Кіріспе

Көне заманғы басқарудың теориялық қайта жандануы. Неофеодализм немесе жаңа феодализм – көптеген феодалдық қоғамдарда болған басқару, экономика және қоғамдық өмір саясатының қазіргі замандағы қайта жандануы. Мұндай ерекшеліктерге мыналар кіреді, бірақ олармен ғана шектелмейді: қара халық пен ақсүйектер үшін тең емес құқықтар мен заңдық қорғау.

Пайдалануы мен этимологиясы

Жалпы, бұл термин 21-ғасырғы феодализмнің бір түрін білдіреді – ол кейбір жағынан Ортағасырлық Еуропада болғанмен, қазіргі заманда пайда бола бастаған жаңа құбылыс. Бұл термин алғаш рет саяси сол және оң қанаттарды сынау үшін қолданылған. Екінші жағынан, Юрген Хабермас 1962 жылғы "Қоғамдық сфераның құрылымдық өзгеруі" еңбегінде "рефеудализация" ("refeudalisierung") терминін қолданып, ол ағарту дәуірінің қоғамдық сферасын құрады деп санайтын коммуникация нысандарының жекешеленуін сынады. "Неофеодализм" туралы тікелей айтылмаса да, кейінгі зерттеушілер бұл идеялар неофеодализм тұжырымына ұқсас екенін атап өтті. Сәйкесінше, 1992 жылы Иммануэль Валлерштейн жаһандық даму мәселелері туралы пікір білдіріп, неофеодализмді басқа үш түрлі нұсқаның қатарына қосты. Валлерштейн неофеодализм арқылы жергілікті иерархиямен және тек элитаның ғана қолжеткізе алатын жоғары технологиялық тауарлармен қамтамасыз етілген автономиялық аймақтарды меңзеді.

