Тайландтың әйгілі принці, тарихшы және мемлекеттік қайраткері
Damrong Rajanubhab
Таиланд принці, тарихшы және мемлекеттік басқарушысы – Дамронг Раджанубхап (1862-1943). Білім беру жүйесін және провинциялық басқаруды жаңғыртқан тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тай ханзадасы, тарихшы және мемлекеттік басқарушы (1862–1943)
Thai prince, historian, and public administrator (1862–1943)
Принц Тисаваракумарн, ханзада Дамронг Раджанубхаб (тай тілінде: สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ;) – Тайдың қазіргі заманғы білім беру жүйесінің және провинциялық басқарудың негізін қалаушы. Ол өзіндік білім алған, (өздігінен оқыған) тарихшы және өз заманының ең ықпалды тай интелектуалдарының бірі болды. Пхра Онг Чао Тисаваракумарн (พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร; "Принц Тисаваракумарн") – король Монгкут пен Чум консорттың (เจ้าจอมมารดาชุ่ม; Чао Чом Манда Чум), корольдің кіші әйелінің ұлы. Ол бастапқыда тай және пали тілдерін жеке репетиторлардан, ал ағылшын тілін корольдік мектепте Фрэнсис Джордж Паттерсонмен оқыды. 14 жасында ол жартылай ағасы, король Чулалонгкорн құрған арнайы сарай мектебінде білім алды. Ол ерте жасынан патша әкімшілігінде қызмет етіп, 1880 жылы 18 жасында Корольдік гвардия полкінің командирі болды. Бірнеше жылдан кейін ол армия мектептерін салу және армияны жаңғырту жұмыстарында жұмыс істеді. 1887 жылы ол армияның бас офицері (бас қолбасшы) болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол корольдің уақытша кабинетінде Білім министрі болып сайланды. Король Чулалонгкорн 1892 жылы әкімшілік реформалар бағдарламасын бастағанда, ханзада Дамронг Солтүстік (Махаттай) министрлігін басқаруға таңдалды, ол 1894 жылы Ішкі істер министрлігіне айналды. Министр қызметін атқару кезеңінде ол провинциялық басқаруды толыққанды түрде қайта құрды. Көптеген шағын провинциялар ірі провинцияларға біріктірілді, провинциялық губернаторлар өздерінің тәуелсіздігін жоғалтты, себебі лауазым министрлік тағайындаған және жалақы төлейтін қызметкерге айналды, сондай-ақ бірнеше провинцияны қамтитын жаңа әкімшілік бөлініс – ай (шеңбер) құрылды. Әкімшілік қызметкерлердің ресми білімі енгізілді. Ханзада Дамронг корольдің ең маңызды кеңесшілерінің бірі болды және билікте одан кейін екінші орында тұрды.
Prince Tisavarakumarn, the Prince Damrong Rajanubhab (Thai: สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ; ) (21 June 1862 – 1 December 1943) was the founder of the modern Thai educational system as well as the modern provincial administration. He was an autodidact, a (self taught) historian, and one of the most influential Thai intellectuals of his time. Born as Phra Ong Chao Tisavarakumarn (พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร; "Prince Tisavarakumarn"), a son of King Mongkut with Consort Chum (เจ้าจอมมารดาชุ่ม; Chao Chom Manda Chum), a lesser royal wife; he initially learned Thai and Pali from private tutors, and English at the Royal School with Mr. Francis George Patterson. At the age of 14, he received his formal education in a special palace school created by his half brother, King Chulalongkorn. He was given posts in the royal administration at an early age, becoming the commander of the Royal Guards Regiment in 1880 at age 18, and after several years he worked at building army schools as well as modernizing the army in general. In 1887, he was appointed as grand officer to the army (commander in chief). At the same time, he was chosen by the king to become the Minister of Education in his provisional cabinet. When King Chulalongkorn began his administrative reform program in 1892, Prince Damrong was chosen to lead the Ministry of the North (Mahatthai), which was converted into the Ministry of the Interior in 1894. In his time as minister, he completely overhauled provincial administration. Many minor provinces were merged into larger ones, the provincial governors lost most of their autonomy when the post was converted into one appointed and salaried by the ministry, and a new administrative division—the monthon (circle) covering several provinces—was created. Formal education of administrative staff was introduced. Prince Damrong was among the most important advisors of the king, and considered second only to him in power.
Сиамдағы саяси ахуал (18551893)
Заңдық дәстүрлер шетелдіктерге түсініксіз немесе мүлдем түсініксіз болды. Ежелгі саяси жағдай туралы да білімдері болмады. Сонымен қатар, барлығы дерлік маңызды прогресс деп есептеген Боуринг шартының ешқандай мақсатына жетпегенін және одан кейінгі ондаған жылдарға Сиам үшін кері соққы болғанын да білмеді. Монтон реформалары қарсылыққа ұшырады, бұл француздықтардың Сиам билігіне араласуымен күрделенді.
