Қоршаған ортаны ескере отырып жалпы ішкі өнім

Кіріспе

Жасыл жалпы ішкі өнім (жасыл ЖІӨ немесе ЖЖӨ) – экономикалық өсімнің экологиялық салдары ескерілген экономикалық өсу индексі. Жасыл ЖІӨ биологиялық түрлердің алуандылығының жоғалуын ақшалай өлшеммен бағалайды және климаттың өзгеруінен туындаған шығындарды есепке алады. Кейбір экологиялық сарапшылар физикалық көрсеткіштерді (мысалы, "адам басына шаққандағы қалдықтар" немесе "жылдық көмірқышқыл газы шығарылымдары") ұсынады, оларды "Тұрақты даму индексі" сияқты индекстерге біріктіруге болады.

Бағалау әдістемесі

Қоршаған ортаның көрсеткіштері көбінесе ұлттық есептерде көрсетілетіндіктен, ресурстық белсенділікті ақшалай құнға түрлендіру қажет. Біріккен Ұлттар Ұйымының Интегралды экологиялық-экономикалық есептесу жүйесінің нұсқаулығында ұсынылған бағалаудың стандартты процедурасы келесі қадамдарды қамтиды:
+No. SEEA қадамдары
1. Тауарлар мен қызметтердің айналымын есепке алу (ЖІӨ есептесуі)
2. Қоршаған ортаны қорғауға жұмсалатын шығыстарды анықтау және есепке алу
3. Өндірілген ресурстық активтердің есептерін жасау
4. Табиғи ресурстардың есептерін жасау
5. Ресурстың құнын бағалау: ақшалай есептерді жасау
6. Табиғи экологиялық активтердің (экономикалық емес активтер) есептерін жасау
7. Экономикалық секторлар бойынша эмиссияларды есепке алу
8. Қоршаған ортаның нашарлауын қалпына келтіруге кеткен шығындарды есептеу

Егер ресурстың ағымдағы құны болмаса немесе анықталмаған болса, келесі мүмкіндік – ресурсты болашақ коммерциялық пайдаланудан күтілетін таза табыстың қазіргі құны бойынша бағалау. Яғни, болашақтағы күтілетін табыстардың қазіргі құнының жиынтығы, болашақтағы күтілетін шығыстардан (ақша ағыны CF) әрбір болашақ уақыт мезеті (t) үшін алынғанда, таза қазіргі құн (ТҚҚ) деп аталады.

Негізгі себептері

Жасыл ЖІӨ құруға түрткі болатын себеп – ЖІӨ-нің экономикалық өнімділік пен әлеуметтік прогрестің көрсеткіші ретіндегі өзіндік шектеулері. ЖІӨ өнімді құрайтын байлық пен активтерді ескермей, жалпы өнімді ғана бағалайды. Табиғи капитал ЖІӨ-де тиісті деңгейде көрсетілмейді. Ресурстар экономикалық активтер ретінде толыққанды қарастырылмайды. Кәсіпорындар мен саясаткерлер қоршаған ортаны жақсарту немесе қорғау жобаларынан болашақта туындайтын пайдаға лайықты мән бермейді. Сонымен қатар, орман, батпақ жерлер мен ауыл шаруашылығынан туындайтын маңызды оң сыртқы факторлар өлшенбейді немесе осы активтерді бағалау мен есептеудегі қиындықтарға байланысты жасырылады. Сол сияқты, табиғи ресурстардың таусылуы немесе ластанудың күшеюі елдің болашақ өндірістік әлеуетіне тигізетін әсер дәстүрлі ЖІӨ есептерінде ескерілмейді. ЖІӨ қате түрде әл-ауқаттың басты көрсеткіші ретінде қабылданып, нәтижесінде саяси және экономикалық саясатты талдау үшін жиі қолданылады. Жасыл ЖІӨ әл-ауқатты бағалаудың неғұрлым дұрыс көрсеткіші болуы мүмкін. Сондықтан, экологиялық статистиканы ұлттық есептерге енгізу, демек жасыл ЖІӨ санын есептеу, елдердің экономикасын және ресурстарын басқару мүмкіндіктерін жақсартады.

