Кіріспе
Танатология – өлімді және оның нәтижесінде туындайтын жоғалтуларды ғылыми тұрғыдан зерттеу. Ол өлімнің механизмдері мен сот-медициналық аспектілерін, мысалы, өлімге ілеспе жасайтын дене өзгерістерін және өлімнен кейінгі кезеңді, сондай-ақ өліммен байланысты кең ауқымды психологиялық және әлеуметтік мәселелерді зерттейді. Бұл, ең алдымен, көптеген колледждер мен университеттерде оқу бағдарламасы ретінде ұсынылатын пәнаралық зерттеу. Бұл сөз грек тілінен шыққан. Грек мифологиясында Танатос (θάνατος: "өлім") – өлімнің бейнесі. Ағылшын тіліндегі "-ология" жұрнағы грек тіліндегі "logia" (λογία: "сөз") жұрнағынан алынған.
Thanatology is the scientific study of death and the losses brought about as a result. It investigates the mechanisms and forensic aspects of death, such as bodily changes that accompany death and the postmortem period, as well as wider psychological and social aspects related to death. It is primarily an interdisciplinary study offered as a course of study at numerous colleges and universities. The word is derived from the Greek language. In Greek mythology, Thanatos (θάνατος: "death") is the personification of death. The English suffix ology derives from the Greek suffix logia ( λογια: "speaking").
Тарих
Ресейлік ғалым Эли Метчников танатология саласын қалыптастырды және микробиологиядағы еңбектерімен, сондай-ақ фагоцитозды ашқандығымен танымал. "Фагоцитоз – бұл клетканың, көбінесе фагоцит немесе протесттің, қатты бөлшекті фагосома деп аталатын ішкі құрылымға жұтып алу процесі". 1903 жылы ол өлімді зерттеуге арналған ғылыми дисциплина құрды. Ол өлімге бет бұрған адамдардың өлімді бастан кешіру үшін жеткілікті ресурстары болмайтынын, ал академиялық зерттеулер өліммен бетпе-бет келгендерге осы құбылысты жақсырақ түсінуге және одан қорқуын азайтуға көмектесетінін айтты. Метчников өзінің пәнаралық зерттеу идеяларын медицина студенттерінің анатомиялық зерттеулер барысында мәйіттермен қажетті түрде кездесуіне қарамастан, өлімге қалай қарау керектігі туралы ешқандай нұсқау берілмейтіні және өлім туралы зерттеулер оқу бағдарламасына енгізілмейтіні фактісіне негіздеді. Метчниковпен келісетін ғалымдар мен педагогтардың азайып кеткеніне байланысты, оның ұсынысын іске асыру үшін қажетті қолдау ондаған жылдар бойына көрінбеді. Метчников екі жаңа зерттеу саласына назар аударды: геронтология және танатология. Геронтологиядан айырмашылығы, танатологияны ғылым ретінде қабылдау үшін көпшілікке шамамен 47 жыл уақыт керек болды. Сондықтан танатология ғылымы көбінесе салыстырмалы түрде жаңа. Адамдардың өлімге қатысты көзқарастары мен оны қабылдау әдістеріндегі өзгерістер танатологияның қоғамда кеңінен қабылдануының бір себебі болды. Танатология 1970 жылдардың басындағы "Ар-ұятымен өлу" қозғалысымен өлімді зерттеудің пәнаралық санаты ретінде пайда болды. "Ар-ұятымен өлу" қозғалысы созылмалы аурумен ауырған пациенттердің медициналық және құқықтық аяда өз өмірін қасақана аяқтауға құқығын жақтады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем көптеген қаза болғандардың естеліктерімен мазаланды. Осы ойлардың нәтижесінде көптеген экзистенциалдық философтар өмір мен өлім мәселелерін қарастыра бастады. Олардың бірі – америкалық психолог Герман Файфель, ол қазіргі заманғы өлім қозғалысының негізін қалаушысы саналады. Осы кітабында Файфель ғалымдар мен тәжірибелі мамандардың өлім туралы ұстанған мифтерін жоққа шығарды және оның адам мінез-құлқы үшін маңыздылығын жоққа шығарды. Ол кеңінен танылып, жаңа саланың классикасына айналды, оған психиатр Карл Юнг, теолог Пол Тиллих және философ Герберт Маркузе сияқты көрнекті ойшылдардың еңбектері енді. "Өлімнің мағынасы" арқылы Файфель аздан кейін танатология деп аталатын саланың негізін қалады. Бұл саланың мақсаты – өлім туралы білім беруді және қайғыға байланысты кеңес беруді дұрыс өліммен байланысты деректерді, әдістемелерді және теорияларды қолдану арқылы жақсарту болды. Дегенмен, бұл танатология саласындағы көптеген маңызды кітаптардың бірі ғана. Басқа да маңызды мәтіндерге Пауль Луис Ландсбергтің "Өлім тәжірибесі", Мартин Хайдеггердің "Болу және уақыт" еңбегінің уақытшалық және өлім туралы бөлімдері, сондай-ақ Лео Толстойдың "Иван Ильичтің өлімі" және Уильям Фолкнердің "Мен өлгенде" сияқты көркем шығармалар жатады.