Legal traditions made little if any sense to foreigners. Nor did they have knowledge of the ancient political climate. Nor aware that the Bowring Treaty, which nearly all considered a significant advancement, had accomplished none of its objectives and had been set back for the Siamese for the ensuing decades. Monthon reforms met with resistance, complicated by French interference in Siamese authority.
Шетелдік кеңесшілер
Дамронг ханзадасы Суэц каналы арқылы патшаға еуропалық әскери кеңесші табу үшін Еуропаға сапарлады. 1891 жылдың желтоқсанында Мысырдағы британдық елші ұйымдастырған түскі ас кезінде Дамронг Густав Ролин Жакеминспен танысты. Ол 1868 жылдың соңында көптеген белгілі ғалымдардың еңбектерімен жарық көрген «Халықаралық құқық және салыстырмалы заңнаманы шолу» журналының бірінші нөмірін редакциялаған еді. Бангкокпен жедел хат алмасып, ханзада Ролин Жакеминске жылына 3000 фунт стерлинг жалақы ұсынып, келісімге келді. Оның ізбасарларының арасында алғашқы американдық сыртқы істер жөніндегі кеңесші Эдвард Стробел, одан кейін Женс Вестенгард болды. Оның қызметінен кейін лауазым сыртқы істер жөніндегі кеңесшіге дейін төмендетілді, сосын Вулкотт Питкин, Элдон Джеймс және Фрэнсис Б. Сайр тағайындалды. Алайда, Дамронг Ролин Жакеминсті жұмысқа алғаннан кейін, кеңесшілер Сыртқы істер министрі Девавонгсе Вапрокардың басшылығымен жұмыс істеді және көбінесе Гарвард байланыстары арқылы алдыңғы кеңесшілер таңдады. Стробел, Вестенгард, Джеймс және Сейрдің бәрі Гарвард құқық мектебінің профессорлары болды.
Prince Damrong went to Europe in search of a European general advisor for the king by way of the Suez Canal. In December 1891, during a lunch hosted by the British ambassador to Egypt, Damrong met Gustave Rolin Jaequemyns, who had edited the first issue of Revue de Droit International et de Législation Comparée ("Review of International Law and Comparative Legislation"), which had appeared late 1868 with contributions from many noted scholars. Following a hasty correspondence with Bangkok, the prince was able to offer Rolin Jaequemyns an annual salary of £3,000. Among his successors were Edward Strobel, the first American adviser in foreign affairs, followed by Jens Westengard, after whose tenure the position was downgraded to Adviser in Foreign Affairs, then Wolcott Pitkin, Eldon James, and Francis B. Sayre. After Damrong recruited Rolin Jaequemyns, however, the advisers worked under Foreign Minister Devawongse Vaprokar and were recruited principally by their predecessors through Harvard connections. Strobel, Westengard, James, and Sayre were all Harvard law professors.
Ішкі істер министрі
Патша Дамронгтың әскери қызметте тай артиллериясын қайта жарақтандыруды ұйымдастырғанына және үш мектепті, содан кейін білім беру министрлігін қалай табысты басқарғанына таң қалды. Нәтижесінде Дамронг ханзаданың аға бауырларының үстінен жоғары лауазымға көтерілді. Принц Дамронг 1892 жылы үкіметтің ірі реформасының бір бөлігі ретінде Солтүстік министрі болып тағайындалды. 1894 жылы Оңтүстік және Батыс провинциялар Дамронгтың ведомствосына берілді, ол Ішкі істер министрлігіне айналды. Дамронг ескі лауазымды адамдарды зейнеткерлікке шығарып, олардың орнына өзіне адал адамдармен алмастыру арқылы департаменттің сипатын өзгертті, провинциялық дворяндарды әкімшілік жауапкершіліктері үшін ресми түрде оқытты және жоғарылауға меритократиялық тәсіл қолданды, лауазымға жол кез келген кеңсе қызметкеріне ашық болуы керек деп талап етті. Сонымен қатар, ол министрлікті орталық басқармаға, шекаралық оқиғалар мен экстерриториялдық мәселелермен айналысатын заң департаментіне және провинциялық басқарма департаментіне қайта ұйымдастырды. Ол провинциялық басқармаға қатысы жоқ департаменттерді қысқартуға тырысты. Алайда, министрлік көп ұзамай басқа министрліктердің құзыретіне жататын функцияларды өз мойнына алды, себебі олардың жұмысы Ішкі істер қызметкерлерінің ынтымақтастығын қажет етті және Дамронгтың қабілеттілігіне байланысты. Мысалдарға провинциялық кірістер, суару, орман шаруашылығы, кен өндіру және провинциялық жандармерия жатты. Дамронгтың ең маңызды реформасы – провинциялық басқарманы кәсібилендіріп, орталық үкіметке жауапты және оған тәуелді еткен тесафибан жүйесін құру болды. Жүйеге айлық комиссарлар немесе суперинтенданттар деп аталатын, провинциялардың топтарын басқарған тесафибандардың есімі берілді. 1892 жылы солтүстік провинцияларды аралап көрген Дамронг провинциялық үкімет орталық үкіметтен толық ажыратылғанын және реформаға мұқтаж екенін түсінді. 