Кіріспе

Киелі кітаптың Жаратылыс кітабының 2-тарауындағы екінші өзеннің бірі – Гихон. Гихон – Жаратылыс кітабының екінші тарауында айтылған төрт өзеннің (Тигр, Евфрат және Пишон өзендерімен бірге) бірі, бұл өзендер Едем бағының ішіндегі бір өзеннен бастау алады.

Шолу

Бұл есім (ивритше Гихон גיחון) «атқылап шығу, құйылу» деп түсіндірілуі мүмкін. Жаратылыс кітабының авторы Гихонды «Күштің бүкіл жерін қоршап тұратын» деп сипаттайды, ал Біблде басқа жерлерде Күш Эфиопиямен байланыстырылған. Сондықтан эфиопиялықтар Гихонды (Гион) бұрынғы Годжам патшалығын қоршап тұрған Абай өзенімен (Көк Ніл) ұзақ уақыттан бері теңестіріп келеді. Географиялық тұрғыдан алғанда, бұл мүмкін емес сияқты көрінеді, себебі Едемнен шығатын Тигр мен Евфрат өзендері Месопотамияда орналасқан. Дегенмен, ғалым Эдвард Уллендорф осы теңестіруді қолдайды. 1459 жылғы Фра Мауро картасында Ніл өзені Гион деп аталған, бұл осы талапқа қосымша сенімділік береді. Кейбір ғалымдар осы контексте Кушты ежелгі Кассит патшалығы деп қарастырады, ол Тигр мен Евфрат өзендерінің жиі су тасқынына ұшырайтын Месопотамия аймағын қамтыған. Бұл көзқарас Геродоттың пікірімен де сәйкес келеді, ол Африкадағы Эфиопия (Куш) және солтүстік (Азиялық) Эфиопия бар деп есептеген. XIX ғасыр, қазіргі заманғы және араб ғалымдары «Куш жерін» индуистік Кушпен, ал Гихонды Аму Дарьямен (Ислам мәтіндеріндегі Джихон/Джейхон) сәйкестендіруге тырысты. Аму Дарья ортағасырлық ислам авторларында түрік тілінде Джейхун немесе Джейхун деп аталған. Бұл сөз парсылардың әлі күнге дейін білетін Джихон немесе Жихон сөзінен туындаған. Бірінші ғасырдың яһуди тарихшысы Иосиф Флавий Гихон өзенін Ніл өзенімен байланыстырған. Гихон сондай-ақ Түркия, Армения, Әзірбайжан және Иран арқылы ағатын Аракс (қазіргі Арас) өзенімен де байланыстырылған. Юрис Зарин Гихонды Иранның Карун өзенімен, ал Кушты касситтер жерімен теңестірді. Орта ғасырлық еврей мидрашы «Сефер ха-Яшар» Адам атаның немересі Енош заманында Гихон өзенінің адамдардың зұлымдығынан туған қатты су тасқынына ұшырағанын айтады.