Кіріспе
Гкокли төбесіндегі шайқас 1818 жылдың сәуір айында немесе оған жуық уақытта болды деп есептеледі, бұл Зулу ұлтының Шакасы мен Ндуандуелік Звиде арасындағы Ндуандуе-Зулу соғысының бір бөлігі болған. Алайда, кейбір деректер бұл шайқас тіпті болмаған дейді.
Өмірбаян
Зулулар бастапқыда қазіргі Оңтүстік Африканың шығыс үстірттеріне көшіп келген, біріккен этникалық қауымдастық болды; олар амбициялы Шакка есімді басшының күш-жігерінің арқасында күшті тайпалық ұлтқа айналды (шамамен 1787-1828, 1816-1828 жылдары билік етті). Шәкә – көңілсіз, жас жігіт, ол Зулу басшысы, әкесі Сензангаконнан жалықты және Мтетва халқының қатарында жауынгер болды. Мтетваның бас әміршісі Дингсвайо, 1816 жылы Сензангакон қайтыс болғаннан кейін, Шәкәнің Зулулардың басшысы ретінде танылуына көмектесті. Екі басшы жақын дос болды және олардың жауынгерлері ортақ жауларға, мысалы, патша Звиде бастаған Ндуандуе тайпасына қарсы бірге шайқасты. Дингсвайо Звидеге тұтқындалып, өлтірілгеннен кейін Мтетва халқы Шәкәға бағынып, Зулу атын алды. Шәкә қару ретінде иклуа деп аталатын қысқа шаншар найзаны енгізіп, және жауынгерлерді ірі сиыр терісінен жасалған қалқандардың артында тығыз қатарлармен ұйымдастырып, дәстүрлі соғыс жолдарын өзгертті.
Айтылатын шайқас
Бұл шайқастың халық арасында кең тараған баяндамасы былайша айтылады. Сан жағынан басымдыққа қарамастан, шебер стратегия мен тактика Шакаға шайқаста жеңіс сыйлады. Ндвандуе басқыншы әскерін тоқтату үшін, Звиде ұлы және мұрагері Номаланжана басқаратын әскерді кешіктіру мақсатымен Шака, Ақ Умфолози өзенінің арналарында күштерді орналастырды. Өзен деңгейі салыстырмалы түрде жоғары болғанда, ол жауды тоқтатуға тырысты. Осы уақытта, ол өзеннің оңтүстік (зулу) жағындағы аумақты қиратты және кланының соғыспайтын халқы мен малын Зулу жерінің оңтүстік шетіндегі Нкандла орманға жасырды. Содан кейін ол әскерлерінің көп бөлігін Гкхокли төбесінің шаңырағына орналастырды, ал резерв және барлық жабдықтарын төбе басындағы ойыста көзге көрінбей жасырды. Номаланжанаға бұл төбеде Зулулардың күші өте аз көрінді және ол оңай қиыршын болады деп ойлады, "Каралда сиыр сойылғандай", - деген сөзді айтқан деседі. Ден Уайли 1992 жылғы "Африка тарихы" журналындағы "Тексттік инцест: Натаниел Исаакс және Шака мифінің дамуы" атты мақаласында осы оқиғаның қалай пайда болғанын түсіндіреді: <blockquote>Дегенмен, Гкхокли төбесі алғаш рет Брайанттың "Ескі заманша Зулуландта және Натальда" еңбегінде кездеседі, содан кейін ғана жақын маңдағы Мхлатузе өзенінде болған шайқасқа сілтеме ретінде айтылады. Брайант бұл туралы ешқандай дереккөзге сілтеме жасамайды және бұл туралы ауызша хабарламаларда еске алынбаған. Алайда, Риттер Брайанттың бұл сілтемесін қабылдап, оның алдындағы Шакканың әскерін "үлкен шеңберге" (жауынгерлік сөздер, қорғаныс құрылысы емес) жинағанын қате түсініп, оны он алты беттік есепке, қашықтықтарға, маневрлерге және қаза тапқандардың санын қамтитын мәліметтермен толықтырады. Уайли Риттердің "Шака Зулу" еңбегінде қолданған ауызша дереккөздерін егжей-тегжейлі қарастырады. Риттер Гкхокли төбесі туралы ақпаратты екі хабаршыдан – Нженгебанту мен Мзузели Квабеден алғанын мәлімдейді. Соңғысы туралы көп мәлімет жоқ, ал біріншісі Дингсвайоның Шаккамен бірге ИзиЧве полкінде болған Махоланың ұлы ретінде сипатталады. Уайли Махола туралы басқа дереккөздерден ешқандай мәлімет таба алмады, бірақ бұл нақты дәлел емес, және Махоланың аса көрнекті тұлға болмағанын білдіруі мүмкін. Риттердің айтуынша, ол Нкгебантудың Шақаның ерліктері туралы айтқандарын күнделікті тыңдаған, және бұл Риттер 13 жаста, ал Нкгебанту шамамен 68 жаста болған кезде болған. Алайда, Риттер "Шака Зулу" еңбегінің алғашқы нұсқасын 1949 жылы, осы күнделікті сессияларға қатысқаннан 46 жыл өткен соң жаза бастады. Сондықтан Уайли Риттердің естеліктерінің дәлдігіне де, Нгебебантудың баяндауына да күмән келтіреді, әсіресе оқиға Зулу ауызша дәстүрінде мүлдем жоқ болғандықтан. Гкхокли төбесіне қатысты екі айтылған оқиға бар, екеуі де Гкхокли сияқты Ақ Мфолози өзенінің жанындағы төбе "Ква Кори" шайқастары туралы, бірақ екеуі де Шака үшін шешуші жеңіліске әкелді. Бұл шайқасқа қарсы қосымша дәлел Риттер берген өте нақты қаза тапқандардың санымен расталады, мұндай нақты сандар басқа ешқандай Зулу ауызша есебінде кездеспейді. Осы дәлелдерге сүйенсек, Уайли Гкхокли төбесінің тарихын Риттер ойлап тапқан деген қорытындыға келді. 1. Риттер, Э. А., "Шака Зулу: Зулу империясының өрлеуі", 1955, Г. П. Путнам, Конгресс кітапханасы No 57 6735 2. Найт, Иан, "Зулу 1816-1906", 1995, Оспери баспасы, Жауынгерлер сериясы #14, 3. Брайант, А. Т., "Зулуланд пен Натальдың ескі замандары", 1929, Green & Co. 4. Лабанд, Джон, "Зулу ұлтының өрлеуі мен құлдырауы", Arms & Armor Press, 5. Моррис, Дональд Р., "Найзаларды жуу: Зулу ұлтының өрлеуі мен құлдырауы", 1965, Саймон және Шустер, 6. Робертс, Брайан, "Зулу патшалары: Зулу тарихының қайта қарастырылуы", 1974, Чарльз Скрибнер,</blockquote>
2. Knight, Ian, "Zulu 1816 1906", 1995, Osprey Publishing, Warrior Series #14,
3. Bryant, A. T., "Olden Times in Zululand and Nata"l, 1929, Green & Co.
4. Laband, John, "The Rise and Fall of the Zulu Nation", Arms & Armor Press,
5. Morris, Donald R., "The Washing of the Spears: The Rise and Fall of the Zulu Nation", 1965, Simon & Schuster,
6. Roberts, Brian, "The Zulu Kings: A Major Reassessment of Zulu History", 1974, Charles Scribner,