Тарих

Көптеген экономистер, ғалымдар және басқа да зерттеушілер макроэкономикалық көрсеткіштерді қоршаған ортаның өзгеруін ескере отырып түзету туралы теориялар жасаған. Бұл идея Нордхаус пен Тобиннің (1972), Ахмад және басқалардың (1989), Репето және басқалардың (1989) және Хартвик (1990) еңбектері арқылы ерте дамыды. 1972 жылы Уильям Нордхаус пен Джеймс Тобин шаруашылықтардың жылдық нақты тұтынуын өлшеу үшін алғашқы модельді енгізді, оны Экономикалық әл-ауқаттың өлшемі (MEW) деп атады. MEW ЖІӨ-ні бос уақыттың, еңбекақысы төленбеген жұмыстың және қоршаған ортаға келтірілген зиянның құнын қосу арқылы түзетуге мүмкіндік береді. Ол және оның әріптестері амортизациялық есептің тұжырымдамасын жасады, ол қоршаған ортаның амортизациясын «экономикалық өнімділіктің жиынтық өлшемдеріне» енгізеді. Авторлардың барлық аргументтерінің орталық тақырыбы – ұлттық есептер жүйесі (ҰЕЖ) дәстүрлі түрде табысты есептегенде экономикалық дамудың маңызды аспектілерін ескермейді, оларды қосу қажет. Бұл есептеу әдісі, ұлттық есептердің қолданыстағы көрсеткіштеріне түзетулер енгізеді, Біріккен Ұлттар Ұйымының 1993 жылғы ҰЕЖ-ға қосымша ретінде жариялаған Integrated Environmental and Economic Accounting (SEEA) жүйесінде қолдау тапты. Есепте қоршаған ортаны есепке алудың бес тәсілі немесе нұсқасы ұсынылды. 1993 жылғы SEEA-дан кейінгі бірнеше есептер мен бастамалар қоршаған ортаға бейімделген макроэкономикалық көрсеткіштердің қолданылу аясын кеңейту немесе өзгерту мүмкіндігін зерттеді. Жасыл ЖІӨ және басқа да қоршаған ортаға бейімделген макроэкономикалық көрсеткіштердің танымалдылығы артып келе жатқандықтан, оларды құру үнемі дамып келе жатқан зерттеулерге, әсіресе нарықтық емес капиталды бағалау әдістемесіне (мысалы, дәстүрлі нарықтан тыс қызметтерді ұсынатын табиғи капитал) көбірек сүйенеді. 1993 жылы АҚШ экономикасының ресми бухгалтері Экономикалық талдау бюросы ЖІӨ-ні қайта қарау қажеттігі туралы алаңдаушылыққа жауап берді. Агенттік «Интегралды экологиялық және экономикалық есеп» деп аталатын жасыл есеп жүйесі бойынша жұмыс істей бастады. 1994 жылы жарияланған алғашқы нәтижелер ЖІӨ көрсеткіштері тау-кен компанияларының елдің экономикалық байлығына тигізетін әсерін жоғары бағалап көрсеткенін көрсетті. Кен өндіруші компанияларға бұл нәтижелер ұнамады, ал 1995 жылы Батыс Вирджиния штатының көмір өндіруші аймағынан шыққан Демократиялық партияданғы палата депутаты Алан Б. Моллохан 1995 жылғы Ассигнованиелер заңына түзету енгізді, ол Экономикалық талдау бюросының ЖІӨ-ні қайта қарау бойынша жұмысын тоқтатты. Костанза және басқалар (1997) 16 биомаға 17 экожүйелік қызметтің қазіргі