Америка Құрама Штаттарының массалық қырып-жою қарулары

Кіріспе

АҚШ үш түрлі бұқаралық қырып-жоятын қаруға ие болғаны белгілі: ядролық, химиялық және биологиялық қару. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хиросима және Нагасаки қалаларының үстінде екі атом бомбасын жарып, АҚШ басқа елге қарсы ядролық қару қолданған жалғыз мемлекет болып табылады. 1940 жылдары «Манхэттен жобасы» деген атпен атом қаруының ең алғашқы нұсқасын құпия түрде жасады. АҚШ ядролық бөліну және сутекті бомбаларды (соңғысы ядролық синтезді қамтиды) әзірлеуде алғашқы қадамдар жасады. 1945 жылдан 1949 жылға дейін, Кеңес Одағы өз ядролық қаруын жасағанға дейін, төрт жыл бойы әлемдегі бірінші және жалғыз ядролық держава болды. Қазіргі таңда АҚШ Ресей Федерациясынан кейін әлемдегі екінші ең көп ядролық қаруға ие мемлекет.

Құрлықтық МБР

АҚШ Әуе күштері қазіргі уақытта негізінен Солтүстік Роки таулары штаттарында және Дакотада орналасқан 400 Minuteman III ICBM-ді пайдаланады. Peacekeeper зымырандары 2005 жылы Әуе күштерінің қару-жарақ тізімінен алынып тасталды. Барлық АҚШ Әуе күштері Minuteman II зымырандары START келісіміне сәйкес жойылды, олардың ұшыру шахталары жарылып, көмілді, содан кейін START II бойынша халыққа сатылды. SORT келісімі бойынша АҚШ-тың мақсаты 2003 жылы 500-ден астам зымыранға орналастырылған 1600 оқ-дәріні 2012 жылы 450 зымыранға орналастырылған 500 оқ-дәріге дейін азайту болды. Осы жоспар бойынша алғашқы Minuteman III зымырандары 2007 жылы алынып тасталды, сонымен бірге Minuteman III зымырандарына орналастырылған оқ-дәрілер кішірек W62-ден үлкен W87-ге дейін, қолданыстан шығарылған Peacekeeper зымырандарынан алынған оқ-дәрілермен жаңартыла бастады. Барлық 64 B-1 ұшағы 2007 жылға қарай тек дәстүрлі режимде жұмыс істеу үшін қайта жабдықталды, сондықтан олар ядролық платформалар ретінде есептелмейді. Бұдан өзге, АҚШ әскері круиздік зымырандар арқылы немесе әдеттегі истребитель-бомбалаушылар арқылы кішігірім тактикалық ядролық қаруларды да қолдана алады. АҚШ-та F/A 18 Hornet, F-15E, F-16, F-22 және F-35 ұшақтарымен қолданылуға қабілетті шамамен 400 ядролық гравитациялық бомба бар. Осы бомбалардың 350-і Еуропаның алты НАТО еліндегі жеті әуе базасында орналасқан.