Сипаттама

Неофеодализм тұжырымы экономикаға бағытталған, бірақ оған ғана шектелмейді. Қазіргі қоғамдағы неофеодализм идеясымен байланысты деп есептелетін мәселелердің қатарында: топтық жіктелу, жаһандану, неоконсервативті сыртқы саясат, көпұлттық корпорациялар және «неокорпоратизм». Лес Джонстонның айтуынша, Клиффорд Ширингтің неофеодализмге қатысты теориялық көзқарасы зор ықпалға ие. Ширинг «бұл терминді шектеулі мағынада қолданады, түрлі тәсілдермен «қоршалған» жеке меншік иелігінің пайда болуына назар аудару үшін». Люсия Зеднер бұл терминді қолданудың ауқымы тым тар екенін айтады; Ширингтің салыстыруы бұрынғы басқару жүйесімен тікелей байланысты емес. Зеднер нақтырақ қолдауды қалайды. Брюс Бейкердің пікірінше, неофеодализм – коммерциялық мүдделермен анықталатын және кең аумақтарда басқарылатын тәртіп. Ол бұл мемлекеттік және мемлекеттік емес полиция органдары арасындағы ынтымақтастықтың толыққанды сипаттамасы емес екенін айтады. Рэнди Липперт пен Дэниел О’Коннор үшін феодализммен салыстырудың маңызы – корпорациялардың мемлекеттік басқару өкілеттіктерімен салыстырылатын билікке ие болуы. Сол сияқты, Сигард Некель ХХ ғасырдың соңында қаржы нарығына негізделген капитализмнің өркендеуі экономиканың «қайта феодалдануын» білдірді деп мәлімдеді. Марина Капарини кедей және шеттетуге ұшыраған адамдар мемлекеттік қамтамасыз етуден шеттетіліп, байлықтың теңсіздігінің артуы неофеодализмге алып келуі мүмкін екенін дәлелдейді, ол Оңтүстік Африкада осының орын алып жатқанын айтады. Неофеодализм полицияны тауарға айналдыру арқылы мүмкін болады және ортақ азаматтықтың аяқталуын білдіреді, дейді Иан Лоадер. Неофеодализмнің басты ерекшелігі – жеке тұлғалардың қоғамдық өмірін бизнес корпорациялардың көбірек басқаруы, деп тапқан Марта К. Хаггинс. Джон Брейтуайт атап өткендей, неофеодализм басқаруға жаңа көзқарас ұсынады, себебі бизнес корпорациялар, әсіресе, шығынды азайту қажеттілігіне ие. Жазушы Джонатан Блустейн неофеодализмді әлеуметтік биліктің бір ерекшелігі ретінде қарастырды: экономикалық, саяси және әскери. Ол неофеодалдық билеушілерді тікелей иелер, аристократтар, патшалар немесе императорлар деп атамаса да, қазіргі заманда олармен тең билікке ие деп анықтайды. Яғни, күнделікті заңдарға бағынбайтын, белгілі бір дәрежеде өз заңдарын құра алатын, ірі нарықтарды бағындыратын, көптеген адамдарды жұмысқа орналастыратын, жеке әскери күштерді ұстауға мүмкіндігі бар, бүкіл елдердің экономикалық күшін қолданатын және көлемді жылжымайтын мүліктерге ие болатын адамдар. Блустейн кітаптарында бұл құбылысты сынға алып, оған әлеуметтік және экономикалық шешімдер ұсынады. «Техно-капиталистік феодализм» терминін алғаш рет қолданған саяси экономист Мишель Люк Беллемар 2020 жылдың қыркүйек айының басында «Техно-капиталистік феодализм» атты маңызды кітап жариялады. Ғылыми анархистік коммунизмнің саяси экономикасы немесе құрылымдық анархизм ретінде сипатталған TCF – автордың 2000 жылдардың ортасында бастаған 15 жылдық экономикалық зерттеулерінің жиынтығы. Беллемардың кітабында айтуынша, «техно-капиталистік феодализм дәуірі – тоталитарлық капитализм дәуірі, онда капитализмнің логикасы тоталитарлық өлшемдерге және авторитарлық үстемдікке жетеді». Беллемардың пікірінше, техно-капиталистік феодализм дәуірінің негізгі ерекшелігі – «ескі заманауи таптық жүйенің постмодерндік микрокасталық жүйеге дегенерациясы, онда қазір «1 процент» пен «99 процент» арасында немесе нақтырақ айтқанда, мемлекеттік қаржы корпоративтік аристократиясы мен жұмыс күші/халық арасында еңсерілмейтін ажырым мен қабат бар». Сонымен қатар, Беллемар техно-капиталистік феодализмнің қараңғы дәуірінде «құндылықтарды, бағаларды және жалақыларды анықтау енді әлеуметтік қажетті еңбек уақытының ескі марксистік түсінігіне негізделмейді, керісінше, күш пен ықпалды еріксіз пайдалану арқылы, атап айтқанда, басқарушы капиталистік билік қатынастары мен/немесе идеологиялар жиынтығы арқылы, олар күш пен ықпал арқылы тауарларға, қызметтерге және адамдарға сандық құндылықтар, бағалар мен жалақы сомаларын жүктейді, еңбек уақытына қатысты ешқандай ескертулер жоқ». Ақырында, техно-капиталистік феодализмнің қараңғы дәуірінде «капиталистік субъект немесе субъекттер жиынтығы өндіріс саласында және/немесе нарықта жұмыс уақытына қарамастан жарамды, заңды және қалыпты деп есептеледі». Сондай-ақ, Марксқа қарсы, Беллемардың кітабы техно-капиталистік феодализмнің қараңғы дәуірінде «жұмысшыларға тіршілік көрімін қамтамасыз ету деңгейінен төмен жалақы төленуі мүмкін» екенін көрсетеді, сондықтан олар енді бірнеше жұмыс істеп, көбірек сағат жұмыс істеуге мәжбүр, оны көп жағдайда әлеуметтік көмексіз істеуге шамалары келмейді. Сонымен қатар, Беллемардың пікірінше, «техно-капиталистік феодализмнің қараңғы дәуірінде көптеген машиналық технологиялар капиталистік табиғатқа ие, яғни, бұл технологиялар капиталистік билік қатынастары мен/немесе идеологиялармен сіңірілген және бағдарланған». Яғни, жүйеге негіз болатын басқарушы капиталистік қатынастар мен идеологияларды сақтап, қайта жаңартып, кеңейтетін нақты көзқарастар жиынтығы. Осылайша, Беллемардың кітабында техно-капиталистік феодализмнің дистопиялық дәуірінде «көптеген капиталистік машиналық технологиялар «1 процент» пен «99 процент» арасындағы жіктелуді сақтап, қайта жаңартып, кеңейту үшін қолданылады, «99 процентті» жүйенің төменгі қабаттарында бекітіп, ал «1 процентті» жүйенің жоғарғы қабаттарында мәңгілікке орналастырады». Қорыта айтқанда, техно-капиталистік феодализмнің қараңғы дәуірінде жаңа аристократия, яғни капиталистік олигархия немесе 1 процент, ең алдымен билік, бақылау және капиталды жинақтаумен, сондай-ақ, қажет болған жағдайда иерархиялық тұрақтылықты қалпына келтірумен айналысады». Нәтижесінде, Беллемар үшін техно-капиталистік феодализмнің қараңғы дәуірінде «капиталистік аристократия жұмысшылардан төленбеген еңбек уақытын ұрлауға тырыспайды, керісінше, жұмысшылардың күнделікті өмірінің барлық аспектісіне ықпал етуге және бақылауға тырысады». Осылайша, 1 процент, олардың корпорациялары және Мемлекет ұйымдастырған билік, бақылау және капитал жинақтау «әртүрлі жағдайларда кедейленіп, әлсіреп, жүйенің шетіне, яғни техно-капиталистік феодалдық ғимараттың шетіне, төмен жалақылы немесе қарызға батқан шаруалар ретінде ығыстырылған жұмыс күші/халық есебінен жүзеге асырылады». 2020-2021 жылдар аралығында Янис Варуфакис неофеодализмге қатысты өз теориясы туралы көп жазды және лекция оқыды. Ол дәстүрлі капитализм экономика мен қоғамның жаңа феодалдық сияқты құрылымына айналғанын, оны «технофеодализм» деп атады. Варуфакис капитализмнен өзгеше, феодалдық экономикалардың өте шағын топтардың үстемдігінде болатынын және нарықтардың мінез-құлқына қалай қажет болса солай әсер ететінін түсіндірді. Facebook, Amazon және басқа да ірі онлайн кәсіпорындар мысалында Варуфакис мұндай платформалардың негізінен жеке адамдар мен шағын топтардың еркімен басқарылатынын, сондықтан олар еркін сауданың капиталистік нарықтары емес, керісінше, қатаң бақылаудың феодалдық нарықтары екенін атап өтті. Джереми Питт сияқты басқалар да ұқсас пікірлер мен алаңдаушылықтарды білдірді, технофеодализм Интернеттегі ақпарат еркіндігіне қауап төндіреді деп мәлімдеді. 2022 жылдың қыркүйек айының басында Беллемар «технофеодализм» термині «техно-капиталистік феодализм» терминіне қарағанда жұмысшылардың фактілері мен күнделікті өмірін бұрмалайды деген негізде «технофеодализмге» қысқаша сын жасады. Беллемардың мақаласына сәйкес, «технофеодализм» терминін пайдалану «техно-капиталистік феодализм» терминінен бас тарту жұмысшыларға жасалған қызмет емес.