экономикалық құнын бағалады. Биосфераның құны, оның көп бөлігі нарықтан тыс жерде орналасқан, жылына 16–54 триллион долларға бағаланады. Олар ұлттардың жалпы байлығын есептегенде, табиғи капиталды қоса алғанда, байлықтың әртүрлі компоненттерін ескереді. Олар табиғи капиталға экономикалық рента ұғымын қолдану арқылы құндылық береді. «Экономикалық рента – бұл тауардың қызметтерін ұсыну үшін қажетті ең төменгі деңгейден артық алынатын өнім. Сондықтан жалға алу құны – бұл нарықтық баға мен өндіріс/экстракция құны арасындағы айырмашылық». Осы мәселені қарастырған топ NIPA-ны кеңейту және қосымша экологиялық есептерді әзірлеу АҚШ үшін жоғары басымдыққа ие мақсат болуы керек деп қорытындылады, өйткені олар экономикалық мәселелер мен үкіметтік тенденциялар туралы пайдалы деректер ұсынады, бұл толықтыру және өндіруді қамтиды. Қалалық билік Пекиннің ЖІӨ-сіне негізделген зерттеу жүргізді, нәтижесінде жалпы ЖІӨ-нің шамамен 75%-ын жасыл ЖІӨ құрады, ал қалған 25%-ы ластану ретінде кетіп барады. 2004 жылы Қытай премьер-министрі Вэнь Цзябао ең жоғары деңгейдегі үкімет және партия шенеуліктерінің жұмысын бағалау үшін қытайлық ЖІӨ индексінің орнына жасыл ЖІӨ индексі енгізілетінін мәлімдеді. Қытайдың Мемлекеттік қоршаған ортаны қорғау агенттігі (SEPA), Ұлттық статистика бюросымен бірге, Қытайдың қоршаған ортаны жоспарлау академиясымен және Жэньмин университетінің бөлімшелерімен бірлесіп, бүкіл елдегі жасыл ЖІӨ-ні зерттеді. Қытайдағы негізгі экологиялық әсерлер ауаның, судың және қатты қалдықтардың ластануынан туындады. Ұлттық есептемелердегі эксперимент ретінде «жасыл» ЖІӨ 2007 жылы сәтсіздікке ұшырады, себебі қоршаған ортаға келтірілген зиянды түзету өсімді саяси тұрғыдан қабылдамауға жеткізді, кейбір провинцияларда ол нөлге жуық болды. Қоршаған ортаға келтірілген зиян мен ресурстардың сарқылуы күткеннен әлдеқайда қымбат екендігінің айқын дәлелдеріне байланысты, үкімет жасыл ЖІӨ әдістемесіне қолдауын кері тартып алып, 2007 жылдың наурыз айында жариялануға тиіс болған 2005 жылғы есепті жасырып тастады. Қытайдағы жасыл ЖІӨ-нің сәтсіздігі орталық билік пен жергілікті үкімет арасындағы қарама-қайшылыққа байланысты. Бұл бағалаулар, кемінде осы өлшем бойынша, Қытай экономикасының өсуі нөлге жақын екенін көрсетеді. Жасыл ЖІӨ саласындағы ең үміткер ұлттық іс-әрекет Үндістанда жүріп жатыр. Елдің қоршаған орта министрі Джайрам Рамеш 2009 жылы «Ғалымдар жасыл ЖІӨ-ні бағалай алады. Елдің бас статистикалық қызметкері Пронаб Сен басшылығымен жұмыс басталды және 2015 жылға қарай Үндістанның ЖІӨ көрсеткіштері қоршаған ортаның нашарлауының экономикалық салдарымен түзетіледі» деді.

