АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Шенандоа» ұшағы

Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қатаң дирижаблі

USS Shenandoah – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің салынған төрт қатаң дирижабльдің біріншісі болды. Ол 1922–1923 жылдары Лейкхерст Әскери-теңіз әуе станциясында салынды және 1923 жылдың қыркүйегінде алғаш рет ұшты. Ол АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қатаң дирижабльдермен жұмыс істеу тәжірибесін дамытып, дирижабльмен Солтүстік Американы алғаш рет кесіп өтті. 57-ші рейсінде 1925 жылдың қыркүйегінде Огайо штатының үстіндегі дауылда Шенноа жойылды.

Дизайн және құрылыс

Шенноада бастапқыда FA 1 деп аталды, "Флоттың бірінші әуе кемесі" деп, бірақ бұл ZR 1 деп өзгертілді. Оның ұзындығы 207 метр, салмағы 32 658 килограмм болатын. Ұшу аралығы 5000 мильге (8047 км) жететін. Шенноаданың жылдамдығы 1922–1923 жылдары Нью-Джерси штатының Лейкхерст әскери-әуе стансасындағы No. 1 ангарда құрастырылды, бұл кемеге сыйымдылығы жететін жалғыз ангар еді; оның бөліктері Филадельфиядағы әскери-әуе кемелерін жасау фабрикасында жасалды. NAS Лейкхерст біраз уақыттан бері әскери-теңіз флотының дирижабльдерінің базасы болды, бірақ Шенноада флотына қосылған алғашқы қатты дирижабль болды. Оның конструкциясы 1917 жылы салынған L 49 (LZ 96) Zeppelin бомбалаушысына негізделген. L 49 – басқа сапалар есебінен биіктікке арналған U типіндегі жеңіл "биіктікке көтерілуші" еді. Бұл жоба жеткіліксіз деп танылды және жаңа Zeppelin-дердің бірқатар ерекшеліктері, сондай-ақ кейбір құрылымдық жақсартулар қолданылды. L 49-дың бастапқы дизайнына енгізілген өзгерістер Шенноаданың кейінірек бұзылуына әсер еткен-емекені талқылауда. Жоғары сапалы мақтадан жасалған сыртқы қаптама дуралюминдік қаңқаға тігіліп, тігіліп немесе жабыстырылып, алюминий бояуымен боялды. Әрбір газ камерасында пружинамен жабдықталған төмендеткіш клапан және басқару кабинасынан басқарылатын қолмен жұмыс істейтін клапандар болды. Шенноада – Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс әскери-теңіз флотының әуе кемелері жүргізген флоттық барлау жұмыстарына арналған. Оның іске қосылғанға дейінгі сынақтарында 1923 жылдың қыркүйек және қазан айларының басында ұзақ қашықтыққа ұшып, жаңбыр, тұман және нашар көріну кезінде оның ұшу қабілетін тексеру кірді. 27 қазанда Шенноада Теңіз күнін Шенандоа аңғарынан ұшып өтіп, сол түні Вашингтон мен Балтимор арқылы Лейкхерстке оралды, онда жұртшылық жаңа әуе кемесін іздеу шамдарының сәулесінде көру үшін жиналды. Осы кезде Аэронавтика бюросының бастығы және дирижабльді жақтаған контр-адмирал Уильям А. Моффет Арктиканы зерттеу үшін Шенноаданы пайдалану мүмкіндігін талқылады. Ол мұндай бағдарламаның ауа райы туралы құнды мәліметтер мен суық ауа райындағы операциялардың тәжірибесін беретінін сезінді. Оның төзімділігі мен төмен жылдамдықпен ұша алатын қабілетімен дирижабль мұндай жұмысқа жақсы сай келеді деп ойланды және президент Кальвин Кулидж Моффеттің ұсынысын мақұлдады. 1924 жылдың 16 қаңтарында Шенноаданың жоғарғы құйрық қанаты Лейкхерстте мачтаға бекіген кезде қатты дауыл кезінде зақымдалды. Әуе кемесінің кенеттен айналып кетуі оны мачтадан алып тастады, оның сүйрейтін винттерін жыртып алды, бірінші гелийлік камераны түтетіп, екіншісін тесіп тастады. Шенноадаға күрделі жөндеу жұмыстары 4 айға созылды, ал Арктика экспедициясы тоқтатылды. Шенноаданың жөндеу жұмыстары мамыр айында аяқталып, 1924 жылдың ортасында оның қозғалтқыштары мен радио жабдықтары флоттық қызметке дайындалды. 1924 жылдың тамызында әуе кемесі Скаутингтік флотқа қосылып, тактикалық жаттығуларға қатысты. Шенноада жоспарланғандай "жау" күшін анықтауға қол жеткізді, бірақ ауа райының нашарлауынан байланыс үзілді. Техникалық қиындықтар мен флоттағы қолдау құрылғыларының болмауы кемені операциялық аймақтан уақытынан бұрын кетуге мәжбүр етті. Бұл жаттығуларды әуе кемелерін барлау бойынша бұзса да, егер әуе кемесінен жеңіл кемелер осындай операцияларға қатысатын болса, озық базалар мен техникалық қызмет көрсету кемелерінің қажеттілігін атап өтті.

