офицерлерді іздеуі керектігін айтты. 1939 жылғы 7 қарашада қатты қарлы дауылдан кейін Гитлер «X күнін» кейінге қалдырды, бұл Браухич пен Халдерді Гитлерді құлатуға итермелеген себепті жойды. 1939 жылғы 23 қарашада Герделер Халдермен кездесіп, оның ұстанымын қайта қарауын сұрады. Халдер Герделерге Гитлерді құлату туралы ешқандай жоспарға қатысуға ниеті жоқ екенін түсіндірді: Генерал Эрих Людендорф 1918 жылғы наурыз айында Кайзер шабуылын бастады, бұл 1918 жылғы қарашада Германияның жеңілісіне тікелей себеп болды, бірақ Германияның көпшілігі Людендорфты әлі де Германияның ең ұлы батырларының бірі деп санайды. Ал қараша революциясын ұйымдастырып, Германияны жеңілген соғыстан алып шыққан соғыс бітіру туралы келісімге қол қойған адамдар бүкіл рейхте «қараша қылмыскерлері» деп жек көрінді. Егер Гитлер Францияға басып кірсе, бірақ сәтсіз аяқталса да, адамдардың көпшілігі әлі де Гитлерді қолдайды, өйткені Кайзерсхлаттағы сәтсіздік Людендорфтың беделін бұза алмады, сондықтан армия Гитлердің беделін қатты бұзатын оқиғаға дейін Гитлерді құлатуға ештеңе істей алмады. Гитлер беделін кетіргенше, соғысты тоқтату үшін оған қарсы әрекет еткен кез келген адам «жаңа қарашалық қылмыскер» болады. Гитлер ұлы көшбасшы еді, оны ешкім алмастыра алмады. Армиядағы жас офицерлердің көпшілігі төңкеріске қатыспайтын ұлттық социалистер еді. Гитлер «неміс халқын ағылшын капитализмінің құлдығынан азат етудің соңғы мүмкіндігіне» лайық еді. Соңында, «жаумен бетпе-бет кездескенде, ешкім бас көтермейді». Герделер қанша тырысқанмен, Халдер өз ойын өзгертпейді. 1940 жылдың қаңтар-ақпанында Герделер Попиц, Бек және Хассельмен бірге уақыттың көп бөлігін нацистік үкімет жүзеге асыратын конституциялық, экономикалық, әлеуметтік және білім беру жүйесін жоспарлауға жұмсады. Олардың барлық жоспарларының негізі монархияны қалпына келтіру болды. Герделер армияның Гитлерді құлатуының басты себебі – жақсы ертеңгі күннің үмітімен оларды жігерлендіретін оң мақсаттың жоқтығы деп сенді. Егер ол және оның әріптестері жақсы болашаққа арналған жоспарлар жасаса, онда армия басшылары өз ойын өзгертер еді. Гитлерден кейінгі болашақ туралы талқылау барысында Герман Гёринг және Генрих Гиммлер сияқты нацистік көшбасшылар, егер олар Гитлермен араларын үзсе, нацистік үкіметтен кейін басшылық рөл атқара алатынына келісім болды. Герделер мен оның айналасындағылардың нацистік үкіметтен кейін ешқандай рөл атқара алмайтын жалғыз нацистік көшбасшысы – Сыртқы істер министрі Йоахим фон Риббентроп еді, оны Герделер жек көріп, өте жаман адам деп есептеді, ал оның сыртқы саясатын қылмыстық жаңсақ деп бағалады. 1940 жылдың сәуір айының басында Герделер генерал Франц Халдермен, Бас штаб бастығымен құпия кездесіп, британдықтар мен француздықтар келісімдік бейбітшілікке ашық болғанда, соғыс жалғасып тұрғанда төңкеріс жасауды ұсынды. Халдер Герделердің өтінішін қабылдамады. Герделер Халдерге тым көп адам соғыста қаза болғанын айтты, ал оның Гитлерді осы сәтте жоймауы миллиондаған адамның қанына жауапкершілік тартуына әкеледі. Халдер Герделерге Гиттерге берген анттары мен Германияның соғыстағы сөзсіз жеңісіне сенгендігінен нацистік режимге қарсы