Батыс Африкадағы Соңғай Империясы (1430-1591 жж.)

Кіріспе

Батыс Африкадағы империя, шамамен 1430-1591 жылдар аралығында.

Соңхай империясы – 15-16 ғасырларда Сахельдің батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Ең гүлденген кезеңінде тарихтағы ең ірі африкалық империялардың бірі болды. Мемлекеттің атауы ең ірі этникалық тобы және билеуші элитасы – соңхай халқының атымен байланысты. Сони Али Гао қаласын империяның астанасы етіп белгіледі, алайда 11-шы ғасырдан бері Гао және оның төңірегінде соңхай мемлекеті болған. Патшалықтың маңызды орталықтары – Тимбукту мен Дженне қалаларында қалалық сауда гүлдеді; олар тиісінше 1468 және 1475 жылдары бағындырылды. Алғашқыда Соңхай империясы Сонни әулетімен (шамамен 1464-1493 жылдар) басқарылды, бірақ кейін Аския әулеті (1493-1591 жылдар) билікке келді. 13-шы ғасырдың екінші жартысында Гао және айналасындағы аймақ маңызды сауда орталығына айналып, кеңейіп келе жатқан Мали империясының назарын аударды. Мали империясы 13-шы ғасырдың соңында Гаоны жаулап алды. Гао 14-шы ғасырдың соңына дейін Мали билігінде болды. Мали империясы әлсіреген кезде, соңхайлар Гаоға қайта бақылау орнатып, Мали империясының әлсіздігін пайдаланып, өз билігін кеңейтті. Сони Али билігінде соңхайлар Мали империясынан аумағы, байлығы және күші жағынан асып түсіп, Мали империясының үлкен бөлігін өздеріне қосты. Оның ұлы және мұрагері Сонни Баруды әкесінің генералы Мұхаммед Тур құлатты. Тур, көбінесе Ұлы Аския деп танылатын, империя аумағында саяси және экономикалық реформалар жүргізді. Аскияның мұрагерлері жасаған қастандықтар мен төңкерістер империяны құлдырау мен тұрақсыздыққа ұрындырды. Аскияның туыстары патшалықты басқаруға тырысты, бірақ империядағы саяси дағдарыс пен азаматтық соғыстар империяның одан әрі әлсіреуіне себеп болды, әсіресе Аския Исхак I билігі кезінде. Аския Дауд тұсында империя тұрақтылыққа қол жеткізіп, әскери жеңістерге ие болды. Аския Исхак II, Соңхай империясының соңғы билеушісі, Даудтың қайтысынан кейін болған ұзақ династиялық күрес нәтижесінде билікке келді. 1590 жылы әл-Мансур империядағы азаматтық соғыстың әлсіздігін пайдаланып, Джудар-паша басқаруымен армияны Соңхайды жаулап алу және Сахара арқылы өтетін сауда жолдарына бақылау орнату үшін жіберді. 1591 жылы Тондиби шайқасында жеңілгеннен кейін Соңхай империясы құлады.