Shenandoah was originally designated FA 1, for "Fleet Airship Number One" but this was changed to ZR 1. The airship was 680 feet (207 m) long and weighed 36 tons (32,658 kg). It had a range of 5000 mile (8047 km), and could reach speeds of Shenandoah was assembled at Naval Air Station Lakehurst, New Jersey in 1922–1923, in Hangar No. 1, the only hangar large enough to accommodate the ship; its parts were fabricated at the Naval Aircraft Factory in Philadelphia. NAS Lakehurst had served as a base for Navy blimps for some time, but Shenandoah was the first rigid airship to join the fleet. The design was based on captured Zeppelin bomber L 49 (LZ 96), built in 1917. L 49 was a lightened Type U "height climber", designed for altitude at the expense of other qualities. The design was found insufficient and a number of the features of newer Zeppelins were used, as well as some structural improvements. Whether the changes introduced into the original design of L 49 played a part in Shenandoahs later breakup is a matter of debate. An outer cover of high quality cotton cloth was sewn, laced or taped to the duralumin frame and painted with aluminum dope. Each gas cell had a spring loaded relief valve and manual valves operated from the control car. Shenandoah was designed for fleet reconnaissance work of the type carried out by German naval airships in World War I. Her pre commissioning trials included long range flights during September and early October 1923, to test her airworthiness in rain, fog and poor visibility. On 27 October, Shenandoah celebrated Navy Day with a flight down the Shenandoah Valley and returned to Lakehurst that night by way of Washington and Baltimore, where crowds gathered to see the new airship in the beams of searchlights. At this time, Rear Admiral William A. Moffett, Chief of the Bureau of Aeronautics and staunch advocate of the airship, was discussing the possibility of using Shenandoah to explore the Arctic. He felt such a program would produce valuable weather data as well as experience in cold weather operations. With its endurance and ability to fly at low speeds, the airship was thought to be well suited to such work and President Calvin Coolidge approved Moffett's proposal. On 16 January 1924, the upper tail fin of the Shenandoah was damaged during a high gale while moored to the mast at Lakehurst. The sudden rolling of the airship tore her away from the mast, ripping out her mooring winches, deflating the first helium cell and puncturing the second. Extensive repairs to the Shenandoah took nearly 4 months, and the Arctic expedition was scrapped. Shenandoahs repairs were completed in May, and in mid 1924 was working up its engines and radio equipment to prepare for fleet duty. In August 1924, the airship joined the Scouting Fleet and took part in tactical exercises. Shenandoah succeeded in discovering the "enemy" force as planned but lost contact with it in foul weather. Technical difficulties and lack of support facilities in the fleet forced the ship to depart the operating area ahead of time to return to Lakehurst. Although this marred the exercises as far as airship reconnaissance went, it emphasized the need for advanced bases and maintenance ships if lighter than air craft were to take any part in operations of this kind.

Солтүстік Американы аралап ұшу

1924 жылдың шілдесінде "Патока" мұнай танкері Норфолк теңіз кемежайында кеңейтілген модификациялардан өтті, осылайша теңіз күштерінің алғашқы дирижабльге қызмет көрсететін кемесіне айналды. Судан 125 фут (38 метр) биіктікте эксперименттік нығыздау мастысы салынды; "Шенандоа" экипажы және дирижабльді басқару мен жабдықтаумен айналысатын адамдар үшін қосымша жайлар қосылды; "Шенандоа" үшін қажетті гелий, бензин және басқа да жабдықтау материалдарына арналған жабдықтар, сондай-ақ үш гидроұшақтың орналастырылуы мен сақталуы үшін жағдайлар жасалды. "Шенандоа", Патокамен бірге, барлау дирижабльдерін ұтқыр флотпен қолдаудың мүмкіндігін анықтау үшін қысқа серияда нығыздау тәжірибелерін жүргізді. Алғашқы сәтті нығыздау 8 тамызда жасалды.

Шенандоа апаты

1925 жылы 2 қыркүйекте «Шенандоа» Лейкхерсттен Орта батысқа таныстыру мақсатындағы сапарға шықты, жоспарға 40 қаланың үстінен ұшып өту және штаттық жәрмеңкелерге бару кірген. Мичиган штатының Диборн қаласында жаңа нығайту мачтасын сынау да күтілген. 3 қыркүйек күні таңертең Огайо штатының үстінен өтіп бара жатқанда, 57-ші рейсінде, найзағайлы және турбуленттік аймақтан өтетін сәтте, аман қалғандардың арасында Фредерик Дж. Тобин болды. Кейіннен ол 1937 жылы 6 мамырда «Хинденбург» цеппелині өртеніп құлаған кезде теңіз десанттарына басшылық етіп, құтқару жұмыстарын ұйымдастырды.