әрекет ете алмайтынын айтты. Халдер Герделерге «Германияның әскери жағдайы, әсіресе Кеңес Одағымен бейтараптық туралы келісім есебінен, менің антты бұзуым мүмкін емес» [Халдер Гитлер анттарына сілтеме жасады], Германия толық жеңіліске ұшыраған жағдайда ғана антты бұзуды қарастыратынын және Герделердің Екінші дүниежүзілік соғысты келісімдік бейбітшілікпен аяқтауға болатынына сенгеніне таңырқанын айтты. Халдер 1940 жылғы 6 сәуірде Герделермен болған кездесуін «Британдықтар мен француздықтар бізге соғыс жариялады, оны аяқтау керек. Келісімдік бейбітшілік мағынасыз. Тек ең қиын жағдайда ғана Герделер қалаған әрекеттерді жасауға болады» деген сөздермен аяқтады. 1940 жылғы маусымда, Франциядағы Германияның жеңісінен кейін Герделердің үлкен көңілі қалып, неміс армиясы нацизмге қарсы жоспарларға қызығуын жойды. 1941 жылғы желтоқсанға дейін, Кеңес Одағындағы алғашқы неміс жеңілістерінен кейін ғана армия офицерлері Герделердің нацизмге қарсы жоспарларына қатысуға қайта қызығушылық танытты. 1941 жылғы маусымда Герделер Гитлердің алдағы Барбаросса операциясы үшін армияға берген бұйрықтары халықаралық құқықты бұзатынын және ол Кеңес Одағына қарсы соғысты ең адамдық емес, қатыгездікпен жүргізуге ниеттенгенін білгеннен кейін қысқа ғана үміттенді. Герделер армияның енді Гитлерді құлатуын талап ететініне сенді, өйткені ешқандай өзіне сыйлаған неміс офицері мұндай адамдық емес соғыс жүргізіп, соғыс қылмыскеріне айналмайды. Нәтижесі Хассельдің 1941 жылғы 16 маусымдағы күнделігінде тіркелді: «Браухич пен Халдер Гитлердің кеңестік одақтағы тактикасына келісті. Осылайша армия бұрын тек SS-те болған өлтірулер мен өртеулерге жауапкершілік тартады. Армия командирлері алған (бірақ әлі шығармаған) бұйрықтар армия басшыларына олар күресіп жатқан режимнің табиғатын түсінуге көмектесе ме, жоқ па, осы мәселені қарастыру үшін Попиц, Герделер, Бек және Остермен бірқатар конференциялар өтті. Бұл бұйрықтар болышевиктерге қарсы әскерлердің жасауы тиіс қатыгез шараларға қатысты...».

Болашаққа жоспарлар

1940–1941 жылдың қысында Гёрдлер Попиц, Бек және Хасселлмен бірге нацистерді құлатудан кейін Германия тағына кімнің отыратынын талқылауға көп уақыт жұмсады. Гёрдлер Пруссияның князі Оскардың талапкерлігін қолдады. Бұрынғы император Вильгельм II-ні таққа қайтару идеясын Гёрдлер бұрынғы кайзердің тұлғасы мен оның отыз жылдық билігі кезіндегі әрекеттері оны мүлдем қолайсыз кандидат ететініне байланысты қабылдамады. Гёрдлер тәж мұрагері Вильгельмді де қабылдамады, себебі оның әйелдерге құмар, көп ішетін және жауапсыз ойын-сауыққа бейімдігі оған қатал, Құдайға мойынсұнғыш лютеран Гёрдлер үшін ұнамады, сондай-ақ ол нацистік режимді ашық қолдағандығы да себеп болды. Попиц, керісінше, тұрақсыз бұрынғы кайзердің жарамсыз екендігімен келіссе де, династиялық негіздерге сүйене отырып, тәж мұрагері Вильгельмтің келесі император болуын қатыстырып, бұрынғы императордың қайсы ұлының таққа отыруы керек екендігін Гёрдлермен көп дауласты. Олар Германияның болашақ конституциясын және тіпті министрлердің тізімін жасады. Попиц 1918 жылға дейінгі авторитарлық саяси жүйеге оралуды жақтады. Алайда Гёрдлер өзінің серіктерімен