Мақсаттар
Көп жағдайда танатология паллиативтік көмек пен өмір соңындағы күтіммен тікелей байланысты емес, олардың мақсаты – өлімге бет қаратқан адамдар мен олардың отбасыларына көмек көрсету. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәлімдемесінше, "паллиативтік көмек – өмірге қауіп төндіретін аурулармен күресіп жүрген науқастар мен олардың отбасыларының өмір сапасын жақсартатын тәсіл, бұл "ауырсыну және басқа да физикалық, психосоциалдық және рухани проблемаларды емдеуді" қамтиды". Танатология әрқашан өмір мен өлімнің мәнін тікелей зерттемейді, бірақ бұл сұрақтар өлім процесіне қатысы бар адамдардың – жеке тұлғалардың, отбасылардың, қоғамдардың және мәдениеттердің психологиялық денсаулығы үшін маңызды. Танатологияның кеңінен танылуына байланысты, университеттерде өлімге қатысты білім беру артып, танатология бойынша курстар мен білім беру бағдарламалары ашылды. Осы ғылымның тұрақты мақсаты – тәжірибе мен зерттеу арасындағы байланысты жақсарту, себебі осы сала жетіспейді. Танатология үлкен қадамдар жасады және өлім туралы түсінігімізді кеңейту үшін дамуда. Сонымен қатар, жоғары деңгейдегі сертификаттау бағдарламалары да қолжетімді.
Сот медицинасы
Сот медицинасы көптеген мәселелердің ішінде кенеттен және күтпеген өлімдерді зерттейді. Бір автордың айтуынша: "Сот медицинасы – фактілер мен себеп-салдар байланыстарын ғылыми тұрғыдан зерттеу үшін медициналық білімді қолдану, сондай-ақ заңның ең кең мағынасындағы оның қызметіне талдау мен түсіндіру жасау; сонымен қатар, ол оқыту, медициналық білім алу және мамандану кезінде медицина практикасының барлық құқықтық аспектілерін қарастырады". Дегенмен, қазіргі Еуропада пайда болып, қалыптасқан өлімнен кейінгі аутопсия процесі әлемде толығымен қабылданып, қолданылмаған. Сот медицинасының маманының қызметінің маңызды бөлігі – кенеттен және күдікті өлімдерді тергеуге көмектесу, сондай-ақ жыныстық қылмыс жасады деген айыптаулар бойынша адамдарды тексеру. Олар сотта сарапшы куәліктері береді, бірақ сот ісіне қатысушылардың мүддесін қорғайды деген пікір олардың қызметінің мәнін бұрмалайды. Заңдық көмек көрсету – білікті адвокаттардың құзырындағы мәселе, ал көптеген елдерде адвокаттың сотта сөйлеу құқығы заңмен осы білікті мамандарға ғана берілген. Сот-медициналық ғылыммен айналысатын дәрігерлердің ережелері: Кез келген табиғаттанушы, сот-медициналық ғылыммен айналысқысы келсе, міндетті түрде осы сала бойынша білім алуы керек. Алайда, барлық сот-медициналық ғалымдар медициналық білімі жоқ, сондай-ақ дәрігерлердің сот-медициналық ғылымда монополия құқығы жоқ. Кейбір сот медицинасының мамандары түрмедегілермен тығыз жұмыс істеп, оларға медициналық сараптама жүргізеді. Олар сондай-ақ осы тұтқындарға арналған күтім жоспарларын жасайды, оларға дәрі-дәрмек тағайындап, оларды физикалық және психикалық денсаулық тұрғысынан бақылайды. Доктор Аллан Келлерхер Кюблер-Росс ұсынған сахналық теорияның ашық талқыланып, эвристикалық құрал ретінде сипатталғанын атап өтті. Ол сондай-ақ, оның "Өлім және өлу туралы" кітабындағы осы идеялардың жалғыз суреттік бейнесінде олардың шартты екенін көрсету үшін "сахналар" сөзін инвертті тырнақшаға алғандығын айтты. Зерттеулер көрсеткендей, егер адамның өзіне сенімсіздігі төмен болса, серігінің өлімі оның әлеуметтік және эмоционалдық жалғыздығын күшейтеді (зерттеушілер анықтаған ұғымдар). Осылайша анықталған әлеуметтік және эмоционалдық жалғыздық сезімі, қолдаудың жетіспеуіне