The Songhai Empire was a state located in the western part of the Sahel during the 15th and 16th centuries. At its peak, it was one of the largest African empires in history. The state is known by its historiographical name, derived from its largest ethnic group and ruling elite, the Songhai people. Sonni Ali established Gao as the empire's capital, although a Songhai state had existed in and around Gao since the 11th century. Other important cities in the kingdom were Timbuktu and Djenné, where urban centred trade flourished; they were conquered in 1468 and 1475, respectively. Initially, the Songhai Empire was ruled by the Sonni dynasty (c. 1464–1493), but it was later replaced by the Askia dynasty (1493–1591). During the second half of the 13th century, Gao and the surrounding region had grown into an important trading centre and attracted the interest of the expanding Mali Empire. Mali conquered Gao near the end of the 13th century. Gao remained under Malian command until the late 14th century. As the Mali Empire started disintegrating, the Songhai reasserted control of Gao. Songhai rulers subsequently took advantage of the weakened Mali Empire to expand Songhai rule. Under the rule of Sonni Ali, the Songhai surpassed the Malian Empire in area, wealth, and power, absorbing vast regions of the Mali Empire. His son and successor, Sonni Bāru, was overthrown by Muhammad Ture, one of his father's generals. Ture, more commonly known as Askia the Great, instituted political and economic reforms throughout the empire. A series of plots and coups by Askia's successors forced the empire into a period of decline and instability. Askia's relatives attempted to govern the kingdom, but political chaos and several civil wars within the empire ensured the empire's continued decline, particularly during the rule of Askia Ishaq I. The empire experienced a period of stability and a string of military successes during the reign of Askia Daoud. Askia Ishaq II, the last ruler of the Songhai Empire, ascended to power in a long dynastic struggle following the death of Daoud. In 1590, Al Mansur took advantage of the recent civil conflict in the empire and sent an army under the command of Judar Pasha to conquer the Songhai and gain control of the trans Saharan trade routes. The Songhai Empire collapsed after the defeat at the Battle of Tondibi in 1591.

Атауы

Соңхай империясы мәтіндерде әртүрліше Zagha, Zaghai, Zaghaya, Sughai, Zaghay, Zaggan, Izghan, Zaghawa, Zuwagha, Zawagha, Zauge, Azuagha, Azwagha, Sungee, Sanghee, Songhai, Songhay, Zanghi, Zingani, Zanj, Zahn, Zaan, Zarai, Dyagha және, мүмкін, Znaga деп аталады.

