Кіріспе
Бауэр қолжазбасы – Қытайдың солтүстік-батысындағы Куча қаласының жанындағы буддалық ескерткіш ступасынан табылған жеті фрагментті буддалық-гибридтік санскрит трактаттарының жинағы. Бастапқы Гупта жазуымен (кейінгі Брахми жазуы) жазылған Бауэр қолжазбасына ең ерте дабылған үнді медициналық мәтіні – "Наванитака" фрагменттері кіреді. Қолжазбаның Орталық Азия аймағына жақын, шалқары Қытайда табылуы, бұл ежелгі заманда Үндістан, Қытай және Орталық Азия арасындағы идеялардың таралуы мен алмасуының куәсі саналады. Сондай-ақ, онда "Бела Самхита" медициналық мәтінінен алынған үзінділер де бар, оның зақымдалған қолжазбасы Тамил Наду, Танжавурда сақтаулы. Бауэр қолжазбасының медициналық фрагменттері Карака, Равигупта, Вагбхата және Кашьяпа сияқты басқа да көне санскрит медициналық трактаттарымен көп ортақ белгілерге ие. Қолжазбаға 1890 жылғы наурыз айында Эндрю Далглишты өлтіруге қатысқан қылмыскерді іздеу миссиясы барысында оны сатып алған британдық лейтенант Хамильтон Бауэрдің есімі берілген. Бұл фрагментті қолжазбаны зерттеп, өңдеп, аударып, Калькуттадағы Рудольф Хорнле жариялаған. Бауэр қолжазбасы Оксфордтағы Бодлеан кітапханасының қорында сақталады.
The Bower Manuscript is a collection of seven fragmentary Buddhist Hybrid Sanskrit treatises found buried in a Buddhist memorial stupa near Kucha, northwestern China. Written in early Gupta script (late Brahmi script The Bower manuscript includes the oldest dated fragments of an Indian medical text, the Navanitaka. The discovery of the manuscript in remote China near Central Asian region is considered evidence of the spread and sharing of ideas in ancient times between India, China and Central Asia. It also contains excerpts of the Bhela Samhita, a medical text whose damaged manuscript is in Tanjavur, Tamil Nadu. The medical fragments of the Bower manuscript have much in common with other ancient Sanskrit medical treatises such as those by Caraka, Ravigupta, Vagbhata and Kashyapa. The manuscript is named after Hamilton Bower – a British Lieutenant, who bought the manuscript in March, 1890 while on a mission to chase an assassin charged with hacking Andrew Dalgleish to death. The fragmentary manuscript was analyzed, edited, translated and published by Calcutta based Rudolf Hoernle. The Bower Manuscript is preserved in the collections of the Bodleian Library in Oxford.
Ашылуы және басылымы
Бауэр қолжазбасы оның кездейсоқ сатып алушысы, британдық армияның лейтенанты Гамильтон Бауэрдің есімімен аталады. Оқиға Кашмирдің солтүстігіндегі Қарақорым тауларында лагері құрған шотланд Эндрю Далглиштің қатыгездікпен өлтірілуімен басталады. Оны шатырында Тад Мохамед есімді ауған өлтірді. Британ үкіметі Мохамедті әділетке тартып, оны ұстау үшін Гамильтон Бауэрді әскермен жіберді, – дейді Вуджастик. Мохамед бұл туралы біліп, қашып кетті. Бауэр Мохамедті қуа жетелеп, Гималай сайлары арқылы Такла-Макан шөліне дейін барды. 1890 жылдың наурыз айының басында Бауэр Кучаға (Синьцзян) жақын жерге жетіп, лагерін құрды. 2 немесе 3 наурыз түнде бір адам оның шатырына келіп, қазына іздеушілер тапқан ескі қолжазбалар мен заттарды сатуға ұсынды. Бауэр оларды сатып алды. Бауэр қолжазбаларды Симлаға қайтқанда өзімен алып, Бенгалиялық Азия қоғамының президенті полковник Джеймс Уотерхаузға жіберді. Уотерхауз 1890 жылдың 5 қарашасында өткен Қоғамның ай сайынғы мәжілісінде осы қолжазба туралы баяндады. Мәжілісте ол Бауэрдің қолжазба табылған жерге барғанын, ступаны Кучадан 16 шақырым қашықтықтағы "Мин–ой" буддалық монастырының қираған орнының жанындағы, өзен жағасындағы үлкен "дөңгелек нан" сияқты екенін айтты. Мәжілістен кейін қолжазбаны түсінуге әрекеттер жасалды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Неміс индуиологы Георг Булер қолжазбаның екі парағын оқып, аударуға қол жеткізді, олар Бенгалиялық Азия қоғамының басылымдарында гелиогравюра түрінде жарияланды. 