әкелуі мүмкін. Алайда, осы тұжырымдарды толық түсінбеу оларды дұрыс сипаттамауға себеп болуы мүмкін, сондықтан оларды түпнұсқа көздерінен толық оқып, Кюблер-Росс теориясын меңгергендей толыққанды түсіну қажет. Өлім туралы хабардар болу, әлемдік қоғамдардың қартаюы, денсаулық сақтаудағы жаһандық теңсіздік, жаңа биомедициналық технологиялар және жақсы өмір сүру және өлім туралы түсініктердің өзгеруіне байланысты біздің жалпы әл-ауқатымыз үшін маңызды деп саналады. Хосписке қатысты кең таралған қате түсінік – адамның өмірінің соңғы күндерінде болуы, төсекке жатып немесе басқалармен байланысқа түсе алмауы керек деген сенім. Бірақ бұл дұрыс емес. Хосписке қабылдануға лайық адамдарға 12 ай немесе одан аз уақыт ішінде қайтыс болуы мүмкін деген диагноз қойылған. Хосписке бару – өліп бара жатқан адамның жақындарымен көбірек уақыт өткізуіне, осы бейбіт, мағыналы кезеңде өмірін еске алуына мүмкіндік береді. Тағы бір жиі кездесетін қате түсінік – хосписке бару үміттен бас тарту дегенді білдіреді. Хоспис – өліммен күресуді қамтиды, ал мұның бір бөлігі – кейбір аурулардың, сырқаттардың және олардың соңғы сатыларының емделе алмайтынын қабылдау. Үміт туралы түсінік әр адам үшін әртүрлі, ал хоспис қызметінде емделушілер мен олардың жақындары кез келген үміт іздейді. Алайда, мемлекеттік қаржыландыру жеткіліксіз немесе мүлдем жоқ жерлерде, Medicare, Medicaid және HMO сияқты жеке сақтандыру жоспарлары хоспис күтімінің шығындарын өтеуге көмектеседі, бұл отбасының тікелей шығындарын азайтады.
Халықтық ақпарат құралдары
Өлім және өлім 2018 жылғы «Оскар» сыйлығына ұсынылған Netflix қысқа деректі фильмінің тақырыбы болды, «End Game» Сан-Францискодағы ауруханада паллиативтік күтімде жатқан және одан кейінгі хоспистегі емделіп жатқан науқастар туралы. Фильмде паллиативтік көмек көрсетуші дәрігер Б.Дж. Миллер және паллиативтік көмек белсендісі доктор Шошана Р. Унгерлайдер атқарушы продюсерлер болды. «Quincy, M. E.» сериалының «Gentle into That Good Night» (07 маусым, 07 серия) деп аталатын эпизодында доктор Пенделтон есімді танатолог көрсетілді. Эпизод барысында доктор Куинси өлімнің адамдарға тигізетін әсерін және қайғыру процесіндегі оның рөлін зерттейді. 2016 жылы әнші Дэвид Боуиге паллиативтік көмек көрсетуші дәрігер, профессор Марк Тауберт жазған ашық хат, өмірдің соңғы айларындағы тілектерді білдірудің, танатологиямен байланысты мәселелер туралы толыққанды білім берудің маңыздылығы туралы айтты. Бұл хат Дэвид Боуидің ұлы Дункан Джонс оны таратқаннан кейін кеңінен таралды. Кейіннен актер Бенедикт Камбербэтч және әнші Джарвис Кокер бұл хатты қоғамдық шараларда оқыды. 2005 жылғы «Pathologic» видео ойынында ойдан шығарылған танатолог Даниил Данковский ойналатын кейіпкер ретінде бейнеленген. Оның өлімді түсіну және оны емдеуге тырысуы – ойынның өтетін қалаға саяхаттауының жалғыз себебі, онда ол ерекше ұзақ өмір сүрген адаммен кездесіп, мүмкін оның құпияларын білуді көздейді.
Зерттеу салалары
Танатология – бұл салааралық зерттеу, ол көптеген түрлі зерттеу салаларымен ынтымақтастықта жұмыс істейді. Өлім – жалпы адамзаттық мәселе; ол тарихқа дейінгі кезден бастап әртүрлі салаларда зерттелді және қайта-қайта қарастырылды. Осы зерттеу салаларының кейбіреулері академиялық сипатта, ал басқалары тарих барысында мәдени дәстүрлер ретінде қалыптасты. Танатология саласындағы ең көне ұйымдардың бірі – АҚШ-та орналасқан Өлім туралы білім беру және кеңес беру қауымдастығы.