1890 жылдары ол айлық комиссариаттарды құрып, тесафибандарды тағайындады. Басқарма сот, қаржы және әкімшілік салаларға бөлінді, әр тесафибанның осы салалардың әрқайсысы бойынша комиссары болды. Дамронг пен тесафибандар провинциялық дворяндардың тәуелсіздігіне қарсы күресті, олардың кіріс көздерін, мысалы, сот алымдарын және транзиттік баждарды басып алып, содан кейін осы ақшаның бір бөлігін оларға жалақы төлеуге жұмсады. Бұл провинциялық беделділер провинциялық басқармаға қосылып, жиі басқа провинцияларға ауыстырылып, дәстүрлі жергілікті байланыстарды үзіп тастады. Дамронг және оның министрлігі сондай-ақ аудандарды (облыстардың төменгі әкімшілік бөлімшелерін) басқаруға Ішкі істер қызметкерлерін тағайындауға және жергілікті сайланған ақсақалдардың коммуналар мен ауылдар деңгейінде тәртіпті сақтауға және салық жинауға жауапкершілік беруге тырысты. Бұл өзгерістер 1899 жылғы Ішкі істер министрлігінің ережелерінде бүкіл ел бойынша ресмиленді, провинциялық губернаторларды жартылай тәуелсіз дворяндардан орталық үкіметтің лауазымды тұлғаларына айналдырды. Бұл реформалар мемлекеттік кірістердің екі есеге өсуіне, кейбір әлеуметтік қызметтердің кеңеюіне және провинцияларда қауіпсіздіктің артуына әкелді.
The King had been impressed by the way Damrong organized the re equipment of Thai artillery in his military capacity and how he successfully managed three schools and then the education ministry. Consequently, he promoted Damrong over the heads of the prince's older half brothers. Prince Damrong was appointed Minister of the North in 1892 as part of a larger reform of the government. In 1894 the Southern and Western provinces were transferred to Damrong's ministry, which became the Ministry of Interior. Damrong changed the character of the department by retiring older officials and replacing them with men loyal to him, more formally training hereditary provincial nobles for their administrative responsibilities, and taking a meritocratic approach to promotion, insisting that paths of promotion should be open to clerks. He also reorganized the ministry into a superintending Central Department, a Legal Department to deal with border incidents and extraterritoriality, and a Department of Provincial Administration. He attempted to prune the ministry of departments that were not relevant to provincial administration. However, the ministry soon took over functions normally assigned to other ministries because their operations required the cooperation of Interior staff and because of Damrong's reputation for competence. Examples included Provincial Revenue, Irrigation, Forestry, Mines, and a provincial Gendarmerie. Damrong's most important reform, however, was the creation of the thesaphiban system by which the provincial administration was professionalized and made responsible to and dependent on the central government. The system was named after the thesaphiban or superintendent commissioners who exercised authority over in which groups of provinces called monthon or circles. An 1892 tour of northern provinces convinced Damrong that the provincial government was almost completely decoupled from the central government and in desperate need of reform. Through the 1890s, he created monthon and appointed thesaphiban. Administration was divided into judicial, financial, and administrative spheres and each thesaphiban had a commissioner for each of these divisions. Damrong and the thesaphiban also attacked the independence of provincial nobility by taking over their sources of revenue, such as judicial fees and transit duties, then using some of this money to pay them salaries. These provincial notables were then taken into the provincial administration and frequently transferred to other provinces, severing traditional local ties. Damrong and his ministry also sought to appoint Interior officials to run districts (the administrative division below provinces) and to have locally elected elders take responsibility for keeping the peace and collect taxes at the commune and village levels. These changes were formalized countrywide in the Ministry of Interior regulations of 1899, turning provincial governors from semi independent nobles to officials of the central government. These reforms resulted in doubling of state revenue, the extension of some social services, and increased security in the provinces.