Ертедегі тұрғындары

Ежелгі заманда, шамамен б.з.д. 9-шы мен 3-ші ғасырлар аралығында, бірнеше түрлі топтар бірігіп, ежелгі Кукияның даму орталығының төңірегінде Сонгхай этносын қалыптастырды. Гао аймағына алғаш қоныстанғандардың бірі – Нигер өзенінің жағасында шағын елді мекендер құрған сорко халқы болды. Сорколар кальцедрат ағашынан қайықтар мен каноэ жасады, кемелерде балық аулап, аң теріп, сондай-ақ тауарлар мен адамдарды су арқылы тасымалдады. Нигердің мүмкіндіктерінен пайдалану үшін бұл аймаққа келген тағы бір топ – Гао халқы. Гаолықтар аңшылар болды және крокодилдер мен бегемоттар сияқты өзен жануарларын аулауға маманданған. Бұл жерге қоныстанған тағы бір топ – До халқы, олар өзен жағалауындағы құнарлы жерлерде егін өсірді. 10-шы ғасырға дейін бұл алғашқы қоныстанғандар күшті, атқа мініп жүретін соңхай тілінде сөйлейтін халықтарға бағындырылды, олар аймақта билік орнатып алды. Уақыт өте келе, бұл топтардың барлығы бір тілге көшті, ал олардың өздері мен елдері Сонгхай деп аталды. Зува билеушілерінің тағдыры әлі анықталған жоқ. Санхаджа тайпалары Нигер өзенінің айналасындағы алғашқы халықтардың бірі болды. Бұл тайпалар Сахара шөлінен шығып, Нигер өзенінің жанында сауда орындарын құрды. Соңынан Солтүстік Африка саудагерлері Сахараны кесіп өтіп, туарегтермен бірге қоныстанды. Екі топ та өзен маңындағы халықтармен сауда жасады. Аймақтағы сауда өскен сайын, Сонгхай басшылары болашақта Гао болып танылатын аймақтағы табысты сауданы өз бақылауына алды. Сауда тауарларының ішінде алтын, тұз, құлдар, кола жаңғақтары, былғары, құрма және піл сүйегі болды. 10-шы ғасырға қарай Сонгхай басшылары Гаоны шағын мемлекет ретінде құрып, сауда жолдары бойында тұратын халықты бағындырды. 1300 жылға қарай Гао Мали империясының назарын аударуға жеткілікті деңгейде өркендеді. Мали қаланы жаулап алды, Гао саудасынан пайда тапты және 1430-жылдарға дейін оның патшаларынан салық жинады. Малидегі ішкі дағдарыстар Гаоны бақылауда ұстауды мүмкін етпеді. 1430-жылдары, бұрын Малиге тәуелді болған Сонгхай, Сонни әулеті тұсында тәуелсіздік алды. Шамамен отыз жылдан кейін Сонни Сулейман Дама Тимбуктудан батысқа қарай орналасқан Мали провинциясы Мемаға шабуыл жасады. 1460-шы жылдардың соңында ол Сонгхай империясының көптеген көршілес мемлекеттерін, соның ішінде Мали империясының қалдықтарын жаулап алды. Әли өзінің кеңею саясаты барысында бірнеше аумақтарды жаулап алды, оңтүстіктегі Мосси тайпаларының шабуылдарын тойтарды және солтүстіктегі догон халқын бағындырды. 1468 жылы ол Малидің құлдырауынан кейін қаланы басып алған туарегтерді құлатуға көмектесуді сұраған Тимбуктуны жаулап алды. Ол Дженне сауда қаласын жаулап алуға тырысқанда, қала тұрғындары қарсылық көрсетті. Жеті жылдық қоршаудан кейін ол оларды аштықтан бас тартып, 1473 жылы қаланы өзінің империясына қосып алды. Сонни Әлидің және оның әскерлерінің басып кіруі Тимбуктуға кері әсер етті. Көптеген мұсылман жазбаларында ол тиран ретінде сипатталған, соның ішінде Махмуд Кати жазған "Тарих әл-Фатташ". Африка тарихының Кембридж кітабында ислам тарихшысы Әл-Сади оның Тимбуктуға жасаған шабуылын сипаттай келе былай деді: Сүнни Әли Тимбуктуға кірді, зор зұлымдық жасады, қаланы өртеп, қиратты және көптеген адамдарды қатыгездікпен азаптап өлтірді. Ақилу Сүнни Әлидің келгенін естігенде, Санкоренің фукахаларын алып жүруге мың түйе жинады және олармен бірге Уалатаға барды. Құдайсыз зұлым Тимбуктуда қалғандарды өлтіріп, оларды қорлады. Сонни Әли Тимбукту ғалымдарына, әсіресе туарегтермен байланысы бар Санкоре аймағына қарсы саясат жүргізді. Маңызды сауда жолдары мен Тимбукту сияқты қалаларды бақылау арқылы Сонни Әли Сонгхай империясының байлығын арттырды, ол өркендеген шағында Мали байлығынан асып түсті.

In ancient times somewhere surmised between the 9th and 3rd centuries BCE several different groups of people collectively formed the Songhai identity, centered around the developing hub of ancient Kukiya. Among the first people to settle in the region of Gao were the Sorko people, who established small settlements on the banks of Niger. The Sorko fashioned boats and canoes from the wood of the cailcedrat tree, fished and hunted from their ships, and provided water borne transport for goods and people. Another group of people that moved into the area to live off of Niger's resources were the Gao people. The Gao were hunters and specialized in hunting river animals such as crocodiles and hippopotamus. [citation needed]