Су асты кемелері баллистикалық зымырандар

АҚШ Әскери-теңіз күштері қазіргі уақытта 18 су асты кемесін пайдалануда, оның 14-і баллистикалық зымыран тасушы су асты кемелері. Әрбір су асты кемесіне ең көп 24 Trident II зымыраны орнатылған. Шамамен 12 АҚШ шабуылдаушы су асты кемесі ядролық Tomahawk зымыраларын ұшыруға жабдықталған, бірақ бұл қарулар 2013 жылға дейін қызметтен алынды. Ohio класындағы SSBN су асты кемелеріндегі орналасқан және орналаспаған SLBM-дердің саны 280-ге жетеді, оның ішінде 203 SLBM орналастырылған. Зерттеулер бірнеше орында жүргізілді. Terre Haute, Индиана штатында өндіріс орны салынды, бірақ зиянсыз затты сынау орнының ластануын көрсетті, сондықтан Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өндіріс жүргізілмеді. АҚШ үкіметі мен әскерилері биоқарудың әсерін тексеру үшін азаматтық халықты пайдаланғаны мәлім. 1950 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері Сан-Франциско шығанағының азаматтарына "Теңіз шашыратуы" операциясы аясында құпия эксперимент жүргізді, нәтижесінде 800 мыңнан астам тұрғынға білмейтін патогендер шашыратылды. Бұл кем дегенде бір адамның өліміне әкелді және экологияның өзгеруі қайтымсыз болды деген мәлімдемелер пайда болды. 1951 жылы АҚШ әскерилері Норфолк теңіз жабдықтау орталығында афроамерикандық жұмысшыларға саңырауқұлақ спораларын шашып, олардың қоздырғышқа кавказдықтарға қарағанда сезімталдығын тексерді. 1966 жылы АҚШ үкіметі New York метросында Bacillus globigii-ді шығарды, азаматтық халықты патогендерді тарату үшін қалай пайдалануға болатынын зерттеу мақсатында. Кейіннен көптеген адамдар ұзақ мерзімді медициналық проблемаларға тап болды, бірақ әскерилер себептілігін жоққа шығарды. 1954 жылы Арканзас штатының Pine Bluff қаласында биологиялық агенттерді өндіретін заманауи өндіріс орны салынды. Fort Detrick, Maryland, кейіннен өндіріс және зерттеу орнына айналды. АҚШ жеке адамдарға және егістерге қарсы биологиялық қарулар жасады. Әртүрлі тарату жүйелері әзірленді, оның ішінде әуеден шашыру резервуарлары, аэрозольді шашыру контейнерлері, гранаталар, зымыран оқ-дәрілері және кластерлік бомбалар. (Сондай-ақ, АҚШ Биологиялық қаруды сынау туралы қараңыз)

1969 жылдың ортасында Ұлыбритания және Варшава шартының қатысушылары БҰҰ-ға биологиялық қаруды тыйым салу туралы жеке ұсыныстар енгізді, бұл 1972 жылы келісімге әкелді. АҚШ 1969 жылдың қарашасында (микроорганизмдер) және 1970 жылдың ақпанында (токсиндер) атқарушы бұйрық арқылы шабуылдық биологиялық қарулар бағдарламасын тоқтатты және барлық шабуылдық биологиялық қаруларды жоюға бұйрық берді, бұл 1971 жылдың мамырынан 1973 жылдың ақпанына дейін жүзеге асты. АҚШ 1975 жылдың 22 қаңтарында Женева хаттамасын ратификациялады. АҚШ 1975 жылдың наурыз айында күшіне енген Биологиялық қарулар конвенциясын (BWC) ратификациялады. BWC-ге заңды түрде міндетті тексеру хаттамасын жасау бойынша келіссөздер жылдар бойы жүргізілді. 2001 жылы келіссөздер Буш әкімшілігінің басқа қол қоюшылармен тексеру хаттамасын жасау әрекетін қабылдамауымен аяқталды, себебі ол заңды биологиялық зерттеулерге кедергі келтіру үшін теріс пайдаланылуы мүмкін деп мәлімдеді. Fort Detrick қаласында орналасқан АҚШ Армиясының Жұқпалы аурулар жөніндегі медициналық зерттеу институты биологиялық қарудан қорғану зерттеулері үшін биологиялық агенттердің шағын мөлшерін өндіреді. АҚШ үкіметінің мәлімдемесіне сәйкес, бұл зерттеулер BWC-ге толық сәйкес жүргізіледі. 2001 жылдың қыркүйегінде, АҚШ-тағы 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін, АҚШ БАҚ кеңселерi мен АҚШ Сенатына бағытталған көмірқара шабуылдары болды, нәтижесінде бес адам қаза тапты. Шабуылдарда қолданылған көмірқараның Ames штаммы болды, ол алғаш рет Fort Detrick қаласында зерттелді, содан кейін әлемнің басқа да зертханаларына таратылды.

Химиялық қару

Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ-тың химиялық қару бағдарламасы болды, ол фосген және қыша газы сияқты өзінің химиялық оқ-дәрілерін өндірді. АҚШ сол соғыс үшін өндірілген химиялық қарудың шамамен 4%-ын және сол дәуірдегі ең тиімді қарудың – қыша газының 1%-дан астамын жасады. (АҚШ әскерлері газдан зардап шеккендердің 6%-дан азын құрады.) АҚШ 1919 жылдың басында жоспарланған шабуылда қолдану үшін Льюиситтің ірікөлдемді өндірісін бастады, бірақ ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылмады. Америка Құрама Штаттары 1-ші газ полкі сияқты арнайы бөлімді де құрды.

Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастар немесе Германия химиялық қаруды әскери мақсаттарда қолданбады, бірақ мұндай қару АҚШ-тан Еуропаға жеткізілді. 1943 жылы неміс бомбалаушылары Оңтүстік Италиядағы Бари портына шабуыл жасап, бірнеше американдық кемені батырды, олардың ішінде қыша газы тасымалдаған «Джон Харви» кемесі де болды. Газдың болуы құпия сақталды және АҚШ әскери есебінде айтылғандай, «69 адамның өліміне толығымен немесе жартылай қыша газы себеп болды, олардың көпшілігі американдық теңізшілер» болды. Бұл оқиға сол кезде және көп жылдар бойы құпия сақталды. Соғыстан кейін АҚШ химиялық қаруды бақылау бойынша келіссөздерге қатысып, оларды сақтауды жалғастырды, соңында 30 000 тоннадан астам материал жинады. Соғыстан кейін бұрынғы одақтастар нацистер әзірлеген үш жаңа жүйкелік газ – табун, зарин және соманды зерттеуді жалғастырды. Келесі онжылдықтарда мыңдаған американдық әскери еріктілер салқын соғыс кезеңіндегі сынақ бағдарламаларында және апаттар кезінде химиялық заттарға ұшырады. (1968 жылы Дюгвей полигонынан сынақ кезінде газ шығып кеткені салдарынан шамамен 6400 қой қырылды.) АҚШ сонымен қатар психоделикалық индольдар (LSD және марихуана туындылары) сияқты әсері шектеулі психобиологиялық химиялық заттарды, сондай-ақ бірнеше гликолат антихолинергиялық препараттарды зерттеді. Антихолинергиялық қосылыстардың бірі – 3 квинуклидинил бензилатқа НАТО коды BZ тағайындалды және 1960 жылдардың басында оны соғыс алаңында қолдану мүмкіндігі үшін қаруландырды. 1950–1953 жылдардағы Корея соғысында АҚШ химиялық қару қолданды деген айыптамалар расталмады. 1969 жылдың соңында президент Ричард Никсон химиялық қаруды (сондай-ақ биологиялық соғыстың барлық әдістерін) бірінші болып қолданудан бас тартты. Ол химиялық қаруды өндіру мен тасымалдауды тоқтату туралы жарлық шығарды, ол күшінде қалуда. 1967 жылдан 1970 жылға дейін «Чейз» операциясы аясында АҚШ Атлантика мұхитының тереңдігіне қару-жараққа толы кемелерді батырып, химиялық қарудан құтылды. АҚШ 1970 жылдары химиялық қаруды қауіпсіз жою әдістерін зерттеуді бастады, бірнеше мың тонна қыша газын өртеу арқылы және шамамен 4200 тонна жүйкелік газды химиялық бейтараптандыру арқылы жойды. АҚШ 1975 жылы Женева хаттамасына қосылды (сол кезде Биологиялық қарулар конвенциясын ратификациялады). Бұл АҚШ-тың химиялық қару бойынша алғашқы халықаралық келісімге қатысуы болды. Қорларды қысқарту 1980 жылдары басталды, ескірген оқ-дәрілерді алып тастау және 1988 жылдан бастап BZ-дың барлық қорларын жою жұмыстары жүргізілді. 1990 жылы Тынық мұхитындағы Джонстон атолында сақталған химиялық заттарды жою басталды, Химиялық қарулар конвенциясы (ХҚК) күшіне енуінен жеті жыл бұрын. 1986 жылы президент Рональд Рейган АҚШ-тың химиялық қару-жарағын Германиядан алып тастауды бастады (Қорытынды операцияны қараңыз). 1991 жылы президент Джордж Буш АҚШ-ты барлық химиялық қаруды жоюға міндеттеді және химиялық қарумен жауап беру құқығынан бас тартты. 1993 жылы АҚШ ХҚК-ға қол қойды, ол 2012 жылға дейін барлық химиялық қару агенттерін, тарату жүйелерін және химиялық қару өндірісі объектілерін жоюды талап етті. Ресей де, АҚШ та ХҚК-ның 2012 жылдың сәуірінде барлық химиялық қаруларын жою мерзімін өткізіп алды. Құрама Штаттар келісім шарттарына сәйкес 31 100 тонна (30 609 тонна) жүйкелік және қышалық заттардың бастапқы қорларының 89,75%-ын жойды. Химиялық қаруды жою 2015 жылы қайта басталды. Елдің соңғы қорлары Кентукки штатындағы «Көк шөп» әскери қоймасында сақталды. АҚШ соңғы химиялық қаруын 2023 жылдың 7 шілдесінде жойды. Жойылатын соңғы қару – зарин жүйкелік газымен толтырылған M55 зымыраны болды. Химиялық қаруды жою бағдарламасының жалпы құны 40 миллиард долларды құрады.