британдық үлгідегі конституциялық монархияны, императордың «билеуі емес, Конституцияны қадағалау және мемлекеттің өкілі болуы» қағидасымен қолдады. Гёрдлер ұсынған конституцияда күшті атқарушы билік, жоғары деңгейдегі өкілеттік беру, рейхстагтың бір бөлігі британдық үлгідегі «бірінші келгенге» қағидасы бойынша (партиялық тізімдер арқылы емес) және бір бөлігі жергілікті кеңестердің мүшелерімен сайлануы, ал рейхсрат христиан шіркеулері, кәсіподақтар, университеттер және бизнес топтары ұсынған өкілдерден құралуы көзделді. Болашақ конституцияны жасауға көмектесу үшін Гёрдлер өзінің досы Дитрих Бонхоффер арқылы 1938 жылы Фрайбург университетінің профессорлары құрған, нацистерге қарсы пікір алмасатын «Фрайбург үйірмесі» деп аталатын топтың көмегіне жүгінді. Оған Вальтер Эукен, Константин фон Дитце және Герхард Риттер кірді. Егер 20 шілдедегі төңкеріс сәтті аяқталғанда, Гёрдлер Гитлердің өлтірілуінен және нацистік режимнің құлатылуынан кейін құрылатын жаңа үкіметте канцлер болып тағайындалар еді. 1941 жылдың тамызында Гёрдлер Атлант хартасынан қатты көңіл көшірді. Ол Германияны қарусыздандыруға шақыратын 8-тармақтағы талаптар неміс армиясын режимді құлатуға жұмылдыруды қиындатады және Гёрдлер мықты әскерді сақтау қажет деп есептегендіктен, қабылданбайды деп санады. 1941 жылдан бастап Гёрдлер нацистерге қарсы байланыстарын Вильгельм Лейшнер және Герман Маас сияқты социал-демократтарға кеңейтті.

Геноцид туралы хабарларға реакция

1941 жылдың соңында, Шығыс Еуропада атылатын неміс яһудилерін депортациялау туралы хабарлардың ықпалымен Герделер неміс үкіметіне меморандум ұсынды. Меморандумда 1871 жылға дейін неміс азаматтары болған немесе олардан тараған яһудилерді неміс деп жіктеуді, ал 1871 жылға дейін Германия шекарасында тұрмаған яһудилерден тарағандарды болашақта құрылатын еврей мемлекетінің азаматтары деп есептеуді сұрады.

Қарсылық күштеріне жауынгерлерді тарту

1942 жылдың қараша айында Герделер Гитлерді құлату үшін қолдау алу мақсатымен полковник Ханс Остер ұсынған жалған құжаттарды пайдаланып, фельдмаршал Гюнтер фон Клюге мен Хеннинг фон Тресковпен кездесу үшін Смоленскке құпия сапар жасады. Клюге де, Тресков та Гитлер Шығыс майданға келгенде оны тұтқындауға уәде берді. Тресков Гёрдлерден өте жақсы әсер алды, оны өзімен бірдей ойлы адам деп санайтын. Гёрдлер Берлинге болашаққа сеніммен қайтып келді, бірақ генерал Бек арқылы Клюгеден нацистік режимге қарсы әрекет ету туралы ойын өзгерткені және оны кез келген төңкеріске қатыспауға шақырған хабарды алғанда қатты көңілі қалды. Клюге Гитлерді құлатуға тырысу туралы ойын өзгерткені 1942 жылдың күзінде Гитлерден алған "сыйлықтарымен" байланысты болды. 1942 жылдың 30 қазанында Клюге Гитлерден үлкен пара алды. Ол Германия қазынасынан оған 250 000 маркаға арналған үлкен чекпен бірге жақсы тілектер хат жіберді және оның иелігін жақсартуға кеткен шығындарды Германия қазынасынан төлеуге уәде берді. Гитлер Гёрдлердің жоспарларынан хабарсыз болды, бірақ Клюге оның басшылығына наразы екені туралы әңгімелерді естіді. Қараша айында Гитлерден тағы 250 000 маркалық "сыйлық" алғаннан кейін, ол оның адалдығын сатып алуға арналған, бұл Клюгедің Гёрдлерге нацистікке қарсы жоспарларға араласпау туралы хабарламасымен қалаған нәтижесін берді. Неміс офицерлер корпусының нацистік режим арқылы кеңпейілді пара алуы Гёрдлер үшін үлкен ашу мен наразылықтың себебі болды. Гёрдлердің әскермен байланыста болған капитаны Герман Кайзер Гёрдлерге жоғары офицерлердің барлығы Гитлерден үлкен пара алып, адалдықтарын білдіріп отырғанын айтты. 