The other group known to have inhabited the area were the Do people, farmers who raised crops in the fertile lands bordering the river. Before the 10th century, these early settlers were subjugated by more powerful, horse riding Songhai speakers, who established control over the area. All these groups gradually began to speak the same language, and they and their country eventually became known as the Songhai. What happened to the Zuwa rulers is yet to be recorded. The Sanhaja tribes were among the early people of the Niger Bend region. These tribes rode out of the Sahara Desert and established trading settlements near the Niger. As time passed, North African traders crossed the Sahara and joined the Tuaregs in their settlements. Both groups conducted business with the people living near the river. As trade in the region increased, the Songhai chiefs took control of the profitable trade around what would later become Gao. Trade goods included gold, salt, slaves, kola nuts, leather, dates, and ivory. By the 10th century, the Songhai chiefs had established Gao as a small kingdom, taking control of the people living along the trade routes. Around 1300, Gao had become prosperous enough to attract the Mali Empire's attention. Mali conquered the city, profited from Gao's trade, and collected taxes from its kings until about the 1430s. Conflict in the Malian homeland made it impossible to maintain control of Gao. In the 1430s, Songhai, previously a Mali dependency, gained independence under the Sonni dynasty. Around thirty years later, Sonni Sulayman Dama attacked Méma, the Mali province west of Timbuktu. In the late 1460s, he conquered many of the Songhai Empire's neighbouring states, including what remained of the Mali Empire. During his campaigns for expansion, Ali conquered several territories, repelling attacks from the Mossi to the south and conquering the Dogon people to the north. He annexed Timbuktu in 1468 after the leaders of the town asked him to help overthrow the Tuaregs, who had taken the city following the decline of Mali. When he attempted to conquer the trading town of Djenné, the townspeople resisted his efforts. After a seven year siege, he was able to starve them into surrender, incorporating the town into his empire in 1473. The invasion of Sonni Ali and his forces negatively impacted Timbuktu. Many Muslim accounts described him as a tyrant, including the Tarikh al fattash, which Mahmud Kati wrote. According to The Cambridge History of Africa, the Islamic historian Al Sa'di expresses this sentiment in describing his incursion on Timbuktu:

Sunni Ali entered Timbuktu, committed gross iniquity, burned and destroyed the town, and brutally tortured many people there. When Akilu heard of the coming of Sonni Ali, he brought a thousand camels to carry the fuqaha of Sankore and went with them to Walata The Godless tyrant slaughtered those who remained in Timbuktu and humiliated them. Sonni Ali created a policy against the scholars of Timbuktu, especially those of the Sankore region who were associated with the Tuareg. With his control of critical trade routes and cities such as Timbuktu, Sonni Ali increased the wealth of the Songhai Empire, which at its height would surpass the wealth of Mali.

Ұлы Аския

Сони Алидің орнын Ұлы Аскиа басқарды. Ол өзінің бұрынғы билеушісі жаулап алған аумақтарды ұйымдастырып, билігін оңтүстік және шығысқа қарай кеңейтті. Оның тұсында Сонгхай әскерінің толық уақытты әскерлері болды. Аския кәсіби әскері жоқ мемлекеттерге күмәнмен қарағандығы айтылады. Тарих әл-Суданды жазған тарихшы Әл Сади Аскияның әскерін оның алдыңғысының әскерімен салыстырып: "Ол азаматтық пен әскерді ажыратқан, Сүнни Али [1464–92] заманында болғандай, әркімнің сарбаз болуынан өзгеше" деді. Ол діни мектептер ашып, мешіттер салған, сондай-ақ бүкіл мұсылман әлемінің ғалымдары мен ақындарына сарайын ашты. Оның балалары ислам мектебінде білім алды, ол исламдық амалдарды міндеттеді, бірақ халқына дінді күштеп таңбаламады. Аския исламның бес тірегінің бірін орындап, Меккеге хаж жасады, көп мөлшерде алтын алып барды. Оның бір бөлігін қайырымдылыққа жұмсап, қалғанын Мекке халқына сыйлық ретінде берді, империясының байлығын көрсету үшін. Каирден келген тарихшылар оның қажынасы "500 атты және 1000 жаяу әскерімен, ал ол өзімен 300 000 алтын монета алып кеткен" деді. Аския көптеген әскери науқандарды бастады, соның ішінде көрші Моссиға қарсы джихад жариялады. Оларды бағындырғаннан кейін де, оларды Ислам дініне көнуге мәжбүрлемеді. Оның әскері соғыс кемелерінен, атты әскерден, қорғаныш қаруларынан, темір ұштардан және ұйымдасқан жасақтан тұрды. Ол империяның басқаруын орталықтандырып, салық жинау және әділет әкімдігімен айналысатын бюрократия құрды. Ол ауыл шаруашылығын жақсарту үшін арналар салуды талап етті, нәтижесінде сауда өркендеді. Ол салмақ және өлшем жүйесін енгізіп, Сонгхайдың ірі сауда орталықтарының әрқайсысына инспектор тағайындады. Оның билігі тұсында Ислам діні нығайып, Сахара арқылы сауда гүлденді, ал Тагаза тұз кендері империя шегіне кірді.

