Кіріспе

IV ғасырдағы қасиетті Урсула (латынша "кішкентай аю") - римдік-британдық бойжеткен және шейіт, мүмкін, патшалық отбасынан шыққан. Ол Рим-католик шіркеуі мен Англикан қауымында қасиетті деп есептеледі. 1970 жылға дейінгі жалпы рим күнтізбесінде және Рим тәртібінің кейбір аймақтық күнтізбелерінде оның мерекесі 21 қазан күні тойланады.

Тарих

Урсула туралы немесе онымен бірге болған, кім екені белгісіз қасиетті бойжеткендер тобы туралы мәлімет аз. Олар Римдік мартирологиясында сақталып қалған, бірақ 1970 жылғы «Missale Romanum» күнтізбесінде олардың еске алу рәсімі көрсетілмеген. Кельндегі шейіт болған бойжеткендерге табынудың ең ерте дәлелі – шамамен 400 жылға жататын, Кельндегі Урсула алаңындағы Әйетті Урсула шіркеуіндегі жазу. Онда ежелгі базилика, бірнеше қасиетті бойжеткендер қаза тапқан жерде қайта жаңартылғаны айтылған. Бұл бойжеткендердің біреуін «Урсула» деп атаған ең ерте дереккөз 10 ғасырға дейін сақталып қалған. Оның аңызға айналуы орта ғасырлардағы бір әңгімеге байланысты. Әңгімеде ол, 4-ші ғасырдың соңында Оңтүстік-Батыс Британиядағы Дюмонияның жартылай аңызға айналған патшасы Дионоттың өтінішімен, болашақ күйеуі, Армориканың пұтқа табынушы үкімшісі Конан Меридокқа қосылу үшін 11 000 таза бойжеткенмен бірге саяхатқа шыққан ханшайым ретінде бейнеленген. Бір күні керемет дауыл оларды бір күнде теңіз арқылы Галлия портына жеткізгеннен кейін, Урсула үйлену алдында бүкіл Еуропаға қажылық жасауға ниеттенгенін мәлімдеді. Ол ізбасарларымен бірге Римге бет алып, Рим папасы Кириакты (паптық жазбаларда белгісіз, бірақ 384 жылдың соңында Папа Сирикий болған) және Равенна епископы Сулпицийді оларға қосылуға көндірді. Гунндар қоршаған Кёльн қаласына жол тартқан соң, барлық бойжеткендердің басы кесілді. Гунн басшысы шамамен 383 жылы Урсуланы жебемен өлтірді (күні әртүрлі айтылады). Ұлыбританияда Әйетті Урсулаға арналған тек бір ғана шіркеу бар. Ол Уэльстегі Ллангвирифонда (Ceredigion) орналасқан. Урсулиндер және Виргин аралдары Әйетті Урсула мен оның серіктерінің құрметіне аталған.

Тарихи сенімсіздік

Католик энциклопедиясында (1912) Урсула туралы мақалада "осы аңыз, оның көптеген нұсқалары мен одан әрі қиялдағыдай дамып келе жатқан оқиғалары жүзден астам бетті толтырар еді. Оның әртүрлі ерекшеліктеріне ортағасырлық кейбір авторлар күдікпен қараған, ал [Цезарь] Барониден бері барлығы дерлік оны мойындамайды". Грегори Турский Тебалық легион туралы аңызды айтады, оған бұрын Кельн қаласында болған шіркеу арналған. Ерте орта ғасырдың маңызды агиографтары (Беде, Адо, Усуард, Ноткер Тамырлы, Храбан Мавр) 21 қазан, оның мереке күнінде Урсула туралы жазба жасамайды.