Chemical weapons were not used by the Allies or Germany during World War II for military purposes, but such weapons were deployed to Europe from the United States. In 1943, German bombers attacked the port of Bari in Southern Italy, sinking several American ships – among them John Harvey, which was carrying mustard gas. The presence of the gas was highly classified, and, according to the U. S. military account, "Sixty nine deaths were attributed in whole or in part to the mustard gas, most of them American merchant seamen" out of 628 mustard gas military casualties. The affair was kept secret at the time and for many years. After the war, the U. S. both participated in arms control talks involving chemical weapons and continued to stockpile them, eventually exceeding 30,000 tons of material. After the war, all of the former Allies pursued further research on the three new nerve agents developed by the Nazis: tabun, sarin, and soman. Over the following decades, thousands of American military volunteers were exposed to chemical agents during Cold War testing programs, as well as in accidents. (In 1968, one such accident killed approximately 6,400 sheep when an agent drifted out of Dugway Proving Ground during a test.) The U. S. also investigated a wide range of possible nonlethal, psychobehavioral chemical incapacitating agents including psychedelic indoles such as LSD and marijuana derivatives, as well as several glycolate anticholinergics. One of the anticholinergic compounds, 3 quinuclidinyl benzilate, was assigned the NATO code BZ and was weaponized at the beginning of the 1960s for possible battlefield use. Alleged use of chemical agents by the U. S. in the Korean (1950–53) conflict has never been substantiated. In late 1969, President Richard Nixon unilaterally renounced the first use of chemical weapons (as well as all methods of biological warfare). He issued a unilateral decree halting production and transport of chemical weapons which remains in effect. From 1967 to 1970 in Operation CHASE, the U. S. disposed of chemical weapons by sinking ships laden with the weapons in the deep Atlantic. The U. S. began to research safer disposal methods for chemical weapons in the 1970s, destroying several thousand tons of mustard gas by incineration and nearly 4,200 tons of nerve agent by chemical neutralization. The U. S. entered the Geneva Protocol in 1975 (the same time it ratified the Biological Weapons Convention). This was the first operative international treaty on chemical weapons to which the U. S. was party. Stockpile reductions began in the 1980s, with the removal of some outdated munitions and destruction of the entire stock of BZ beginning in 1988. In 1990, destruction of chemical agents stored on Johnston Atoll in the Pacific began, seven years before the Chemical Weapons Convention (CWC) came into effect. In 1986, President Ronald Reagan began removal of the U. S. stockpile of chemical weapons from Germany (see Operation Steel Box). In 1991, President George H. W. Bush unilaterally committed the U. S. to destroying all chemical weapons and renounced the right to chemical weapon retaliation. In 1993, the U. S. signed the CWC, which required the destruction of all chemical weapon agents, dispersal systems, chemical weapons production facilities by 2012. Both Russia and U. S. missed the CWC's extended deadline of April 2012 to destroy all of their chemical weapons. The United States destroyed 89.75% of the original stockpile of nearly 31,100 metric tons (30,609 long tons) of nerve and mustard agents under the terms of the treaty. Chemical weapons destruction resumed in 2015. The country's last stockpile was at the Blue Grass Army Depot in Kentucky. The U. S. destroyed its final chemical weapon on July 7th, 2023. The final weapon to be destroyed was a sarin nerve agent filled M55 rocket. The total cost for the program to destroy chemical weapons was $40 billion.