Садилердің құлдырауы мен басып кіруі

1528 жылы Аскидің балалары оған қарсы көтеріліп, оның ұлы Аски Мусаны патша деп жариялады. 1531 жылы Мусаның құлатылуынан кейін Сонгхай империясы құлдырауға бет бұрды. 1583 жылы император Аскиа Дауд қайтыс болғаннан кейін, мұрагерлік соғыс Сонгхай империясын әлсіретіп, оны екі жақты топқа бөліп жіберді. Осы кезеңде марокколық әскерлер Алкасер-Квибир шайқасында португалдық шабуылды жойды, бірақ қоршаудан қорғану үшін жұмсалған шығындарды өтеуге мұқтаж болғандықтан экономикалық құлдырау мен банкроттыққа ұшырады. Бұл 1591 жылы Саади әулетінің сұлтаны Ахмад I әл-Мансурға евнух Джудар-паша басшылығымен оңтүстікке жорық жіберуге себеп болды. Марокконың Сонгхайға басып кіруінің басты мақсаты – тұз, алтын және құл саудасын қайта жандандыру, сондай-ақ олардың дамып келе жатқан қант өнеркәсібі үшін шикізат алу болды. Аскидің билігі тұсында Сонгхай әскері кәсіби сарбаздардан тұрды, бірақ патша әскерін жаңғыртпады. Ал марокколық шабуылшылардың қатарында мыңдаған аркебузиерлер мен сегіз ағылшын зеңбірегі болды. Джудар-паша туған жері бойынша испандық болған, бірақ бала кезінде тұтқынға алынып, Саади сарайында тәрбиеленген. Сахара шөлін кезіп өткен соң Джудардың әскері Тагазадағы тұз кеніштерін басып алып, тонап, қиратты, содан кейін Гао қаласына бет бұрды. 1588-1591 жылдар аралығында билік құрған император Аския Исхак II (1588–1591) 1591 жылғы Тондби шайқасында Джудармен кездескенде, Сонгхай әскері, сандар жағынан басым болғанына қарамастан, Саадилердің оқ-дәрілік қаруларынан туған малдың шапқындығынан жеңіліске ұшырады. Империя жеңілгеннен кейін ақсүйектер қазіргі Нигердегі Сонгхай деп аталатын аймаққа көшіп, онда бұрыннан Сонни әулеті орналасқан еді. Олар Ванзарбе, Айеру, Готее, Даргол, Тера, Сикие, Кокору, Горуол, Карма, Намаро және одан әрі оңтүстікке қарай, жақын арада маңызға ие болған Денди сияқты кішігірім мемлекеттер құрды.