Many economists, scientists, and other scholars have theorized about adjusting macroeconomic indicators to account for environmental change. The idea was developed early on through the work of Nordhaus and Tobin (1972), Ahmad et al. (1989), Repetto et al. (1989), and Hartwick (1990). In 1972, William Nordhaus and James Tobin introduced the first model to measure the annual real consumption of households, called the Measure of Economic Welfare (MEW). MEW adjusts GDP to include the value of leisure time, unpaid work, and environmental damages. He and his colleagues developed the concept of depreciation accounting, which factors environmental depreciation into "aggregate measures of economic performance". The central theme of all of the authors' arguments is that the system of national accounts (SNA), as it traditionally calculates income, omits important aspects of economic development that ought to be included. This method of accounting, which makes adjustments to the existing national account indicators, found traction in the System of Integrated Environmental and Economic Accounting (SEEA), published by the United Nations as an appendix to the 1993 SNA. The report offered five approaches, or versions, to developing environmental accounts. Several reports and initiatives after the SEEA 1993 have explored the possibility of expanding or changing the scope of environmentally adjusted macroeconomic indicators. As the popularity of green GDP and other environmentally adjusted macroeconomic indicators grows, their construction will increasingly draw on this continuously developing body of research, especially with respect to the methodology associated with valuing non market capital (e. g., services from natural capital which exist outside of traditional market settings). In 1993, the Bureau of Economic Analysis, the official bookkeeper of the U. S. economy, began responding to concerns that the GDP needed retooling. The agency began working on a green accounting system called Integrated Environmental and Economic Accounts. These initial results, released in 1994, showed that GDP numbers were overstating the impact of mining companies to the nation's economic wealth. Mining companies did not like those results, and in 1995, Alan B. Mollohan, a Democratic House Representative from West Virginia's coal country, sponsored an amendment to the 1995 Appropriations Bill that stopped the Bureau of Economic Analysis from working on revising the GDP. Costanza et al. (1997) estimated the current economic value of 17 ecosystem services for 16 biomes. The value of the entire biosphere, most of which exists outside of the market, is estimated conservatively to be between $16–54 trillion per year. They estimate the total wealth of nations by including different components of wealth in their calculations, including natural capital. They place values on natural capital by using the concept of economic rent. "Economic rent is the return on a commodity in excess of the minimum required to bring forth its services. Rental value is therefore the difference between the market price and cost of production / extraction." The panel, which addressed this question, concluded that extending the NIPA and developing supplemental environmental accounts should be a high priority goal for the U. S., because these would provide useful data on a variety of economic issues and government trends, which entailed both replenishing and extractive activities. City authorities had conducted a survey based on Beijing's GDP, and the result showed that around 75% of the total GDP was constituted by Green GDP, and the rest of the 25% flowed away as pollution.]] In 2004, Wen Jiabao, the Chinese premier, announced that the green GDP index would replace the Chinese GDP index itself as a performance measure for government and party officials at the highest levels. China’s State Environmental Protection Agency (SEPA), together with the National Bureau of Statistics(NBS), the Chinese Academy for Environmental Planning(CAEP), and units from Renmin University, investigated the nationwide Green GDP. The major environmental impacts in China were from air, water, and solid waste pollution. As an experiment in national accounting, the Green GDP effort collapsed in failure in 2007, when it became clear that the adjustment for environmental damage had reduced the growth rate to politically unacceptable levels, nearly zero in some provinces. In the face of mounting evidence that environmental damage and resource depletion was far more costly than anticipated, the government withdrew its support for the Green GDP methodology and suppressed the 2005 report, which had been due out in March, 2007. The failure of Green GDP in China is connected to the incongruity between central authorities and local government. These estimates support the idea that, by this measure at least, the growth of the Chinese economy is close to zero. The most promising national activity on the green GDP has been from India. The country's environmental minister, Jairam Ramesh, stated in 2009 that "It is possible for scientists to estimate green GDP. An exercise has started under the country's chief statistician Pronab Sen and by 2015, India's GDP numbers will be adjusted with economic costs of environmental degradation."

Ұйымдар

Глобалды есептілік бастамасының (GRI) негізгі мақсаттарының бірі – қоршаған орта, әлеуметтік және басқару мәселелері жөніндегі ақпарат ашуды кеңінен қолдану. ГРИ тәуелсіз ұйым болғанымен, БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасының (UNEP) серіктес орталығы мәртебесін сақтайды және Біріккен Ұлттар Ұйымының Глобалды келісімшартымен ынтымақтастықта жұмыс істейді. Ол тұрақтылықты есеп беру бойынша әлемдегі ең көп таралған стандарттардың бірін ұсынады, бұл экологиялық із, экологиялық-әлеуметтік басқару (ESG), үштік нәтиже (TBL) және корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік (CSR) есептері ретінде де белгілі. Қазіргі таңдағы жұмыстарының бірі – бүкіл әлемде қолданылатын жасыл ЖІӨ әзірлеу.