10 ғасырдағы аңыз

Урсулаға ұқсас аңыз Х ғасырдың бірінші жартысында пайда болды; онда Урсула есімі емес, шейіт болған топтың басшысы Пинноса немесе Винноса деп аталады. Пинносаның реліквилері 947 жылы Кельннен Эссенге көшірілді, содан бастап Урсуланың рөлі күшейді. Мысалы, 970 жылы алғашқы Passio Ursulae жазылды, онда топтың басшысы ретінде Пинноса емес, Урсула аталды (дегенмен Пинноса топ мүшелерінің бірі ретінде еске алынады). Бұл өзгеріс, сондай-ақ, осы кезде "таза қыз" Урсула туралы эпитафияның табылуымен де байланысты болуы мүмкін. 11 000 саны алғаш рет 9 ғасырдың соңында пайда болды; бұл санның тегіне қатысты ұсыныстардың бірі – Undecimillia немесе Ximillia есімін сан ретінде оқу, ал енді бірі – XI әріптерін оқу. М. В. әріптерінің «он бір мың [рим цифрларымен] қыз» деп, «он бір шейіт қыз» деп емес, «он бір мың қыз» деп жазылуы да мүмкін. Бір ғалымның пікірінше, VIII немесе IX ғасырда шейіт болған қыздардың реликвилері табылып, олардың арасында он бір жастағы Урсула есімді қыздың мәйіті де болған – латын тілінде undecimilia. Кейіннен бұл қате оқылған немесе undicimila («он бір мың») деп дұрыс түсінілмеген, осылайша 11 000 қыз туралы аңыз пайда болған. Шындығында, Урсула есімді тастағы жазуда оның сегіз жыл екі ай өмір сүргені көрсетілген. Тағы бір теория бойынша, бар болғаны бір шейіт қыз болған, ол Ундецимилла деп аталған, «бірақ бір шалақ монах оны он бір мыңға ауыстырған». Сондай-ақ, cum [ ] militibus, «[ ] сарбаздармен» деген сөзді cum [ ] millibus, «[ ] мыңдағанмен» деп қате оқыған деген болжам бар. Дегенмен, көптеген заманауи дереккөздер 11 000 санына сүйенеді. 970 жылдардағы Passio қарама-қайшы дәстүрлерді келістіруге тырысып, он бір бойжеткеннің әрқайсысы мың қызға қолбасшылық еткенін айтады. Аңыз, сонымен қатар, Матай 26:53-те айтылған он екі көктегі легионға сілтеме жасайды.

Скелет қалдықтары

Кёльн қаласындағы Изге Урсула базиликасында Урсуланың және оның 11 мың серігінің реліквиялары сақталады. 17 ғасырдағы Изге Урсула базиликасына қосылған Алтын камера (Goldene Kammer) олардың бас және дене бөліктерінің мүсіндерін қамтиды, "кейбір бас күміспен қапталған, ал басқалары алтынмен және алтын мен барқыттан жасалған матадан тігілген қалпақтармен жабылған; жоғарғы қабырғалар қалың сүйектермен жабысқан". Қасиетті Урсулаға тиесілі деп саналатын бас сүйегінің бөліктері 1700 жылдардың басында Ирландияға әкелінген және Ирландияның Галвей қалалық мұражайында сақталуда.

Католиктердің ресми ұстанымы

Сол жерде шейіт болған қыздар туралы сенімді мәлімет жоқ. Бұрынғыда 21 қазандағы Жалпы Рим күнтізбесінде болған Изгі Урсула мен оның серіктерін еске алу, Киелі Иларионның миссасында 1969 жылы алынып тасталды, себебі "олардың Passio толығымен қияли: есімдеріне дейін, белгісіз уақытта Кельнде өлтірілген таза қасиеттілер туралы ештеңе белгісіз". Дегенмен, олар әлі де Римдік мартирологияда, Католик шіркеуі мойындаған әулиелердің ресми, бірақ толық емес тізімінде еске алынады, онда олар туралы былай делінген: "Германиядағы Кельн қаласында, Мәсіх үшін шейіт болған және кейіннен қаланың базиликасы салынған жерде өмірін аяқтаған таза қыздарды еске алу. Бұл қыздардың жетекшісі – кінәсіз жас Урсула".

Католиктік орден

1535 жылы Анжела Меричи құрған және жас қыздардың біліміне арналған Урсулалар ордені, Урсула есімін әлемге таратуға да көмектесті. Көрме 21 қазаннан кейінгі жексенбіде "нағыз маңызды" кастель (адам мұнарасы) жарысымен аяқталады.

Дін музыкасы мен өнер

Бингендік Хильдегард Урсуланың құрметіне көптеген әндер жазды. Екатерина Болоньялық қасиетті Урсуланың бір немесе екі суретін салған деп есептеледі. Майкл Хайдн Урсула Освальдтың бенедикттік монастырьға қосылған күнін еске алу үшін "Missa in honorem Sanctae Ursulae" шығармасын жазды. Ханс Мемлинг 1480 жылдары Урсуланың қабірлік қалдықтарын сақтаған ағаштан жасалған киелі орынды жасады, ол қазір Брюггедегі Ханс Мемлинг мұражайында сақталуда. Ол Урсуланың тарихын алты доға тәрізді панельде бейнелейді, ал алдыңғы екі панельде Урсула 10 қызбен бірге бейнеленген, әрбір қыз 1000 қызды символдайды. Неапольдегі "Galleria d'Italia" галереясында Караваджоның "Қасиетті Урсуланың шейіттік қасіреті" атты суреті де бар. Оның соңғы белгілі туындысы.