Халықтық мәдениет пен әдебиетте

2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін американдық технология миллиардері Ник Ханауэр «біздің ел [яғни, АҚШ] капиталистік қоғамнан тез арада феодалдық қоғамға айналып барады» деді. Оның пікірін исландиялық миллиардер Бьёргольфур Тор Бьёргольфссон және басқалар да қолдады. Исландияда 21-ғасырдың басындағы өркендеу мен құлдырау елдің феодалдық билік құрылымдарына қайта оралуымен байланысты екенін исландиялық бірқатар жазушылар көрсетті, олардың ішінде Сигрун Давидсдоттир «Samhengi hlutanna», Бьярни Бьярнасон «Mannorð», Бьярни Хардарсон «Sigurðar saga fóts», Бёðвар Гудмундссон «Töfrahöllin» және Стейнар Браги «Hálendið: Skáldsaga» романдарының авторлары болды. Осыған ұқсас идеялар кейбір ағылшын тіліндегі көркем әдебиеттерде де кездеседі. Мысалы, Фрэнк Герберттің «Дюна» романдары алыс болашақта «Империя» деп аталатын неофеодалдық галактикалық империяда өрбиді. Бұл романдарда «Бутлерлік жихад» деп аталатын соғыстар сериясынан кейін адамзат «ойлайтын машина технологиясының» барлық түрлерін, тіпті оның ең қарапайым формаларын да тыйым салады. Содан кейін «Дюна» әлеміндегі саяси тепе-теңдік бірте-бірте бір немесе бірнеше планетаға үстемдік ететін көптеген патшалық үйлердің билігіне көшті. Алыс болашақта болғанына қарамастан, аталған патшалық үйлердің әлеуметтік және саяси динамикасы орта ғасырлардағы жағдайларға көп жағынан ұқсас. Дэвид Бриннің жақын болашақтағы ғылыми-фантастикалық романы «Existence»-те американдық саясаткерлер АҚШ-ты заңды түрде неофеодалдық қоғамға айналдыру үшін үгіт-насихат жүргізеді. 2020 жылы Дүниежүзілік экономикалық форумының басшысы Клаус Шваб «COVID-19: Ұлы қайта құру» атты кітап жариялады. Кітапта COVID-19 пандемиясы саясаткерлер мен үкіметтерге «қатысушы капитализмі» жүйесін енгізу арқылы әлемдік экономиканы, қоғамды және үкіметтік құрылымдарды өзгертуге мүмкіндік беретіні, бұл өзгерістер «Ұлы қайта құру» жоспарының нұсқауларымен жүзеге асырылатыны айтылады. Шваб өзінің мақсаттарын «Төртінші өнеркәсіптік революция» деп атайды. Басқа авторлар «Ұлы қайта құруды» неофеодализмнің бір түрі деп сынады.