Ұйым

Бастапқы Сонгхай империясы тек Тимбукту аймағынан Гаоның шығысына дейінгі аумақты қамтыды. Облыстар Сони Али мен Аскияның әскери кеңеюінен кейін құрылды, олардың аумағы үш әскери аймаққа бөлінді: Құрма, онда империяның қорғаныс министрі және батыс провинцияларды, соның ішінде Малиді әскери бақылауға жауапты армиялардың бас қолбасшысы Балама орналасқан. Батыс гарнизондары сол жерде орналасты, ал Балама Кабара портындағы теңіз флотының бір бөлігімен бірге тұрды. Басқа маңызды тұлға – губернатор қызметін атқарған және провинцияның астанасы Тимбуктуда тұратын Курма Фари. Гао қаласы, онда император орталық гарнизондармен және Хикойдың, империяның адмиралының басқаруындағы флотының бір бөлігімен бірге тұрды. Осы жерде көптеген ірі әскери науқандар басталды. Императорға оңтүстіктегі әскери провинциясында Хомбори провинциясының губернаторы Тонди фарма, ал солтүстікте Сахара провинцияларына басшылық еткен және түйешілер әскеріне ие болған Тадемекаттың Аменокалы және берберлердің басшысы Сургукой көмектесті. Дендифарилер шығыстағы Денди провинциясын басқарды. Бұл провинциялық губернатор шығыс провинцияларды, соның ішінде Хауса мемлекеттерін бақылауға жауапты гарнизонды орналастырды. Флот Айёру портында орналасқан. Соңхай империясы өзінің гүлденген кезеңінде қазіргі Мали, Нигер, Нигерия, Мавритания, Сенегал, Гвинея жағалауындағы көптеген елдер мен Алжир аумақтарына дейін жетті. Оның ықпалы Камерунға дейін созылды, Манде, Гур, Догон, Бербер, Араб, Фула, Вольф, Хауса, Сонинке, Акан және Йоруба халықтарының кең этнолингвистикалық, мәдени және саяси кеңістігін қамтыды. Сонгхай атты әскерінің элитасы осы халықты Шығыс Африкадан келген неолиттік көшпелі Нило-Сахара тайпаларынан бастап, Сорко балықшыларымен және Нигер өзенінің жергілікті Нигер-Конго егіншілерімен араластырды.

The original Songhai Empire only included the area from the region of Timbuktu to the east of Gao. Provinces were created after a military expansion under Sonni Ali and Askiya, whose territory was divided into three military zones:

The kurma, where the Balama, the minister of defence of the empire and general in chief of the armies in charge of military surveillance of the western provinces, including Mali, was based. The western garrisons were stationed there, and the Balama resided with part of the naval fleet in the port of Kabara. The other important personality was the Kurma Fari, who acted as governor and lived in Timbuktu, the provincial capital. The capital city of Gao, where the emperor resided with the central garrisons and part of the fleet commanded by the Hikoy, the admiral of the empire stationed at the port of Gao with more than a thousand ships at its height. It was wheremost large scale military campaigns started. The emperor was assisted in his military province in the south by the Tondi farma, governor of the province of Hombori, and in the north by the Surgukoy, the Amenokal of Tademekat and chief of the Berbers, in charge of the Saharan provinces and possessing a Camel cavalry army. The Dendifari led the eastern province of Dendi. This provincial governor has stationed a garrison in charge of the surveillance of the eastern provinces, including the Hausa kingdoms. The fleet was stationed at the port of Ayorou. The Songhai Empire at its zenith extended over the current territories of Mali, Niger, Nigeria, Mauritania, Senegal, most other Guinean Coast countries and Algeria. Its influence stretched as far as Cameroon over a vast contiguous ethnolinguistic, cultural, and political space of Mandé peoples, Gur, Dogon, Berbers, Arab, Fula, Wolof, Hausa, Soninke people, Akan people, and Yoruba people. An elite of Songhai horsemen led this population from nomadic Nilo Saharan riders of the Neolithic coming from East Africa to mix with the Sorko fishing population and local Niger Congo agriculturalists of the Niger River.

Мәдениет

Тімбұкту өзінің шарықталу шегінде мәдени және сауда орталығына айналды. Араб, итальян және еврей саудагерлері сауда үшін жиналды. Ислам ғылымы Тімбұкту университетінде қайта жанданды.