Жолдастарының есімдерімен аталған жерлер

1493 жылы Кристофер Колумб Кариб теңізіндегі Виргин аралдарын өтіп бара жатқанда, оның құрметіне осылай атады. Фердинанд Магеллан 1520 жылғы 21 қазанда Виргинес мүйісін айналып, Магеллан бұғазына кірді және мүйіске Урсуланың қыздарының есімін берді. Португалиялық саяхатшы Жоао Альварес Фагундес 1521 жылы қазіргі Сент-Пьер және Микелон аралдарына Он бір мың қыз деген ат қойды. Базель – Швейцарияның Кельн қаласынан оңтүстікке қарай 400 шақырым жерде орналасқан қала. Дәстүр бойынша, Урсула және оның серіктері Римге бара жатып Базель қаласынан өтіп кеткен. Аңыз осы қаланың орталығындағы төбе – Мюнстербергтің бір беткейімен көтерілетін Он бір мың қыз көшесіне (Elftausendjungfern Gässlein) ат берді.

Ұлыбритания және Англикан шіркеуі

Уэльстің батысындағы Аберистуитке жақын орналасқан Ллангвирифон деген шағын ауылда Урсулаға арналған шіркеу бар. Ауылдың аты "Қыздар шіркеуі" деп аударылады. Ол осы өңірден шыққан деп саналады. Ұлыбритания, Швейцария, АҚШ және Кариб аймағында Әулие Урсулаға арналған Англикан шіркеулері бар. Лондондағы Сент-Мэри-Экс көшесі бастапқыда Әулие Мария, Әулие Урсула және 11 000 қызға арналған Сент-Мэри-Экс шіркеуінің атымен аталған. Ол 16 ғасырдың соңында бұзылып, қазір "Геркин" деп аталатын көк үй тұрған жерге жақын орналасқан. 1514 жылғы қолжазбада шіркеуде қасиетті релікви бар екені айтылады: ол ғұндардың қыздарды өлімге жіберу үшін қолданған балтысы. Лондонның Рохэмптон қаласындағы Уайтлендс колледжі, Англия шіркеуінің ең көне білім беру мекемесі, құрылғаннан бері Әулие Урсуланың қамқорлығында. Ол колледж ғибадатханасының қасиетті қамқоршысы.

Көріністер

Елизавета Шёнаулықтың аян алып, Урсула мен оның серіктерінің шейіт болуын көргені туралы жазылған. Урсуланың серіктерінің бірі: "Басқаларының жазалануы мен қырғынынан қорқып, Кордула жасырынған, бірақ ісіне өкініп, ертесі күні өз еркімен гундарға барып, шейіттік тәжін соңғы болып алды". Жоахим Сигарт өзінің "Ұлы Альберт" еңбегінде 1277 жылдың 14 ақпанында Кельн қаласындағы Иоанн Баптист шіркеуінде (Johanniterkirche) жұмыс істеу кезінде Кордуланың денесі табылғанын айтады. Ол хош иісті болған және маңдайында: "Кордула, патшайым және таза қыз" деп жазылған. Ұлы Альберт осы жаңалықты естіген соң, мисса өткізіп, қасиетті деректерін көшірді. Кейін Кордуланың болжамды қалдықтары Кенигсвинтер және Римини қалаларына көшірілді. Кордуланың басын Паленсия соборы иеленді. Ол 22 қазанда Римдік мартирологиясында тіркелген.

Sunniva-мен ұқсастықтар

11 ғасырдағы Урсула туралы аңыз бен Сельедегі Суннива туралы әңгіме арасында көзге түсетін ұқсастықтар бар. Олардың есімдерін замандастары кейде шатастырып алған. Екі қасиетті де христиан ханшайымдары ретінде қарастырылған, олар өз елдерінен кемемен қашып, жазыққыштар патшасымен некелесуді кейінге жылдыру немесе тоқтату үшін бұл қадамға барған. Екеуі де көптеген серіктерімен бірге болған, және екеуі де жауынгерлердің құрбаны болған. Олардың аңыздарының қалыптасуы өзара байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, Сунниваның шейіт болуы Урсуланың өмірбаянының (Passio Ursulae) алғашқы нұсқасынан кейін болған.