Гуманитарлық ғылымдар, бәлкім, өлімді зерттейтін ең көне пәндер. Тарихи тұрғыдан алғанда, орташа адамның өмір сүру деңгейі мен ұзақтығы қазіргіге қарағанда әлдеқайда төмен болды. Соғыстар, ашаршылықтар мен аурулар өлімді үнемі жақын ұстады. Суретшілер, жазушылар және ақындар өлімнің жалпылама екенін шығармаларында мотив ретінде жиі пайдаланды, және бұл тенденция бүгінге дейін сақталуда. Әлеуметтік ғылымдар көбінесе жеке және мәдени деңгейде қатысады. Жеке деңгейді психология, жеке сананы зерттеу арқылы қарастырады. Дегенмен, әлеуметтік психологияны елемеу – қателік болар еді. Өлімнен қашу (немесе кейбір жағдайларда оны іздеу) – маңызды адамдық ниет; өлімнен қорқу көптеген адамдардың іс-әрекеттеріне әсер етеді. Бұл қорқыныш әлеуметтік мәдениетпен күшейтілуі немесе жеңілдетілуі мүмкін. Әлеуметтік ғылымдар зерттеулері жиі өлім мәселесіне кездеседі. Мысалы, социологияның пәні әлеуметтік ережелерге, нормалар мен тәжірибелерге қатысты, бірақ олармен шектелмейді. Социологияның ішкі салалары, мысалы, өлім социологиясы және апат социологиясы, қоғамның белгілі бір жағдайларда өлімді қалай басқаратыны сияқты мәселелерге назар аударады. Сол сияқты, мәдени антропология мен археология түрлі қазіргі және өткен мәдениеттердің өліммен қалай күрескенін зерттейді. Қоғам мен мәдениет байланысты, бірақ әртүрлі ұғымдар, сондықтан олардың ауқымы да әртүрлі. Осылайша, қоғам – өзара тәуелді қауымдастық, ал қоғамдық мәдениет жеке мәдениеттен ерекшеленеді және бірлескен адамдарды байланыстыратын күрделі өзгермелі үлгілер желісін қамтиды. Қалай болғанда да, мәдениеттер мен қоғамдар өліммен күресуі керек, ал түрлі мәдени зерттеулер (көптегендері бір-бірімен байланысты) осы жауапты әртүрлі көзқарастардан қарастырады. Танатология сот медицинасының бір бөлігіне тосқан жоқ, және оның солай болуы мүмкін деген пікір – барлық ғылымдарды өзінің Прокруст төсегіне сығымдауға ұмтылатын ғылымшылдықтың патологиялық құштарлығының көрінісі. Өлімді биологиялық зерттеу, өлім кезінде және одан кейінгі дене өзгерістерін физикалық тұрғыдан түсіндіруге көмектеседі, соның арқасында өлім кезінде және одан кейін болған сыртқы оқиғаларды анықтауға болады. Психиатрия мен клиникалық психологияда психологиялық принциптерді және терапиялық препараттарды медициналық қолдану да қарастырылады; көптеген лицензияланған психиатрлар оқу барысында танатология бойынша курстарды оқуға міндетті. Медициналық этика да маңызды зерттеу саласы болып табылады, әсіресе эвтаназия («иемденген өлтіру») және өз-өзіне қол жету мәселесінде. Бірақ олардың танатологияның бір аспектісі болу дәрежесі, ең алдымен, танатологияның өзін қалай анықтауға байланысты. Танатологияның музыкалық танатология деп аталатын саласы бар, ол өлім алдындағы адамдарға, олардың отбасылары мен достарына көмектесу үшін «музыкалық күтулерді» қолдануға бағытталған. Бұл күтуге өлім алдындағы адамға музыкалық танатологтың бірі немесе тобы келеді. Олар көбінесе арфада ойнайды, бірақ гитара сияқты жұмсақ аспаптарды да қолданады және сол адамның физиологиялық жағдайында, сондай-ақ отбасылық қарым-қатынастарда байқаған өзгерістерге сәйкес ән айтады. Музыка көбінесе медитативтік болады және өлім алдындағы адамға және басқаларға көмектесе алады. Көп жағдайларда күтуден кейін, өлім алдындағы адам тынышталады, ашушаңдығы азайды және ауыруы жеңілдейді. (Дегенмен, жағдайдың табиғаты бойынша, күтім алған адамдардың қызмет туралы жағымды немесе жағымсыз пікірлері сирек кездеседі.) Кейбір музыкалық танатологтар Халықаралық музыкалық танатология қауымдастығымен сертификатталған және олар осы кәсіби ұйымның сертификатын белгілеу үшін «CM Th» әріптерін пайдаланады. Қазір көптеген ауруханалар мен хоспистерде кәсіби музыкалық танатологтар штат есебінде жұмыс істейді.