Экономика

Сахельдегі құрлық саудасы және Нигер өзені бойындағы өзен саудасы Сонгхайдың негізгі байлық көзі болды. Батыс Африка жағалауындағы сауда 1400 жылдардың соңында ғана мүмкін болды. Құрлық арқылы саудаға төрт фактор әсер етті: түйелер, бербер тайпасының мүшелері, ислам және империяның құрылымы. Батыс Африкада алтын көп болғанмен, тұз жетіспеді, сондықтан алтын-тұз саудасы Сахельдегі құрлық арқылы сауда жолдарының тірегі болды. Ағаш қауырсыны, піл сүйегі, құс қауырсыны және құлдар солтүстікке тұз, жылқы, түйе, мата және өнер туындыларының орнына жіберілді. Көптеген сауда жолдары пайдаланылса да, Сонгхай Феззан арқылы Бильма, Агадес және Гао қалаларына дейінгі жолды жиі пайдаланды. Сонгхай экономикасы рулық жүйеге негізделген. Адамның руы оның кәсібін анықтады. Ең көп таралған кәсіптер – металл өңдеушілер, балықшылар және ағаш шеберлері болды. Төменгі таптар көбінесе көшпенділерден құралды, оларға кейде ерекше жеңілдіктер беріліп, қоғамда жоғары лауазымдарға ие болды. Ең жоғарыда Сонгхайдың ақсүйектері мен бастапқы Сонгхай халқының ұрпақтары, одан кейін бос адамдар мен саудагерлер тұрды. Ең төменде соғыс тұтқындары мен негізінен ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін құлдар болды. Сонгхай бұрынғы Гана және Мали империяларына қарағанда құлдарды тұрақтырақ пайдаланды. Джеймс Олсон Сонгхай еңбек жүйесін кәсіби одақтарға ұқсас деп сипаттады, патшалықта әртүрлі механиктер мен шеберлерден тұратын қолөнер гильдиялары болды.

Қылмыстық сот

Сонгхайдағы қылмыстық әділет жүйесі негізінен, тіпті толығымен ислам принциптеріне негізделген, әсіресе Аския Мұхаммед билігі тұсында. Жергілікті қадилер, бұған қоса, Құранға сәйкес ислам үстемдігімен шарият заңын сақтап, тәртіпті ұстауға жауапты болды. Иммигрант саудагерлер арасындағы ұсақ-күйкі дауларды шешу үшін қосымша қадидің қажеттігі айтылды. Патшалар көбінесе айыпталушыны соттамаған, алайда ерекше жағдайларда, мысалы, мемлекетке қарсы қылмыс жасағанда, олар оны міндетті деп санап, билігін жүзеге асырған. Сот шешімі "қала жаршысы" арқылы жарияланды, ал ең кіші қылмыстар үшін жаза көбінесе тауарларды тәркілеу немесе тіпті түрмеге қамаудан тұратын, себебі империяның барлық жерінде түрмелер болған. Қадилер Тимбукту және Дженне сияқты маңызды сауда орталықтарында жергілікті түрде жұмыс істеді. Патша қадиді тағайындап, шарият заңдарына сәйкес жалпы құқық бұзушылықтарын қарады. Қадидің кешірім беруге немесе пана беруге құқығы да болды. Ассара жасақтары, немесе "өкілдер", жазаны орындаумен ғана айналысатын полиция комиссары сияқты қызмет етті. Заңгерлердің көп бөлігі академиялық қауымдастықтың өкілдері болды; профессорлар көбінесе империя ішінде әкімшілік қызметтерге тағайындалып, көптері қади болуға ниеттенді.