1943 жылдың мамырында Гёрдлер фельдмаршал Гюнтер фон Клюге, генерал Хайнц Гудериан және фельдмаршал Герд фон Рундштедт Гитлерден 250 000 рейхсмаркалық чектерді туған күндеріне сыйлық ретінде алғанын жақсы білді. Бұл адамдардың барлығы Гёрдлердің жұмылдыруға үміттенген адамдары болғандықтан, олардың көп пара алуға деген ашкөздігі Гёрдлерді ашуландырды. 1943 жылдың мамырында Гёрдлер жоғары офицерлердің "өздеріне көмектесу туралы ғана ойлағанын" мазасыздана жазды. 1942 жылдың желтоқсанында Гёрдлерге конституцияны әзірлеуге көмектесіп жатқан "Фрайбург шеңбері" Гёрдлерге "Ұлы меморандумды" ұсынды, ол ұсынылған нацистік Германия үкіметінен кейінгі конституцияны қамтыды, сонымен қатар "Германиядағы еврей мәселесін шешу жөніндегі ұсыныстарды" да қамтыды. "Ұсыныстар" нацистік нәсілдік теорияларды қабылдамады, бірақ нацистерді құлатудан кейін неміс еврейлері неміс азаматтығын қалпына келтірмейді, бірақ геттоларда өмір сүруге және неміс христиандарымен минималды қарым-қатынасқа рұқсат етіледі деп мәлімдеді, сондай-ақ неміс христиандарымен неке және жыныстық қатынасқа тыйым салуды жалғастыруға шақырды. Израиль тарихшысы Саул Фридландер "Ұсыныстарды" Гёрдлер антисемит екенін және оның нацистермен "еврей мәселесі" бойынша айырмашылықтары дәрежесінде емес, мәнінде болғанын дәлелдеу үшін пайдаланды. Сталинград шайқасынан кейін Гёрдлердің құпия әрекеттері қарқынды дамыды. Неміс тарихшысы Кристоф Диппер өзінің 1983 жылғы "Der Deutsche Widerstand und die Juden" (ағылшын тілінде "Неміс қарсыласы және еврейлер") атты мақаласында Гёрдлер сияқты нацистікке қарсы ұлттық консерваторлардың көпшілігі антисемит болды деп мәлімдеді. Диппердің айтуынша, Гёрдлер мен оның ортасындағылар үшін "1938 жылға дейін қолданылған еврейлерді заңсыздыққа ұшыратудың бюрократиялық, жалған заңдық әдісі әлі де қабылданатын деп саналды". Диппер "Widerstand" қозғалысында ешкімнің Холокосты қолдамағанын атап өткенімен, Гёрдлер сияқты ұлттық консерваторлар Гитлер құлатылғаннан кейін еврейлерге азаматтық құқықтарды қалпына келтіруге ниеттенбегенін мәлімдеді. Ал, Канадалық тарихшы Питер Хоффман 2004 жылы "Германияның қарсыласы мен Холокост" атты мақаласында Герделер антисемитизмнің барлық түрлеріне қарсы болды және бұл қарсылық оның нацистік режимді құлату үшін күш салғанда маңызды рөл атқарды деп мәлімдеді. Соңғы кезде 2011 жылы жарық көрген "Карл Герделер және еврей мәселесі, 1933-1942" және 2013 жылы жарық көрген "Карл Герделер еврейлерді қудалауға қарсы" кітаптарында Хоффман Герделер антисемит деген айыпқа қарсы қорғалды. Хоффман Гитлерге 1934-1939 жылдардағы меморандумдарды келтіреді, онда Гёрдлер үкіметті әділдік пен ұлттық мүдделер мәселесі ретінде "еврей саясатын" өзгертуге шақырды; Гёрдлер Германия "еврей мәселесі, еркін масондық мәселе, құқықтық қауіпсіздік, шіркеу мәселесі" туралы саясаты өзгерсе ғана Ұлыбритания, Франция және АҚШ-пен жақсы қарым-қатынасқа ие бола алады деп мәлімдеді. Соғысқа дейін Гёрдлер британ үкіметін Гитлерді "еврей саясатын" жеңілдетуге қысым көрсетуге шақырды. 