Кейінгі жылдар
1910 жылы Чулалонгкорн патшасы қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Ваджиравуд патшасымен арақатынас азайып кетті. Принц Дамронг 1915 жылы министрліктегі лауазымынан денсаулығына байланысты ресми түрде отставкаға шықты, әйтпесе бұл отставка монархқа наразылық ретінде қабылдануы мүмкін еді. Праджадипок патшаның қысқа билігі кезінде ханзада патшаға Ұлттық кітапхана мен мұражайларды басқару үшін Корольдік институтты құруды ұсынды. Ол Таиланд Корольдік институтының алғашқы президенті болды. Оның еңбегін мойындағандығы үшін Праджадипок патшасы оған Сомдет Пхра Чао Бороммавонг Тое Кром Пхрая Дамронг Раджанубхаб атағын берді. Осы атаумен ол көбінесе танылды. Келесі жылдары Дамронг өзіндік білімімен тарихшы ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ тай әдебиеті, мәдениеті және өнері туралы кітаптар жазды. Оның еңбектерінің нәтижесінде Ұлттық кітапхана мен Ұлттық мұражай құрылды. Ол тай тарихының әкесі саналады. Тай тарихшысы Нити Эусривонгсе «Дамронг мектебін» «патшалық жылнамалардың мұрасын және 19 ғасырдағы Батыста жазылған тарихты біріктіріп, абсолюттік монархия астындағы қазіргі тай мемлекетіне қызмет ететін патшалық/ұлттық тарихты құру» деп сипаттады. Тай тарихының негізін қалағанмен, оның еңбектері қазір көбінесе ұлтшылдыққа бой алған және шеттетілген топтарды ескермейтін болып қарастырылады. Абсолюттік монархияның негізгі жақтаушысы болғандықтан, 1932 жылғы Сиам революциясынан кейін, патшалықта конституциялық монархия орнатылғаннан кейін Дамронг Британдық Малайзиядағы Пенангқа жер аударылды. 1942 жылы, ескі билік 1932 жылғы реформаторлардан билікті қайтарып алғаннан кейін, оған Бангкокқа оралуға рұқсат берілді, ол бір жылдан кейін қайтыс болды. Принц Дамронг тай тарихының, білім беру жүйесінің, денсаулық сақтау жүйесінің (Денсаулық сақтау министрлігі бастапқыда Ішкі істер министрлігінің бөлімі болды) және провинциялық басқарудың әкесі ретінде есептеледі. Ол сондай-ақ Бангкоктың антидемократиялық «тайлық» идеологиясын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1962 жылы туғанына 100 жыл толуына орай ол ЮНЕСКО-ның әлемдегі ең көрнекті тұлғалар тізіміне енген алғашқы тайлық болды. 2001 жылғы 28 қарашада ханзаданың елге қосқан үлесін құрметтеу мақсатында үкімет 1 желтоқсанды «Дамронг Раджанупаб күні» деп жариялады. Оның көптеген ұрпақтары Тисакула немесе Дискул (ดิศกุล) тегін пайдаланады.
After the death of King Chulalongkorn in 1910, the relationship with his successor King Vajiravudh was less productive. Prince Damrong finally resigned in 1915 from his post at the ministry, officially due to health problems, since otherwise the resignation would have looked like an affront to the monarch. During the brief reign of King Prajadhipok, the prince proposed that the king found the Royal Institute, mainly to look after the National Library and the museums. He became the first president of the Royal Institute of Thailand. He was given the title Somdet Phra Chao Borommawong Thoe Krom Phraya Damrong Rajanubhab by King Prajadhipok in recognition to his work. This became the name by which he is generally known. In the following years, Damrong worked as a self educated historian, as well as writing books on Thai literature, culture and arts. Out of his works grew the National Library, as well as the National Museum. He is considered the father of Thai history. The "Damrong school" has been characterized by Thai historian Nithi Aeusrivongse as combining "the legacy of the royal chronicle with history as written in the West during the nineteenth century, creating a royal/national history to serve the modern Thai state under the absolute monarchy." Although foundational to Thai history, his work is now often seen as overly nationalistic and exclusive of marginalized actors. Being one of the main apologists for absolute monarchy, after the Siamese revolution of 1932 which introduced Constitutional monarchy in the kingdom, Damrong was exiled to Penang in British Malaysia. In 1942, after the old establishment had substantially regained power from the 1932 reformists, he was allowed to return to Bangkok, where he died one year later. Prince Damrong is credited as the father of Thai history, the education system, the health system (the Ministry of Health was originally a department of the Ministry of the Interior) and the provincial administration. He also had a major role in crafting Bangkok's anti democratic state ideology of "Thainess". On the 1962 centenary of his birth, he became the first Thai to be included in the UNESCO list of the world's most distinguished persons. On 28 November 2001, to honour the contributions the prince made to the country, the government declared that 1 December would thereafter be known as "Damrong Rajanupab Day". His many descendants use the royal surname Tisakula or Diskul (ดิศกุล).