Талап-тапсыру

Апат болған жер алғашқы күндері мыңдаған келушілерді өзіне тартты. Апаттан кейін бес сағат ішінде мыңнан астам адам кемеден кез келген нәрсені алып кетуге келді. 1925 жылдың 5 қыркүйегінде Флорида штатындағы «Санкт-Петербург Таймс» газеті апат болған жердің жергілікті тұрғындар тарапынан жылдам тоналып кеткенін хабарлады, ал кеменің қалдықтарын «еске алушілердің қалауынша талан-таражға берілген» деп сипаттады. Тоналып кеткен заттардың арасында кеменің бор журналы мен барографы болды, екеуі де апаттың қалай болғанын түсіну үшін маңызды деп есептелді. Сондай-ақ, кемедегі 20 қабысқан жібек газ камерасының көпшілігі тоналды, олардың әрқайсысы бірнеше мың доллар тұрады, олардың көпшілігі бұзылмаған, бірақ қарулы әскери қызметкерлер келгенге дейін тіректен жұлынған. Тонаудың ауқымы соншалық, бастапқыда қаза тапқандардың денелерінен де жеке заттары алынып кеткен деп саналды. Алайда, оқиғаға қатысқан адамдар мұндай тонау болғанын жоққа шығарды. Дегенмен, кеме қалдықтарының бір бөлігі орналасқан жергілікті фермер келушілерден әр автомобиль үшін 1 доллар, ал жаяу жүргіншілерден 25 цент, сондай-ақ су ішу үшін 10 цент алуын бастады. Лансдоунның Аннаполис үлгісіндегі сақинасы да тонаушылар оның қолынан алып кеткен деп ойланған, бірақ ол 1937 жылдың маусым айында #1 апат болған жерге жақын жерден кездейсоқ табылған. Ешкімге ешқандай қылмыстық іс қозғалмады.

Тергеу

Ресми тергеу өлімге әкелген рейстің командир Лансдоунның (Гринвилл қаласының тумасы, Огайо штаты) наразылығымен жасалғанын көрсетті. Ол әскери-теңіз департаментін Огайо штатының сол аймағында жаздың соңында жиі болатын қауіпті ауа-райы туралы ескерткен еді. Ұшуды тоқтату туралы оның өтініші тек уақытша кейінге шегерілді: оның жоғары лауазымдағы офицерлері дирижабль технологиясын жариялап, салық төлеушілерге дирижабльдің жоғары құнын дәлелдеуге құлшынды болды. Сондықтан, Лансдоунның әйелі тергеу барысында тұрақты түрде айтқандай, оқиғада ақылгөйлік емес, жарнама жеңіске жетті. Бұл оқиға армия полковнигі Билли Митчеллге армия және әскери-теңіз күштерінің басшылығын қатаң сынауға мүмкіндік берді, бұл тікелей оның бағынбаушылық айыбымен әскери сотқа тартылуына және әскери мансабының аяқталуына әкелді. Daily Telegraph газетінің мәліметінше, Хайнен апаттың механикалық себебін кеменің 18 қауіпсіздік клапанының сегізін алып тастаумен байланыстырды, оларсыз ол "бір миллион долларға" болса да ұшпайтынын айтты. Бұл клапандар кеменің гелиін сақтау үшін алынып тасталды, себебі сол кезде гелий – өте сирек және стратегиялық маңызы бар шектеулі әлемдік ресурс саналды. Осы клапандарсыз, газ қаптарындағы гелий қаптардың клапандарының көтергіштік деңгейінен асып, жарылғанда корпусты жыртып тастады (осы қаптардағы гелий атмосфераның жоғарғы қабаттарына тарап кетті). Апаттан кейін дирижабльдердің корпустары күшейтілді, басқару кабиналары кабельдерге ілініп тұрмай, кильдерге орналастырылды, ал қозғалтқыштардың қуаты арттырылды. Ауа-райына болжам жасауға да көбірек мән берілді.

Ескерткіштер

Апат болған жердің жанында бірнеше ескерткіш сақталған. Калифорниядағы Моффетт Филдте тағы бір ескерткіш бар, сондай-ақ Огайо штатындағы Ава қаласында шағын жеке мұражай бар. Шенноа апатқа ұшыраған аймақты қамтитын Нобл жергілікті мектеп округі бастауыш, орта және жоғары мектептерін Шенноаның құрметіне атады. Олардың спорт командалары "Зепс" деп аталады, бұл "Zeppelin" сөзінің қысқартылған түрі. Огайо штатындағы Ольд-Вашингтон қаласынан шамамен 24 шақырым қашықтықта орналасқан жүк көлігінің аялдамасы Шенноа плазасы деп аталды. Аялдама кейіннен жабылып, сөгілді.

Танымал мәдениетте

Шенандоаның апаты Юджин Спенсер мен Дон Дрюдің 1925 жылы жазған "Тағдыр қолы" және Вернон Далхарт пен Карсон Робисонның жазған "Шенандоаның құлауы" әндері арқылы кеңінен танылды. Соңғы ән Вернон Далхарт орындауында жазба ретінде де шығарылды.