1941 жылы ол әлемдегі барлық еврейлерге еврей азаматтығын беруге болатын еврей мемлекетін құру үшін Ұлттар лигасына ұсыныс жасады. 1913 жылғы неміс азаматтығы туралы заңға сәйкес, неміс азаматтығын алған немістер неміс азаматтығынан айырылатынын ескере отырып, Гёрдлер неміс еврейлері үшін осы ереженің төрт ерекшелігі болуы керек деп мәлімдеді. Халық саны, эмиграция, иммиграция және натурализация статистикасын талдау Гёрдлердің ұсынысының кемінде 94% неміс еврейлеріне неміс азаматтығын кепілдік бергенін және "ерекшеліктердің" заңдық қиялын сақтағанын көрсетті. Осылайша, Гёрдлер мүмкіндігінше барлық неміс еврейлерін неміс азаматтығынан айырылудан қорғауға ниеттенді; егер олардың бірі Гёрдлердің "ерекшеліктерінің" біріне жатпаса, олар 1913 жылғы неміс азаматтығы туралы заң бойынша қайта қалпына келтіруге өтініш бере алатын еді. Басты азаматтық Гитлерге қарсы құрылымның жетекшісі ретінде Гёрдлер өз ұсыныстарын іске асыру үшін алғышартты – нацистік үкіметті құлатуды қамтамасыз ету үшін тырысты. Израиль тарихшысы Дэнни Орбах өзінің 2010 жылғы "Valkyrie: Hahitnagdut Hagermanit Lehitler" (Valkyrie: Гитлерге қарсы немістер) кітабында Гёрдлердің сионизмдік қолдауын және Хаим Вейцманмен бірге неміс еврейлерін Ұлыбританияның Палестина мандатына көшуге ынталандыру жұмысын атап өтіп, Гёрдлер антисемит деген айыптан қорғады. Жақындағы мақаласында Орбах Диппердің антисемитизм айыптары Гёрдлердің меморандумдарын дұрыс түсінбеуге, тіпті бұрмалауға негізделгенін, Гёрдлердің неміс еврейлеріне эмансипацияны қалпына келтіру және олардың поляк туындары үшін ұлттық отанды қамтамасыз ету жоспарын елемегенін де айтты. Израиль тарихшысы Том Сегев Орбахтың Гёрдлердің филосемит болғаны туралы мәлімдемелерін жоққа шығарды, Гёрдлер антисемит болғанын, және ол зонизмді қолдағанының себебі неміс еврейлерінің Германияда өмір сүруіне қарсы болғаны және олардың барлығы Палестинаға көшуін қалағаны болды. Банкиер Гёрдлер "Еврей мәселесіне соңғы шешім" тым алысқа барып, тоқтатылуы керек деп ойлағанын айтты, бірақ "[Г]ёрдлер үшін соғыстан кейін еврей мәселесін шешу – Канаданың немесе Оңтүстік Американың бір бөлігінде еврей мемлекетін құру және еврейлердің кішкентай, элиталық азшылығына толыққанды ассимиляцияға дайын болған жағдайда ғана неміс азаматтығын беру болды." Мариенвердерде (қазіргі Польшаның Квидзин қаласы) ата-анасының қабіріне барғанда. Гестапода сұраққа алынғанда, Гёрдлер Холокост нацистік режимді құлатуға ұмтылуының басты себебі болғанын мәлімдеді. 1944 жылдың 9 қыркүйегінде халық сотында сотталғаннан кейін, ол өлім жазасына кесілді. Гёрдлер Гестаподан физикалық азап көрмеді және Гестапоға есімдерді атауда еркін көмектесті, бұл оны басқа тұтқындардың жек көруіне себеп болды, олар оны "жұмырқан егеуқыр" деп қарады. Гёрдлердің досы, тарихшы Герхард Риттер, осы түрмеде онымен бірге болды, Гёрдлерге ешқашан азапталмағанын, бірақ оған...