1891 жылдың ақпан айында Үндістанға оралғаннан кейін Хоернл қолжазбаны зерттеуге кірісті. Ол қолжазба беттерінің ретсіз араластырылғанын, бірақ сол жақта беттерінің нөмірленгенін байқады. Оларды қайта реттегеннен кейін, ол бұл бірнеше трактаттардың қысқартылған жинағы екенін түсінді. Ол алғашқы аудармасын екі айдан кейін, 1891 жылдың сәуір айында Қоғамның мәжілісінде ұсынды, бұл "қазіргі кезде белгілі ең көне үнді жазба кітабы" екенін дәлелдеді. Бауэр қолжазбасында 56 қайың қабығынан жасалған парақтар болды, олар сопақ пальмира пішінінде кесілген (дөңгелек бұрыштармен тіктөртбұрыш жолақтар). Бұл форма көптеген ежелгі және ортағасырлық үнді қолжазбаларында (поти) кең таралған. Парақтар үнді стилінде байланған, әрбір парақтың сол жағының ортасында байлау жібі үшін тесік бар. Хоернл қолжазбаның 4-5 ғасырларға жататынын анықтады, өйткені қолданылған жазу сол кезеңдегі солтүстік және солтүстік-батыс Үндістандағы басқа да жазулармен сәйкес келеді. Ол сондай-ақ сандардың, әсіресе нөлдің және позициялық мәннің стилін, сондай-ақ қолжазбадағы беттерді нөмірлеу стилін үнді жазуларымен және қолжазбаларымен салыстырды. Мұндай дәлелдерді палеографиялық мәліметтермен біріктіре отырып, ол Бауэр қолжазбасы 6 ғасырдың екінші жартысынан кейін жазылмағанын қорытындылады. Винн М. Каллеваерт оны шамамен 450 жылға жатқызады. Хоернл сол дәуірде Үндістанда табылған жазулардағы қолжазбалар мен қаріптерге сүйене отырып, I-III бөлімдерді жазған алғашқы жазушының Кашмирден немесе Удянадан (Солтүстік Үндістан) Кучаға (Қытай) келген болуы мүмкін екенін айтты, өйткені оның жазуы ертедегі Сарад жазуының ықпалын көрсетеді. Бұл бөлімде алғашқы 43 өлеңде 18 түрлі, ерекше өлшемдер (санскрит прозодиясы) бар, мысалы, васанта тилака, триштубх және ария, ал одан кейінгі өлеңдер шлока стилінде жазылған. Өлеңдерде білімді өткен ғалымдарға жатқызылған. Мысалы, 9-өлеңде білімді Сусрутаға жатқызылған, ол оны Кашидің дана патшасынан алған. IV бөлім толықтай сақталған, ал V бөлімді құрайтын нұсқаулық әлдеқайда бөлшекті және кемшіліктері бар. Бұл текшелердің әрқайсысы төрт жағы бар үш текшеден (тетраэдр) тұрады, олар 1, 2, 3 және 4 сандарымен нөмірленген. Лақтырылғанда, ол 64 мүмкін комбинацияның бірін береді, олардың 60-ы IV бөлімде тізімделген (жоғалған 4 – жазушының қатесі немесе жоғалған болуы мүмкін; бірақ олар кейінгі өлеңдерде айтылған). Ал VII бөлім адамды басқа да жамандықтардан қорғауға арналған. Бұл екі бөлік те Майури мәтінінің шағын бөлігі, ал дхарани жинақтарымен салыстырғанда өте кішкентай. Хоернлдің айтуынша, Яшомитра будданың беделді монахы болуы мүмкін, ол үшін ступа салынды және оның есінде қолжазба дайындалып, ступа үйіндісіне көмілді. Сондай-ақ, Ислам Ахунның кейінірек жасалған атақты қолжазбалары да табылды. Еуропалық Одақ қаржылаған Халықаралық Дунхуаң жобасы Бауэр қолжазбасының мұрасын жалғастырды, бұл Рудольф Хорнлені Үндістан үкіметінен Марк Аурель Штейннің 1900-1901 жылдардағы алғашқы экспедициясын қаржылауға қаражат іздеуге шабыттандырды.
Басылымдар
А. Ф. Рудольф Хорнл, Боуэр қолжазбасы; факсимильді беттер, Нагари түсіндірмесі, латын әрпімен транслитерациясы және ағылшын тіліне аудармасы, түсіндірмелермен (Калкутта: Супт., Үкіметтік баспасы, Үндістан, 1908-1912. Жаңа Дели: Адития Пракашан, 1987. Рудольф Хорнл, Боуэр қолжазбасы мәтіні мен аудармалары, III-VII бөлім, 1897. (archive.org) Рудольф Хорнл, 1892 жылғы басылым, Калькутта (indianculture.gov.in).
Rudolf Hoernle, 1892 edition, Calcutta (indianculture. gov. in)