Үкімет

Қоғамның жоғарғы топтары ислам дінін қабылдаса, төменгі топтар көбінесе дәстүрлі діндерді ұстануын жалғастырды. Уағыздарда патшаға бағынуға ерекше мән берілді. Тимбукту білім беру орталығы болды. Сонни Али патша сарайының басшылығымен үкімет жүйесін құрды, кейіннен Аскиа Мұхаммед оны кеңейтті. Ол Нигер аңғарының төңірегіндегі қарастырылатын мемлекеттерге басшылық ету үшін губернаторлар мен қала әкімдерін тағайындады. Осы жергілікті басшыларға Сонгхай саясатына қарсылық көрсетпесе, өз аймақтарында билік етуге рұхсат берілді. Орталық үкіметте бөлімшелік лауазымдар болды. Хи-кой – ішкі істер министрінің міндетін атқаратын флот командирі. Фари Мондзо – мемлекеттік шаруашылық иеліктерін басқаратын ауыл шаруашылығы министрі. Калиса шаруашылығын Ки Зербо сияқты тарихшылар империяның қазынасын қадағалайтын қаржы министрі деп сипаттаған. Корей Фарма сондай-ақ "ақ түсті шетелдіктерге жауапты министр" болды. Сонгхайдың үстемдігін сақтау үшін шеткі аймақтар мен провинцияларға салық салынатын, ал оларға дербестік берілді. Сонгхай билеушілері көршілес мемлекеттердің ісіне тек жағдай шиеленіскен кезде ғана араласты, көбінесе бұл жекелеген оқиғалар болатын. Әрбір қалада қазіргі орталық бюрократтар сияқты лауазымдар мен міндеттерді атқаратын мемлекеттік қызметкерлер өкілдік етті. Аскиа Мұхаммед тұсында империяда орталықтандыру күшейді. Ол Тимбуктудағы білім беруді ынталандыру үшін профессорларды үлкен зейнетақымен марапаттап, оларды оқуға жігерлендірді. Ол сондай-ақ, дәрежелік жүйе мен рәсімдерді орнатты және кедейлікте қиналған адамдарға көмектесетін жомарт ақсүйек ретінде танылды. Оның саясатының арқасында Мұхаммед Сонгхайға тұрақтылық әкелді, және осы ұйымның куәліктері әлі де Лео Африкан сияқты Магриб авторларының еңбектерінде сақталған.

Дін

Сонни әулеті ислам дінін қабылдағанмен, түпнұсқа соңхай дәстүрлерінің көптеген элементтерін сақтап қалды, бұл олардың ізбасарлары – Аския әулетінен ерекшеленді. Аския Мохаммед I толық ислами жаңаруды жүзеге асырып, Меккеге қажылық сапар жасады. Жаяу әскер құрамына негізінен бостандыққа шыққандар мен тұтқындар кірді. Соңхай жаяу әскерінің қару-жарағы семсерлер, жебелер және мыс немесе былғарыдан жасалған қалқандардан тұрды. Тондиби шайқасында Соңхай армиясы 30 000 жаяу және 10 000 атты әскерден құралды.

Билеушілердің тізімі

Джон Стюарттың "Африка мемлекеттері мен билеушілері" (2005) кітабынан алынған есімдер мен даталар.

Сонгхай диялары (патшалар)

Алайман ж.ш. 837 ж.ш. 849 За Кой ж.ш. 849 861 Такой 861 873 Акои 873 885 Ку 885 897 Али Фай 897 909 Бияй Комай 909 921 Бияй Бей 921 933 Карай 933 945 Яма Караония 945 957 Яма Домбо 957 969 Яма Данка Кибао 969 981 Кукорай 981 993 Кенкен 993 1005 За Косой 1005 1025 Косай Дарья 1025 1044 Хен Кон Ванко Дам 1044 1063 Бияй Кими 1063 1082 Нинтасани 1082 1101 Бияй Каина Кимба 1101 1120 Каина Шинюнбо 1120 1139 Тиб 1139 1158 Яма Дао 1158 1177 Фадазу 1177 1196 Али Коро 1196 1215 Биро Фоолоко 1215 1235 Йосибои 1235 1255 Дуро 1255 1275 Зенко Баро 1275 1295 Биси Баро 1295 1325 Бада 1325 1332